Davacı Daha Ağır Kusurluysa Boşanma Davasına İtiraz: Hakkın Kötüye Kullanılması ve Dilekçe (TMK 166/2)

Evlilik birliği temelinden sarsılmışsa kusurlu eş de boşanma davası açabilir. Ancak davacının kusuru daha ağırsa davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır; itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa yine boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2). Hukuk Genel Kurulu bu iki koşulun gerekçede birlikte değerlendirilmesini ister. İtiraz hakkı yalnız genel sebebe dayanan davalarda kullanılır, cevap dilekçesinde somut olarak ileri sürülmelidir ve davalının kendi kusursuzluğu ya da az kusuru ile davacının ağır kusurunun ispatına dayanır. Aşağıda üç dilekçe örneği bulunuyor.

İçindekiler

• Kısa cevaplar
• Kanuni çerçeve
• İtiraz hangi davalarda kullanılır?
• Kusur karşılaştırması
• İtirazın dört aşaması
• Hakkın kötüye kullanılması
• Korunmaya değer yarar
• İtiraz ne zaman ve nasıl yapılır?
• İspat
• Karşı dava, feragat ve af
• İtiraz kabul edilirse
• İkincil talep olarak ayrılık
• Davacı açısından itiraza cevap
• Dilekçe örnekleri
• Örnek senaryolar
• Yol haritası
• Sık yapılan hatalar
• Sıkça sorulan sorular

Kısa Cevaplar

Ret sebeplerinin tamamı için boşanma davası hangi hâllerde reddedilir, kusur dereceleri için boşanmada kusur nasıl belirlenir yazılarımıza bakabilirsiniz.

Kanuni Çerçeve

Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m.166/1). Kanun kusurlu eşe de dava hakkı tanır; ancak bu hakkı dengeleyen bir savunma imkânı getirir: davacının kusuru daha ağır ise davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bu durumda itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2).

İtirazın sınırını çizen genel ilke dürüstlük kuralıdır: herkes haklarını kullanırken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m.2/1-2). Hukuk Genel Kurulu, itirazın reddi ve boşanmaya karar verilebilmesi için hakkın kötüye kullanılması ile korunmaya değer yararın kalmamasının gerekçede birlikte değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir (YHGK, 11.11.2020, E.2020/2-244, K.2020/881).

İtiraz Hangi Davalarda Kullanılır?

TMK m.166/2’deki itiraz hakkı, aynı maddenin birinci fıkrasında düzenlenen genel sebebe dayanan davalar içindir. Zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk ve akıl hastalığına dayanan davalarda kusur karşılaştırmasına dayalı böyle bir itiraz düzenlenmemiştir (TMK m.161-165). Anlaşmalı boşanmada taraflar boşanmaya birlikte iradeleriyle ulaşır (TMK m.166/3). Reddedilen davanın kesinleşmesinden sonra bir yıl içinde ortak hayatın kurulamamasına dayanan davada ise kusur boşanma için araştırılmaz (TMK m.166/4); bu davalarda TMK m.166/2 itirazı sonuç doğurmaz (bizim değerlendirmemiz).

Dava dilekçesi hem özel sebebe hem genel sebebe dayanıyorsa itiraz yalnız genel sebep yönünden değerlendirilir. Bu nedenle itiraz eden davalı, özel sebebe ilişkin savunmalarını (süre, af, ihtarın usulsüzlüğü) ayrıca ileri sürmelidir.

Kusur Karşılaştırması

İtirazın ilk şartı davacının kusurunun davalınınkinden daha ağır olmasıdır. Hukuk Genel Kurulu kusurun kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu şeklinde belirlenmesi gerektiğini belirtir (YHGK, 18.10.2023, E.2022/765, K.2023/974). Davalıya hiç kusur yüklenemiyorsa itiraza gerek kalmadan dava reddedilir; Yargıtay tamamen kusurlu eşin genel sebebe dayanarak boşanamayacağını kabul eder (YHGK, 17.06.2015, E.2014/32, K.2015/1655; YHGK, 13.05.2009, E.2009/156, K.2009/194). Davalının da kusurlu olduğu anlaşılırsa ağır kusurlu davacının davası kabul edilebilir; Hukuk Genel Kurulu kadının da kusurlu olduğu bir dosyada kocanın davasının kabulü gerektiğini oy çokluğuyla kabul etmiştir (YHGK, 01.04.2015, E.2013/1928, K.2015/1140).

