Eşim Çalışmama İzin Vermiyor: Evlilikte Meslek ve İş Seçimi, Boşanma ve Koruma (TMK 192, 166; 6284; TCK 117)

Evli bir kadın veya erkek, çalışmak, bir işe girmek ya da meslek seçmek için eşinden izin almak zorunda değildir. Türk Medeni Kanununun 192. maddesi bunu açıkça söyler: “Eşlerden her biri, meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir.” Maddenin ikinci cümlesi, meslek ve iş seçiminde ve bunların yürütülmesinde evlilik birliğinin huzur ve yararının göz önünde tutulacağını belirtir; bu bir izin şartı değil, karşılıklı özen yükümlülüğüdür. Eski Medeni Kanunun kadının çalışmasını kocanın iznine bağlayan 159. maddesi, Anayasa Mahkemesince 29.11.1990 tarihinde oy birliğiyle iptal edilmiştir (E.1990/30, K.1990/31). Eşinin çalışmasını keyfî olarak engelleyen, işyerine gelip olay çıkaran, maaşına el koyan veya onu tam tersine istemediği bir işte çalışmaya zorlayan eş, boşanma davasında kusurlu sayılabilir (TMK m.166/1); bu kusur maddi ve manevi tazminat ile yoksulluk nafakası sonuçlarını etkiler (TMK m.174, m.175). Engelleme şiddet, tehdit veya ekonomik baskı içeriyorsa 6284 sayılı Kanun kapsamında koruma kararı istenebilir; cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla iş ve çalışma hürriyetinin ihlali ise şikâyete bağlı bir suçtur (TCK m.117/1). Boşanmak istemeyen eş için de hâkimin müdahalesi, parasal katkı ve ayrı yaşama yolları açıktır (TMK m.195-197).

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Kural: Çalışmak için eşin izni gerekmez (TMK 192)
• “Evlilik birliğinin huzur ve yararı” kaydı
• Çalışmanın engellenmesi hangi biçimlerde olur?
• Boşanma davasında kusur
• Tersi: eşini çalışmaya zorlamak
• İş hayatı tarafı: işveren ve evlilik nedeniyle istifa
• 6284 koruma kararı ve ekonomik şiddet
• Ceza hukuku: TCK 117 ve diğer suçlar
• Boşanmadan önce: hâkimin müdahalesi, katkı, ayrı yaşama
• Nafaka, tazminat ve mal paylaşımına etkisi
• Engellemeyi nasıl ispatlarım?
• Örnek senaryolar
• Adım adım yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

“Eşim çalışmama izin vermiyor” cümlesinin arkasında çoğu zaman birkaç farklı soru vardır: Gerçekten izin almam gerekir mi, işe girersem boşanmada kusurlu sayılır mıyım, eşim işyerime gelip olay çıkarırsa ne yapabilirim? Tablo kısa cevapları verir.

Kural: Çalışmak İçin Eşin İzni Gerekmez (TMK 192)

Türk Medeni Kanununun 192. maddesi “Eşlerin meslek ve işi” başlığını taşır ve iki cümleden oluşur: “Eşlerden her biri, meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir. Ancak, meslek ve iş seçiminde ve bunların yürütülmesinde evlilik birliğinin huzur ve yararı göz önünde tutulur.” Birinci cümle bir hak tanır; ikinci cümle bu hakkın kullanılmasında evlilik birliğine özen gösterilmesini ister. Hüküm kadın ve erkek için aynıdır.

Bu kuralın tarihsel arka planı önemlidir. 743 sayılı eski Medeni Kanunun 159. maddesine göre “karı, kocanın sarahaten veya zımnen müsaadesi ile bir iş veya sanatla iştigal edebilir” idi; yani kadının çalışması kocanın iznine bağlıydı. İzmir 4. Sulh Hukuk Mahkemesinin itiraz başvurusu üzerine Anayasa Mahkemesi bu hükmü 29.11.1990 tarihinde oy birliğiyle iptal etmiştir (E.1990/30, K.1990/31; RG 02.07.1992, sayı 21272). 2002’de yürürlüğe giren 4721 sayılı Kanun ise bu eşitliği her iki eş bakımından yazılı bir kural hâline getirmiştir.

Türkiye’nin taraf olduğu Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW) de 16. maddesinde kadın ve erkeğe, karı ve koca olarak meslek ve iş seçme hakkı dahil aynı kişisel hakların tanınmasını öngörür. Pratik sonuç şudur: İşe başvurmak, iş sözleşmesi imzalamak, sigortalı olmak, kendi adına banka hesabı açıp maaş almak için eşin onayına ihtiyaç yoktur. Bizim değerlendirmemize göre bir işverenin evli bir çalışan adayından “eşinin izin belgesi” istemesinin de hukuki bir dayanağı yoktur; böyle bir talep iş hukukundaki eşit davranma ilkesiyle de bağdaşmaz (4857 sayılı İş Kanunu m.5). Eşin hukuki işlem serbestisini (TMK m.193) eşim beni ailemden ve arkadaşlarımdan soyutluyor yazımızda ayrıca anlattık.

“Evlilik Birliğinin Huzur ve Yararı” Kaydı Ne Anlama Gelir?

TMK m.192’nin ikinci cümlesi çoğu zaman yanlış okunur: Çalışmaya karşı çıkan eş, “huzur ve yarar” kaydını bir veto hakkı gibi kullanmaya çalışır. Oysa bu kayıt izin şartı getirmez; yalnızca iş seçiminde ve işin yürütülmesinde birliğin gözetilmesini ister. Öğretide, eşler arasında bu konuda anlaşmazlık çıkması hâlinde TMK m.195 uyarınca hâkimin müdahalesinin istenebileceği; hâkimin eşleri uyarabileceği, uzlaştırmaya çalışabileceği ve ortak rızayla uzman yardımına başvurabileceği belirtilmektedir (Erkan, TBB Dergisi, 2018, s. 439-440).

Yargıtay’ın bu kaydı uyguladığı kararlardan biri, sınırı göstermesi bakımından önemlidir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 28.03.2013 tarihli kararına konu olayda kadın, kocasının karşı çıkmasına rağmen gazinolarda konsomatris olarak çalışmıştı. Daire, işin türünün tek başına boşanma sebebi olmayacağını kabul etmekle birlikte, kocanın bu çalışmanın evlilik birliğinin huzur ve yararını bozduğunu ispat ettiğini kabul ederek kadını da kusurlu saymıştır; ancak bağımsız konut temin etmeyen, eşine birden fazla kez şiddet uygulayan ve onu tehdit eden kocayı daha ağır kusurlu bulmuştur (E.2013/4708, K.2013/8647). Karar oy çokluğuyla verilmiş; karşı oy yazısında belirleyici olanın işin kendisi değil, eşin bu işe yaklaşımı olduğu vurgulanmıştır.

Bizim değerlendirmemize göre “huzur ve yarar” ölçütü, iki tarafa da özen yükler: Çalışan eşin işini aileyi yok sayacak biçimde yürütmemesi, çalışmayan eşin de diğerinin işini keyfî olarak engellememesi beklenir. Gece vardiyası, sık seyahat veya yoğun mesai gibi işin olağan gerekleri, tek başına birliğin huzurunu bozduğu anlamına gelmez. Başka bir şehirde iş kabul etmek ise ortak konutun birlikte seçilmesi kuralıyla (TMK m.186/1) kesiştiği için eşler arasında konuşulması gereken bir konudur; anlaşmazlık varsa tek taraflı oldubitti yerine hâkimin müdahalesi yolu daha güvenlidir. İş nedeniyle evden ayrılmanın terk sayılıp sayılmayacağını evden ayrılırsam terk sayılır mı? yazımızda ele aldık.

Çalışmanın Engellenmesi Hangi Biçimlerde Olur?