Taraflar eşit kusurlu bulunursa davacının kusuru daha ağır olmadığından itiraz şartı oluşmaz. Hukuk Genel Kurulu eşit kusur tespit edilen bir dosyada davalı kadının davanın reddi talebine rağmen boşanmaya karar verilmesini uygun bulmuştur (YHGK, 21.03.2019, K.2019/341). Kusur ağırlığı değerlendirilirken fiziksel şiddet hakaretten, sadakatsizlik ve çocukların terk edilmesi ise ilgisizlikten ağır sayılır; örneğin şiddet uygulayan eş ağır, yalnız hakaret eden eş az kusurlu kabul edilmiştir (YHGK, 27.02.2013, E.2012/825, K.2013/296). Evi ve çocukları defalarca terk eden kadın tam kusurlu bulunarak davası reddedilmiştir (2. HD, 09.11.2023, E.2023/1702, K.2023/5406).

Kusur dereceleri için boşanmada kusur nasıl belirlenir, eşit kusurun sonuçları için eşit kusur hâlinde tazminat ve nafaka yazılarımıza bakabilirsiniz.

İtirazın Dört Aşaması

TMK m.166/2 uygulanırken mahkeme dört soruyu sırayla cevaplar. Birincisi, evlilik birliği temelinden sarsılmış mı? Sarsılma ispatlanamamışsa itiraza gerek kalmadan dava reddedilir. İkincisi, davalının az da olsa kusuru var mı? Yoksa dava reddedilir. Üçüncüsü, davacının kusuru davalınınkinden daha ağır mı ve davalı itirazını ileri sürmüş mü? İki cevaptan biri olumsuzsa boşanmaya karar verilir. Dördüncüsü, itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde mi ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar için korunmaya değer bir yarar kalmamış mı? Bu iki koşul birlikte gerçekleşirse itiraza rağmen boşanmaya karar verilir; aksi hâlde dava reddedilir.

Genel sebebin şartları için evlilik birliğinin temelinden sarsılması yazımıza bakabilirsiniz.

Hakkın Kötüye Kullanılması: Hangi Ölçütler?

Kanun hakkın kötüye kullanılmasını tanımlamaz; değerlendirme somut olaya göre yapılır (TMK m.2/2). Uygulamada şu olgular itirazın kötüye kullanıldığına işaret eder: tarafların uzun süredir ayrı yaşaması, davalının da ayrı bir hayat kurmuş olması, itiraz eden eşin barışma için hiçbir adım atmaması, itirazın evliliği sürdürmekten çok karşı tarafı cezalandırma veya yalnız ekonomik bir menfaati koruma amacı taşıması. Fiilen bitmiş bir evlilikte salt karşı tarafı cezalandırmak için ileri sürülen itiraz hakkın kötüye kullanılması sayılabilir (bizim değerlendirmemiz).

Buna karşılık davalının barışma için somut çaba göstermesi, ortak konuta dönme önerisi, aile danışmanlığına başvuru gibi adımlar ve ergin olmayan çocukların varlığı itirazın samimi olduğunu destekler. Hukuk Genel Kurulu, davacı eşin kabul etmediği iyi niyetli bir barışma önerisini af olarak değerlendirmemiştir (YHGK, K.2020/881); böyle bir öneri, öneriyi yapan eşin evliliği sürdürme iradesini gösteren bir olgu olarak da ileri sürülebilir.

Korunmaya Değer Yarar

Kötüye kullanma tek başına yetmez; evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamış olması da gerekir (TMK m.166/2). Yararın kimin açısından arandığı kanunda açıkça gösterilmiştir: davalı eş ve çocuklar. Ergin olmayan çocukların bulunması, çocukların iki ebeveynle aynı aile ortamında büyüme imkânı ve davalının evliliği sürdürmeye yönelik samimi iradesi bu yararın varlığını gösteren olgulardır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin, eşini evden kovan ağır kusurlu kocanın açtığı bir davada ergin olmayan çocukların varlığını korunmaya değer yarar sayarak davanın reddi gerektiğini belirttiği aktarılmaktadır (2. HD, E.2013/23060; ikincil kaynak, karar numarası ve tarihi kaynakta tutarsız).

Çocukların ergin olması, çocukların da evliliğin sürmesinden yarar görmediğinin anlaşılması veya davalının kendisinin de ortak hayatı yeniden kurmaya yönelik hiçbir iradesinin bulunmaması yararın kalmadığını gösterebilir.