Uygulamada engelleme her zaman açık bir “çalışamazsın” cümlesiyle gelmez. Çoğu zaman ekonomik bağımlılık yaratmaya yönelik davranışların bir parçasıdır: belgelerin saklanması, işe gidişin fiilen engellenmesi, işyerine gelip olay çıkarılması, işverenin aranarak şikâyet edilmesi, maaşın veya banka kartının elden alınması ya da sürekli takip ve kıskançlık. Her davranışın hukuki sonucu farklıdır; aşağıdaki tablo bunları sınıflandırır.

Bu davranışlar çoğu zaman tek başına değil, birlikte görülür. Mahkeme kusuru belirlerken olayları bir bütün olarak değerlendirir. Eşin sizi aile ve arkadaş çevrenizden koparmasını soyutlama ve izolasyon, evde kilitlenmeyi eşim beni evde kilitliyor, telefon ve konum takibini aşırı kıskançlık ve telefon kontrolü, banka kartının izinsiz kullanılmasını eşim banka kartımı kullandı yazılarımızda ayrıntılı olarak ele aldık. Engellemenin dinî veya yaşam tarzı gerekçesine dayandığı hâller için eşim dinî baskı ve yaşam tarzı dayatması yapıyor yazımıza bakabilirsiniz.

Boşanma Davasında Kusur

Çalışmanın engellenmesi Türk Medeni Kanununda ayrıca sayılmış özel bir boşanma sebebi değildir. Bu davranışlar, genel boşanma sebebi olan evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m.166/1) kapsamında ileri sürülür ve kusur değerlendirmesinde dikkate alınır. Dayanak olarak eşlerin birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlama yükümlülüğü (TMK m.185/2), birliği beraberce yönetme kuralı (TMK m.186/2) ve meslek seçme serbestisi (TMK m.192) birlikte gösterilir. Engelleme hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış boyutuna ulaşırsa özel boşanma sebebi olan TMK m.162 de gündeme gelebilir.

Yargıtay’ın iş hayatına ilişkin davranışları kusur olarak değerlendirdiği ve basına yansıyan kararlarından bazıları şunlardır; bu haberlerin hiçbirinde esas ve karar numarası yer almamaktadır:

• Maaşa el koyma (basın, 11.05.2022): Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, erkeğin “eşinin maaşını alarak eşine ekonomik şiddet uygulamak suretiyle de kusurlu olduğu” tespitini yapmış, kadın lehine takdir edilen maddi ve manevi tazminatı az bularak kararı bozmuştur.
• Kapıcılık yapmaya zorlama (basın, 07.01.2021): Aynı Daire, erkeğin kadını kapıcılık yapmaya zorladığını kusur olarak tespit etmiş; ancak kadının güven sarsıcı davranışları ve eşini yetersiz kazanç nedeniyle aşağılaması nedeniyle kadını daha ağır kusurlu bulmuştur.
• Sürekli iş değiştirme (basın, 28.05.2026): Daire, düzenli çalışmayan, sürekli iş değiştiren, alkol kullanan ve birlik görevlerini ağır biçimde ihmal eden erkeği ağır kusurlu kabul eden ilk derece kararını yerinde bulmuştur.

Bu kararlar, eşin iş hayatına yönelik davranışların her iki yönde de kusur doğurabileceğini gösterir: Eşin çalışmasını engellemek veya kazancına el koymak kusur olabileceği gibi, eşini istemediği bir işe zorlamak veya kazancı nedeniyle aşağılamak da kusurdur. Bizim değerlendirmemize göre çalışmanın engellenmesi iddiasında mahkemenin bakacağı temel soru, engellemenin keyfî olup olmadığı ve sürekli bir baskıya dönüşüp dönüşmediğidir. Eşlerin karşılıklı konuşarak, örneğin çocuk küçükken bir süre çalışmama kararı almaları ise başlı başına kusur değildir. Karşı tarafın daha ağır kusurlu olduğu durumda boşanmaya itiraz imkânını davacı daha ağır kusurluysa boşanma davasına itiraz yazımızda anlattık.

Tersi: Eşini Çalışmaya Zorlamak veya Ev İşlerini Yok Saymak

TMK m.192 yalnızca çalışmak isteyen eşi değil, iş seçimini kendisi yapmak isteyen eşi de korur. Eşlerin birliğin giderlerine katılımı “güçleri oranında emek ve malvarlıkları ile” olur (TMK m.186/3); kanun ev işlerini görmeyi, çocuklara bakmayı ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışmayı da katkı olarak kabul eder (TMK m.196/2). Bu nedenle ev işlerini ve çocuk bakımını üstlenen eşin “hiç katkısı olmadığı” iddiası kanuna aykırıdır. Eşini istemediği bir işte çalışmaya zorlamak, kazancına el koymak veya kazancını yetersiz bularak aşağılamak da kusur olarak değerlendirilebilir.

Evi geçindirmeyen veya çalışmayı reddeden eş konusunu eşim çalışmıyor, evi geçindirmiyor yazımızda ayrıntılı olarak inceledik. Bizim değerlendirmemize göre bu iki durum birbirinin aynası değildir: Eşin çalışmaması tek başına kusur değildir; belirleyici olan, ailenin geçimine güçleri oranında katkı yükümlülüğünün yerine getirilip getirilmediğidir.

İş Hayatı Tarafı: İşveren ve Evlilik Nedeniyle İstifa

Evlilik içindeki çalışma tartışması iş hayatına iki biçimde yansır. Birincisi, eşin baskısıyla işten ayrılma kararıdır. 1475 sayılı İş Kanununun hâlen yürürlükte olan 14. maddesi, kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde iş sözleşmesini kendi isteğiyle sona erdirmesi hâlinde kıdem tazminatına hak kazanmasını öngörür. Anayasa Mahkemesi, bu hükmün yalnızca kadın işçiye tanınmasının eşitlik ilkesine aykırı olduğu iddiasıyla İzmir 6. İş Mahkemesince yapılan itirazı reddetmiştir (19.06.2008, E.2006/156, K.2008/125; RG 26.11.2008, sayı 27066; oy çokluğuyla).

İkincil kaynaklarda aktarılan Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre bir yıllık süre hak düşürücü niteliktedir ve resmî nikâhın fesihten önce kıyılmış olması gerekir (03.11.2020, E.2016/1871, K.2020/822); nikâhtan önce verilen ayrılma dilekçesi evlilik nedeniyle fesih değil, olağan istifa sayılır (12.10.2016, E.2014/1136, K.2016/968). Aynı kaynaklara göre işçinin kısa süre sonra başka bir işte çalışmaya başlaması tek başına hakkın kötüye kullanılması sayılmamıştır (Yargıtay 9. HD, 10.05.2012, E.2010/10705, K.2012/16586). Kıdem tazminatı için işyerinde en az bir yıllık çalışma süresi de aranır.

Bizim değerlendirmemize göre eşin baskısıyla verilen istifa kararı, sonradan geri dönülmesi zor sonuçlar doğurur. Evlilik nedeniyle fesih hakkı bir yıllık süreyle sınırlı olduğu gibi, istifa eden işçi çoğu zaman işsizlik ödeneğinden de yararlanamaz. Bu nedenle baskı altında istifa etmeden önce durumu belgelemek ve hukuki destek almak gerekir. İkinci yansıma, eşin işyerine gelip olay çıkarmasıdır. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 7. Hukuk Dairesi, işçinin özel yaşamına ilişkin fiil ve davranışların kural olarak işverenin müdahale alanı dışında kaldığını ve işyerine somut olumsuz etkisi ispatlanmadan feshe dayanak yapılamayacağını belirtmiştir (22.01.2026, E.2025/2972, K.2026/132). Bu karar başka bir olaya ilişkindir; ancak ilke, eşinin işyerine gelip olay çıkarması nedeniyle işini kaybetmekten korkan çalışan için de yol göstericidir.