İtiraz Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Cevap dilekçesi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde verilir (HMK m.127). Süresinde cevap verilmezse davalı, davacının ileri sürdüğü bütün vakıaları inkâr etmiş sayılır (HMK m.128); ancak inkâr TMK m.166/2 itirazı demek değildir. İtiraz bir haktır ve davalı tarafından açıkça kullanılmalıdır; ileri sürülmeyen itirazı hâkim kendiliğinden uygulamaz (bizim değerlendirmemiz). Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir; bu aşamadan sonra genişletme karşı tarafın açık muvafakatine veya ıslaha bağlıdır (HMK m.141/1). Bu nedenle itiraz en geç ikinci cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.

“Boşanmak istemiyorum” cümlesi itiraz için yeterli değildir. Dilekçede üç unsur açıkça yazılmalıdır: davacının daha ağır kusurunu oluşturan somut olaylar, itirazın hakkın kötüye kullanılması olmadığını gösteren olgular ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer yararın ne olduğu. Her olgunun hangi delille ispat edileceği de gösterilmelidir (HMK m.194).

Cevaba cevap ve ikinci cevap aşaması için replik ve düplik dilekçesi örneği yazımıza bakabilirsiniz.

İspat: Kim Neyi İspatlar?

Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (TMK m.6; HMK m.190/1). Davacı evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını ve davalının az da olsa kusurunu ispatlar. İtiraz eden davalı, davacının kusurunun kendisininkinden daha ağır olduğunu ve evliliğin devamındaki yararı gösterir. Davacı itirazın hakkın kötüye kullanılması olduğunu ve yararın kalmadığını ileri sürüyorsa bu olguları o ispatlar. Hâkim boşanma olgularına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz ve delilleri serbestçe takdir eder (TMK m.184/1, 4).

Kusur karşılaştırmasında en güçlü deliller resmî kayıtlardır: şiddet için hastane raporu ve ceza dosyası, sadakatsizlik için hukuka uygun yollarla getirtilen kayıtlar, terk ve ayrılık süresi için adres kayıtları. Çocukların durumu bakımından okul kayıtları ve gerekirse sosyal inceleme raporu kullanılabilir.

Tanık ve delil listesi için tanık ve delil listesi örneği yazımıza bakabilirsiniz.

Karşı Dava, Feragat ve Af

Davalı kendisi de karşı davayla boşanma isterse, aynı dosyada hem boşanmayı istemek hem de evliliğin devamında korunmaya değer yarar bulunduğunu ileri sürmek çelişkili bir tutum olur; bu durumda itirazın dürüstlük kuralı bakımından dinlenmesi zorlaşır (TMK m.2; bizim değerlendirmemiz). Boşanma kararı verilmesi ihtimaline karşı tazminat ve nafaka talepleri ise itirazla çelişmez; bunlar cevap dilekçesinde “kabul anlamına gelmemek kaydıyla” ikincil olarak ileri sürülebilir.

Affedilen veya hoşgörüyle karşılanan olaylar kusur olarak yüklenemez (2. HD, E.2021/488, K.2021/1608). Bu ilke iki yönlü işler: davalı, itirazında davacının daha önce affettiği davranışlarını ağır kusur olarak gösteremez; davacı da affettiği olaylara dayanarak davalıya kusur yükleyemez. Davacının önceki bir boşanma davasından feragat etmesi önceki kusurların affedildiği veya hoşgörüyle karşılandığı anlamına gelir; feragatten sonra davalının kusuru ispatlanamamışsa dava reddedilmelidir (2. HD, 19.10.2021, E.2021/7985, K.2021/7346).

Karşı dava için karşı dava dilekçesi örneği, feragatin sonuçları için feragat dilekçesi örneği yazılarımıza bakabilirsiniz.

İtiraz Kabul Edilirse veya Reddedilirse

İtiraz yerinde görülürse dava reddedilir. Ancak bu evliliği süresiz olarak koruyan bir sonuç değildir: ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmesine rağmen ortak hayat yeniden kurulamamışsa eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4). Bu davada kusur boşanma için araştırılmaz; ret kararındaki kusur durumu ise tazminat ve nafaka bakımından bağlayıcıdır (YHGK, 02.11.2022, E.2020/2-96, K.2022/1435). Bu nedenle itiraz eden eşin asıl kazancı, kusur durumunun kendi lehine kesinleşmesidir.