6284 Koruma Kararı ve Ekonomik Şiddet

6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, şiddeti yalnızca fiziksel saldırı olarak tanımlamaz. Kanunun 2. maddesine göre şiddet, “kişinin, fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar görmesiyle veya acı çekmesiyle sonuçlanan veya sonuçlanması muhtemel hareketleri, buna yönelik tehdit ve baskıyı ya da özgürlüğün keyfî engellenmesini de içeren” her türlü tutum ve davranıştır. Ev içi şiddet tanımı da aile bireyleri arasındaki ekonomik şiddeti açıkça kapsar. Çalışmanın tehdit, baskı veya ekonomik bağımlılık yaratarak engellenmesi bu tanımlara girebilir.

Aile mahkemesi, şiddet uygulayan veya uygulama tehlikesi bulunan kişi hakkında önleyici tedbirlere karar verebilir. Bu tedbirler arasında şiddet mağduruna yönelik tehdit, hakaret, aşağılama veya küçük düşürmeyi içeren söz ve davranışlarda bulunmaması (m.5/1-a), müşterek konuttan uzaklaştırılması (m.5/1-b) ve korunan kişilere, bu kişilerin bulundukları konuta, okula ve işyerine yaklaşmaması (m.5/1-c) yer alır. Tedbir kararı ilk defasında en çok altı ay için verilebilir (m.8).

Koruma kararı boşanma davası açmayı gerektirmez; evlilik devam ederken de istenebilir. Ankara’daki başvuru yerleri ve süreç için Ankara’da 6284 koruma kararı yazımıza bakabilirsiniz. Bizim değerlendirmemize göre yalnızca sözlü bir “çalışmanı istemiyorum” itirazı koruma kararı için yeterli olmayabilir; tehdit, aşağılama, işyerinde olay çıkarma veya ekonomik baskı gibi somut olayların anlatılması ve mümkünse belgelenmesi gerekir.

Ceza Hukuku: TCK 117 ve Diğer Suçlar

Türk Ceza Kanununun 117. maddesi “İş ve çalışma hürriyetinin ihlali” başlığını taşır. Birinci fıkraya göre cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla iş ve çalışma hürriyetini ihlal eden kişiye, mağdurun şikâyeti hâlinde altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir. Madde metninde fail ile mağdurun eş olmasını istisna tutan bir ifade yoktur. Bununla birlikte bu hükmün eşler arasında uygulandığı bir Yargıtay kararına ulaşamadık; bu nedenle somut olayda suçun unsurlarının oluşup oluşmadığı dikkatle değerlendirilmelidir.

Bizim değerlendirmemize göre ceza yolu, boşanma ve koruma kararı yollarının yerine değil, gerekiyorsa onlarla birlikte düşünülmelidir. Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet süresi fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı aydır (TCK m.73); bu süre kaçırılırsa ceza yolu kapanabilir, ancak boşanma davasında aynı olaylar kusur olarak ileri sürülmeye devam edilebilir. Eve kapatma ve dışarı çıkarmama hâllerini eşim beni evde kilitliyor, dışarı çıkarmıyor yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Boşanmadan Önce: Hâkimin Müdahalesi, Parasal Katkı ve Ayrı Yaşama

Çalışma konusundaki anlaşmazlık her zaman boşanmayla sonuçlanmak zorunda değildir. Kanun, evliliği koruyarak sorunu çözmeye yönelik üç araç sunar. Birincisi hâkimin müdahalesidir: Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya birliğe ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler birlikte veya ayrı ayrı hâkimden müdahale isteyebilir; hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, uzlaştırmaya çalışır ve ortak rızalarıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir (TMK m.195).

İkincisi parasal katkının belirlenmesidir: Eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler; ev işlerini görmek, çocuklara bakmak ve diğer eşin işinde karşılıksız çalışmak katkı miktarının belirlenmesinde dikkate alınır; bu katkılar geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir (TMK m.196). Üçüncüsü ayrı yaşama hakkıdır: Eşlerden biri, ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddî biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir (TMK m.197/1). Kanunun “ekonomik güvenlik” ifadesine yer vermesi, ekonomik bağımlılık yaratan engellemeler bakımından özellikle önemlidir.

Bu taleplerin dilekçede nasıl yazılacağını ayrı yaşama ve evlilik birliğinin korunması talep dilekçesi yazımızda, evlilik devam ederken nafaka istenmesini boşanmadan nafaka alınabilir mi? yazımızda anlattık.

Nafaka, Tazminat ve Mal Paylaşımına Etkisi

Çalışmanın engellenmesi boşanma davasında kusur olarak kabul edilirse, bunun en önemli sonucu tazminat ve nafaka taleplerinde görülür. TMK m.174/1’e göre mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir; m.174/2’ye göre boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat isteyebilir. Yoksulluk nafakası için ise boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın kusurunun daha ağır olmaması gerekir (TMK m.175).

Çalışmasına izin verilmediği için yıllarca gelir elde edemeyen eş, boşanmada yoksulluğa düşme riskiyle karşılaşır. Hukuk Genel Kurulu, asgari ücretle çalışmanın tek başına yoksulluk nafakasının istenmesini engelleyen bir durum olmadığını, bu gelirin nafakanın miktarının belirlenmesinde dikkate alınacağını kabul etmiştir (21.03.2018, E.2017/2-1584, K.2018/503). Bizim değerlendirmemize göre eşin baskısıyla kariyerinden vazgeçen eşin kaybettiği gelir ve meslekî gelişim imkânı, TMK m.174/1’deki “beklenen menfaat” kapsamında maddi tazminat talebinin gerekçesi olarak ileri sürülebilir.

Mal paylaşımı bakımından önemli bir ayrıntı vardır: Yasal edinilmiş mallara katılma rejiminde katılma alacağı, eşin çalışıp çalışmamasına bağlı değildir; edinilmiş malların artık değerinin yarısı kural olarak diğer eşe aittir. Hiç çalışmamış eşin mal paylaşımındaki haklarını ev hanımı boşanınca mal paylaşımından ne alır? yazımızda, boşanmada kadının haklarını boşanmada kadının hakları rehberimizde topladık.

Engellemeyi Nasıl İspatlarım?

Boşanma davasında ve koruma kararı başvurusunda en sık karşılaşılan sorun, engellemenin “ev içinde kalmış” olmasıdır. Oysa çalışmanın engellenmesi çoğu zaman dışarıya iz bırakır: işverenle yapılan görüşmeler, işe başlamayan bir iş teklifi, eşin işyerine gelişi, banka hesabındaki maaş hareketleri. Bu izlerin zamanında toplanması ispatı kolaylaştırır. Hangi delilin hangi vakıa için gösterileceğini boşanma davası tanık ve delil listesi örneği yazımızda anlattık.

Bizim değerlendirmemize göre “eşim çalışmama izin vermedi” biçimindeki soyut bir iddia, tanıklar da yalnızca duyduklarını aktarıyorsa mahkemeyi ikna etmekte zorlanabilir. Somut bir işin, tarihin ve engelleme biçiminin gösterilmesi, iddiayı genel bir yakınma olmaktan çıkarıp kusur olarak değerlendirilebilecek bir vakıaya dönüştürür.

Örnek Senaryolar

Aşağıdaki örnekler basitleştirilmiş ve varsayımsaldır; her dosyanın sonucu kendi delillerine ve mahkemenin takdirine göre değişir.

Dördüncü ve beşinci satırlar, konunun tek yönlü olmadığını gösterir: Eşlerin özgür iradeyle verdikleri ortak kararlar kusur doğurmaz; buna karşılık çalışma hakkı da diğer eşin makul itirazlarını tamamen yok sayarak birliğin huzurunu bozacak biçimde kullanılamaz.