İtiraz reddedilir ve boşanmaya karar verilirse, daha az kusurlu davalı maddi ve manevi tazminat isteyebilir (TMK m.174/1-2); boşanma yüzünden yoksulluğa düşecekse yoksulluk nafakası talep edebilir (TMK m.175). Ortak hayatın sürmesi kişiliği veya ekonomik güvenliği ciddi biçimde tehlikeye düşürüyorsa davanın reddinden sonra da ayrı yaşama hakkı ve buna bağlı önlemler istenebilir (TMK m.197).

Ret sonrası yeni dava için reddedilen boşanma davası sonrası fiili ayrılık yazımıza bakabilirsiniz.

İkincil Talep Olarak Ayrılık

İtiraz eden davalı, itirazının reddedilmesi ihtimaline karşı boşanma yerine ayrılık kararı verilmesini de isteyebilir. Boşanma sebebi ispatlanmış olursa hâkim boşanmaya veya ayrılığa karar verir; dava boşanmaya ilişkin ise ancak ortak hayatın yeniden kurulması olasılığı bulunduğu takdirde ayrılığa karar verilebilir (TMK m.170). Ayrılık bir yıldan üç yıla kadar bir süre için verilir ve süre kararın kesinleşmesiyle başlar (TMK m.171); süre sonunda ortak hayat kurulamamışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir (TMK m.172).

Bu talep, itirazın dayandığı olgularla aynı zeminde durur: barışma ihtimali, çocukların durumu ve davalının evliliği sürdürme iradesi. Bu nedenle cevap dilekçesinde “aksi kanaat hâlinde ve kabul anlamına gelmemek kaydıyla” ifadesiyle ikincil olarak ileri sürülmesi tutarlıdır.

Davacı Açısından İtiraza Cevap

İtirazla karşılaşan davacının dört yolu vardır. Birincisi, davalının kusurunu somut olaylarla göstermek ve kusurların en azından eşit olduğunu ispatlamaktır; davacının kusuru daha ağır değilse itiraz şartı oluşmaz (YHGK, K.2019/341). İkincisi, itirazın hakkın kötüye kullanılması olduğunu göstermektir: uzun süreli ayrılık, davalının barışma için hiçbir adım atmaması, itirazın yalnız ekonomik bir menfaate yönelmesi. Üçüncüsü, evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer yarar kalmadığını göstermektir. Hukuk Genel Kurulu son iki koşulun birlikte değerlendirilmesini ister (YHGK, K.2020/881).

Dördüncüsü, alternatif yollardır: davalı razı olursa ve evlilik bir yılı doldurmuşsa anlaşmalı boşanma (TMK m.166/3); dava reddedilir ve kesinleşirse bir yıl sonra TMK m.166/4 davası. Davalının eşini evden uzaklaştırması veya dava sırasında ortak hayata dönme çağrısını sürekli reddetmesi gibi olgular kusur karşılaştırmasında dikkate alınır.

Eş boşanmak istemiyorsa izlenebilecek yollar için eş boşanmak istemiyorsa tek taraflı boşanma ve eşlerden biri boşanmak istemiyorsa yazılarımıza bakabilirsiniz.

Dilekçe Örnekleri

1. TMK 166/2 itirazlı cevap dilekçesi (davalı vekili)

2. Davacının itiraza karşı cevaba cevap dilekçesi (TMK 2, 166/2; HMK 136)

3. İtiraz tartışılmadan verilen boşanma kararına karşı istinaf dilekçesi (HMK 297, 345, 353, 355)

İstinaf süreci için boşanmada istinaf ne kadar sürer yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek Senaryolar

Senaryo 1: Küçük çocuklar ve kısa ayrılık. Başka biriyle yaşamaya başlayan koca, dört ay sonra boşanma davası açıyor. Kadının tek kusuru kocasını sık sık araması; 7 ve 10 yaşında iki çocuk var.

Senaryo 2: Yıllardır ayrı yaşayan eşler. Ağır kusurlu kadın dava açıyor; taraflar altı yıldır ayrı, koca başka şehirde yeni bir hayat kurmuş, çocuk yok; koca konutu elde tutmak için itiraz ediyor.

Senaryo 3: Eşit kusur. Karşılıklı hakaret ve ilgisizlik ispatlanmış; davalı “boşanmak istemiyorum” diyerek itiraz ediyor.