Adım Adım Yol Haritası

1. Hakkınızı bilin. Çalışmak için eşinizin izni gerekmez (TMK m.192); iş sözleşmesi imzalamak için de onayına ihtiyaç yoktur (TMK m.193).
2. Önce konuşmayı deneyin, sonuç alamazsanız hâkimin müdahalesini isteyin. Aile mahkemesi eşleri uyarabilir ve uzlaştırmaya çalışabilir (TMK m.195).
3. Engellemeyi belgeleyin. Mesajlar, iş teklifleri, işverenle yazışmalar, banka kayıtları ve tanıklar.
4. Baskı altında istifa etmeyin. Ayrılacaksanız evlilik nedeniyle fesih hakkının süresini ve koşullarını kontrol edin (1475 s.K. m.14).
5. Şiddet veya tehdit varsa koruma kararı isteyin. Aile mahkemesi, kolluk veya ŞÖNİM’e başvurabilirsiniz; işyerine yaklaşmama tedbiri istenebilir.
6. Ekonomik güvenliğiniz tehlikedeyse ayrı yaşama ve katkı isteyin. TMK m.196 ve m.197 boşanma açmadan da işletilebilir.
7. Ceza yolunu süresinde değerlendirin. TCK m.117/1 şikâyete bağlıdır; şikâyet süresi altı aydır (TCK m.73).
8. Boşanmaya karar verirseniz talepleri eksiksiz yazın. Kusur, maddi ve manevi tazminat, yoksulluk nafakası ve mal paylaşımı.

Sık Yapılan Hatalar

1. “Huzur ve yarar” kaydını izin şartı sanmak. Kanun izin aramaz; yalnızca birliğe özen ister.
2. Baskı altında istifa dilekçesi vermek. Kıdem ve işsizlik hakları kaybedilebilir; baskının da ispatı zorlaşır.
3. Engellemeyi belgelememek. Soyut iddialar kusur ispatında yetersiz kalabilir.
4. Maaş kartını “aile içi düzen” diye teslim etmek. Ekonomik bağımlılık derinleşir; geri almak zorlaşır.
5. Ortak kararları sonradan “engelleme” diye sunmak. Birlikte verilen kararlar tek başına kusur değildir.
6. Karşı tarafın itirazlarını tamamen yok saymak. Birliğin huzurunu ispatlanabilir biçimde bozan çalışma, çalışan eşi de kusurlu kılabilir.
7. Ceza şikâyetini geciktirmek. Altı aylık şikâyet süresi geçebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Eşim çalışmama izin vermiyor; çalışmak için izin almam gerekir mi?

Hayır. TMK m.192’ye göre eşlerden her biri meslek veya iş seçiminde diğerinin iznini almak zorunda değildir. Kural kadın ve erkek için aynıdır. Kadının çalışmasını kocanın iznine bağlayan eski Medeni Kanun m.159, Anayasa Mahkemesince 1990’da iptal edilmiştir.

“Evlilik birliğinin huzur ve yararı” kaydı eşime veto hakkı verir mi?

Vermez. Bu kayıt izin şartı değildir; meslek ve iş seçiminde ve işin yürütülmesinde birliğe özen gösterilmesini ister. Anlaşmazlık varsa eşler TMK m.195 uyarınca hâkimin müdahalesini isteyebilir.

Eşimin çalışmamı engellemesi boşanma sebebi mi?

Ayrı bir özel boşanma sebebi değildir; ancak keyfî ve sürekli engelleme, evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m.166/1) kapsamında kusur olarak ileri sürülebilir. Engelleme ağır bir davranış boyutuna ulaşırsa TMK m.162 de gündeme gelebilir.

Eşim maaşıma el koyuyor; bu kusur mu?

Basına 11.05.2022’de yansıyan bir kararda Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, eşinin maaşını alan erkeğin ekonomik şiddet uyguladığını ve kusurlu olduğunu tespit etmiştir; haberde esas ve karar numarası yer almamaktadır. 6284 sayılı Kanun da ekonomik şiddeti şiddet tanımına dahil eder.

Eşim beni istemediğim bir işte çalışmaya zorluyor; ne yapabilirim?

TMK m.192 iş seçimini her eşe bırakır. Basına yansıyan bir kararda Yargıtay, eşini kapıcılık yapmaya zorlamayı kusur olarak tespit etmiştir. Ev işleri ve çocuk bakımı da kanunen katkı sayılır (TMK m.196/2).

İşe girmek için işveren eşimin iznini isteyebilir mi?

Bizim değerlendirmemize göre hayır. Eşler kanunda aksine hüküm yoksa üçüncü kişilerle her türlü hukuki işlemi yapabilir (TMK m.193); böyle bir talep iş hukukundaki eşit davranma ilkesiyle de bağdaşmaz (4857 s.K. m.5).

Eşim işyerime gelip olay çıkarıyor; koruma kararı alabilir miyim?

Evet, koşulları varsa. 6284 sayılı Kanun m.5/1-c uyarınca aile mahkemesi, şiddet uygulayanın korunan kişilere ve bulundukları işyerine yaklaşmamasına karar verebilir. Tedbir ilk defasında en çok altı ay için verilir.

Çalışmamı engellemek suç mu?

Cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla iş ve çalışma hürriyetinin ihlali, şikâyete bağlı bir suçtur ve altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülür (TCK m.117/1). Bu hükmün eşler arasında uygulandığı bir Yargıtay kararına ulaşamadık.

Evlendikten sonra eşim istediği için işten ayrılırsam kıdem tazminatı alır mıyım?

Kadın işçi, evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılırsa kıdem tazminatına hak kazanır (1475 s.K. m.14); işyerinde en az bir yıl çalışmış olmak gerekir. İkincil kaynaklara göre süre hak düşürücüdür ve resmî nikâhtan sonra fesih yapılmalıdır.

Boşanmak istemiyorum; çalışma hakkımı nasıl korurum?

Hâkimin müdahalesini isteyebilir (TMK m.195), ailenin geçimi için parasal katkının belirlenmesini talep edebilir (TMK m.196) ve kişiliğiniz, ekonomik güvenliğiniz veya ailenin huzuru ciddî biçimde tehlikedeyse ayrı yaşayabilirsiniz (TMK m.197/1).

Başka şehirde iş buldum; eşimin onayı olmadan gidebilir miyim?

İş seçimi için izin gerekmez; ancak eşler oturacakları konutu birlikte seçer (TMK m.186/1). Bizim değerlendirmemize göre tek taraflı bir oldubitti yerine eşinizle konuşmanız, anlaşmazlıkta hâkimin müdahalesini istemeniz daha güvenlidir.

Gece vardiyasında çalışmam evlilik birliğinin huzurunu bozar mı?

İşin olağan gerekleri tek başına birliğin huzurunu bozduğu anlamına gelmez (bizim değerlendirmemiz). Yargıtay da işin türünün tek başına boşanma sebebi olmayacağını kabul etmiştir; belirleyici olan somut olayda birliğin huzurunun ispatlanabilir biçimde bozulup bozulmadığıdır.

Çalışmama izin verilmedi, hiç gelirim yok; mal paylaşımında hakkım var mı?

Evet. Yasal mal rejiminde katılma alacağı eşin çalışmasına bağlı değildir; her eş diğer eşin edinilmiş mallarının artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m.236/1).

Asgari ücretle çalışırsam yoksulluk nafakası alamaz mıyım?

Hukuk Genel Kurulu, asgari ücretle çalışmanın tek başına yoksulluk nafakası istenmesine engel olmadığını, bu gelirin nafaka miktarının belirlenmesinde dikkate alınacağını kabul etmiştir (21.03.2018, E.2017/2-1584, K.2018/503).

Engellenen kariyerim için tazminat isteyebilir miyim?

Kusursuz veya daha az kusurlu eş, mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenmişse maddi tazminat isteyebilir (TMK m.174/1). Bizim değerlendirmemize göre engellenen kariyer ve gelir kaybı bu talebin gerekçesi olarak ileri sürülebilir.

Eşimle çocuk küçükken çalışmamaya birlikte karar verdik; sonradan bu kusur sayılır mı?

Özgür iradeyle verilmiş ortak bir karar tek başına kusur değildir; birliği eşler beraberce yönetir (TMK m.186/2). Ancak sonradan çalışmak istediğinizde eşinizin bunu keyfî olarak engellemesi ayrı bir değerlendirmeye konu olur.