Yol Haritası

1. Dava hangi sebebe dayanıyor? İtiraz yalnız genel sebepte (TMK m.166/1) kullanılır.
2. Kusurları karşılaştırın. Davacının kusuru daha ağır mı?
3. Süresinde cevap verin. Tebliğden iki hafta (HMK m.127).
4. İtirazı açıkça yazın. “TMK 166/2 uyarınca itiraz ediyoruz.”
5. Yararı somutlaştırın. Çocuklar, barışma iradesi, ailenin durumu.
6. Kötüye kullanma iddiasına hazırlanın. Barışma önerisi ve danışmanlık gibi belgeleri saklayın.
7. İkincil talepleri unutmayın. Kabul anlamına gelmemek kaydıyla tazminat, nafaka, velayet.
8. Gerekçeyi denetleyin. İtiraz tartışılmamışsa istinafta ileri sürün (HMK m.345).

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Daha ağır kusurlu eş boşanma davası açabilir mi?

Evet. Ancak davalının itiraz hakkı vardır (TMK m.166/2). Tamamen kusurlu eş ise genel sebeple boşanamaz (YHGK, K.2015/1655).

TMK 166/2 itirazının şartı nedir?

Davacının kusurunun davalının kusurundan daha ağır olması ve davalının bu itirazı açıkça ileri sürmesidir.

Eşit kusurda davalı itiraz edebilir mi?

Hayır; davacının kusuru daha ağır olmadığından itiraz şartı oluşmaz (YHGK, K.2019/341).

İtiraz kabul edilirse ne olur?

Dava reddedilir. Ret kesinleştikten sonra bir yıl içinde ortak hayat kurulamamışsa TMK 166/4’e göre yeniden dava açılabilir.

İtiraza rağmen boşanmaya ne zaman karar verilir?

İtiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar için korunmaya değer yarar kalmamışsa. İki koşul gerekçede birlikte değerlendirilmelidir (YHGK, K.2020/881).

Hakkın kötüye kullanılması neye göre belirlenir?

Somut olaya göre (TMK m.2/2). Uzun ayrılık, barışma çabasının yokluğu, itirazın yalnız ekonomik amaçla yapılması kötüye kullanmaya işaret eder.

Korunmaya değer yarar ne demektir?

Evliliğin devamının davalı ve çocuklar için hâlâ anlamlı bir yarar sağlamasıdır; ergin olmayan çocuklar en sık gösterilen olgudur.

İtirazı ne zaman yapmalıyım?

Cevap dilekçesinde; en geç ikinci cevap dilekçesinde. Sonrası karşı tarafın muvafakatine veya ıslaha bağlıdır (HMK m.141/1).

Hâkim itirazı kendiliğinden uygular mı?

Hayır. İtiraz davalıya tanınmış bir haktır; açıkça ileri sürülmelidir.

Zina veya terk davasında 166/2 itirazı yapılabilir mi?

Hayır. İtiraz genel sebebe dayanan davalar içindir; özel sebeplerde süre, af ve ihtar gibi savunmalar ileri sürülür.

Karşı dava açarsam itiraz hakkım devam eder mi?

Hem boşanmayı istemek hem evliliğin devamında yarar bulunduğunu söylemek çelişkilidir; itirazın dinlenmesi zorlaşır (TMK m.2).

İtiraz ederken tazminat da isteyebilir miyim?

Evet; boşanma kararı ihtimaline karşı “kabul anlamına gelmemek kaydıyla” tazminat ve nafaka istenebilir (TMK m.174, 175).

Çocuğu olmayan eş itiraz edebilir mi?

Edebilir; yarar davalı bakımından da aranır. Ancak çocuk yoksa korunmaya değer yararın ispatı daha zordur.

Kaç yıl ayrı kalınırsa itiraz kötüye kullanma sayılır?

Kanunda bir süre yoktur. Ayrılığın süresi diğer olgularla birlikte değerlendirilir (TMK m.2/2).

Mahkeme itirazımı tartışmadan boşanmaya karar verdi; ne yapmalıyım?

Tebliğden iki hafta içinde istinafa başvurun (HMK m.345); gerekçe eksikliğini ve YHGK 2020/881 kararını ileri sürün.

Davacı önceki davasından feragat etmişti; bunun etkisi var mı?

Evet. Feragat önceki kusurların affedildiği anlamına gelir; sonrasında davalının kusuru ispatlanmazsa dava reddedilir (2. HD, K.2021/7346).