Anıt ağaç; yaşı, gövde ve tepe çapı ile boyu bakımından kendi türünün alışılmış ölçülerinin çok üzerine çıkan ya da yöre tarihinde, inancında ve folklorunda özel yeri bulunan ve tabiat varlığı olarak tescil edilen ağaçtır. Tescil ve koruma işleri 2863 sayılı Kanun’un ek 4. maddesi gereği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına aittir; ölçütler Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonunun 01.07.2022 tarihli ve 117 sayılı ilke kararında (RG 20.07.2022, 31898) yer alır. Anıt ağacın koruma alanı, tepe tacının tamamını kapsayacak şekilde belirlenir; bu alanda kökleri ve beslenmeyi etkileyecek zemin kaplaması, kazı ve inşaat yapılamaz, ağacın tepe, gövde ve köklerine zarar verebilecek hiçbir faaliyete izin verilmez. Tebliğ veya ilan edilmiş anıt ağaca kasten zarar vermek iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası gerektirebilir. Bu yazı anıt ağacın tanımını ve türlerini, boyutsal anıt ağacın puanlamayla nasıl seçildiğini, tescil sürecini, koruma alanını, bahçesinde anıt ağaç bulunan malikin haklarını, budama ve kesmeyi, komşu dalları sorununu, cezaları, itiraz yollarını ve iki dilekçe örneğini mevzuat metinleriyle anlatır.
Kısa cevap: Bir ağacın anıt ağaç sayılması için ya tarihî, mistik veya folklorik bir öyküsünün, ya dikkat çekici bir görsel özelliğinin bulunması, ya da en az 100 yaşında olup ilke kararındaki puanlamada kendi türü için belirlenen asgari değere ulaşması gerekir. Tescil başvurusu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğüne yapılır; kararı Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu verir, Bakan onayıyla tescil tamamlanır ve tapuya “tabiat varlığı” kaydı düşülür. Bahçenizdeki ağaç tescil edilirse mülkiyet sizde kalır; ancak tepe tacı izdüşümündeki koruma alanında kazı, beton zemin ve inşaat yapamaz, ağaca zarar verecek budama veya kesim yapamazsınız. Bakım, budama ve koruma alanındaki diğer işler için önce Bölge Komisyonunun değerlendirmesi alınmalıdır. Komşunuzun anıt ağacının dalları zarar veriyorsa Medeni Kanun’daki kesme hakkını kendiliğinden kullanmak yerine idareye başvurmak daha güvenli yoldur.
Bahçenizde veya parselinizde anıt ağaç mı var?
Tescil kararını, koruma alanı krokisini ve yapmak istediğiniz işi birlikte inceleyelim; izin, itiraz veya savunma yolunu netleştirelim: Hukukçular Evi, 0554 648 37 15.
Anıt Ağaç Nedir? Tabiat Varlığı Olarak Hukuki Statüsü
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu tabiat varlıklarını, jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihî devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan değerler olarak tanımlar (m.3/a-2). Anıt ağaç bu kategoride, taşınmaz tabiat varlığı olarak tescil edilir. Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik anıt ağacı; yaş, çap ve boy itibarıyla kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan ve/veya yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan ve/veya geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında köprü kurabilecek doğal ve uzun ömre sahip olan ağaçlar olarak tanımlar (m.4/1-a).
117 sayılı ilke kararı tanımı daha somut hâle getirir: Geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında köprü kurabilecek uzunlukta doğal ömre sahip ağaçlardan yaş, gövde çapı, tepe çapı ve boy itibarıyla kendi türünün alışılagelmiş ölçülerinin çok üzerindeki boyutlara ulaşanlar ile yöre tarihinde, mistik kültüründe ve folklorunda özel yeri bulunan ağaçlar ve bazı ağaç formundaki çalı türleri anıt ağaç olarak tanımlanır. Yönetmeliğe göre tabiat varlıklarının korunma alanlarıyla birlikte tespit ve tescili esastır (m.10/2). Anıt ağaç bir tabiat varlığı olduğu için doğal sitlerdeki kuralların bir kısmı, özellikle yetkili bakanlık ve komisyonlar bakımından, burada da geçerlidir; doğal sit rejimi için doğal sit alanına ev yapılır mı yazımıza bakılabilir.
Yetkili Makam: Bakanlık, Merkez Komisyonu ve Bölge Komisyonları
2011’de 648 sayılı KHK ile 2863 sayılı Kanun’a eklenen ek 4. maddeye göre taşınır tabiat varlıkları hariç tabiat varlıkları, doğal sit alanları ve bunlara ilişkin koruma alanlarıyla ilgili iş, işlem ve kararlar bakımından görevli ve yetkili bakanlık bugünkü adıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığıdır. Bakanlık bünyesinde Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu ve taşrada Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonları kurulur. Kanun’da Koruma Yüksek Kurulunca alınması öngörülen kararlar bu alanlarda Merkez Komisyonunca, koruma bölge kurullarınca alınması öngörülenler bölge komisyonlarınca alınır ve Bakanlığın onayıyla yürürlüğe girer; Kanun’daki kurul atıfları da ilgisine göre komisyonlara yapılmış sayılır.
Bu nedenle 2011 öncesinde Kültür ve Turizm Bakanlığı koruma kurullarınca tescil edilen anıt ağaçlar da bugün bu Bakanlığın ve komisyonların yetkisindedir. Kültür Bakanlığı döneminin 05.11.1999 tarihli ve 666 sayılı “Korunması Gerekli Tabiat Varlıklarından Anıt Ağaçların Tanımı ve Korunması” ilke kararı, 117 sayılı ilke kararıyla yürürlükten kaldırılmıştır. Yönetmeliğin anıt ağaçların ayırt edici özelliklerini düzenleyen 11. maddesinin birinci fıkrası ise Danıştay Altıncı Dairesinin 16.03.2022 tarihli, E.2020/4236, K.2022/3156 sayılı kararıyla iptal edilmiş, bu karar Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 20.09.2023 tarihli, E.2022/2778, K.2023/1695 sayılı onama kararıyla kesinleşmiştir. Aynı maddenin yürürlükteki ikinci fıkrası anıt ağaçların tespitine yönelik hususların ilke kararıyla belirleneceğini öngördüğünden, bugün belirleyici metin 117 sayılı ilke kararıdır.
Anıt ağaçta görevli makamlar
| Makam | Görevi | Dayanak |
|---|---|---|
| Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı | Tabiat varlıklarıyla ilgili iş, işlem ve kararlarda yetkili bakanlık; tescil kararlarını onaylar | 2863 ek m.4; Yönetmelik m.17/1-c, d |
| Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü | Bölge Komisyonu kararlarını inceler, itirazların ön incelemesini yapar, talep olmaksızın da tespit yapabilir | Yönetmelik m.17/1-b, ı, l-n |
| Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu | İlke kararı alır (117 sayılı karar); esasa ilişkin itirazları değerlendirir | 2863 ek m.4; Yönetmelik m.17/1-n |
| Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu | Tescil kararı verir, koruma alanını belirler, koruma alanındaki işleri değerlendirir, maddi hatalara ilişkin itirazlara bakar | Yönetmelik m.15, 17; 117/D |
| Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü | Başvuruları alır, tapuya kayıt için yazı yazar, kararların dağıtımını yapar | Yönetmelik m.15, 17/1-f, ğ |
Anıt Ağaç Türleri: Kültürel, Boyutsal ve Görsel
117 sayılı ilke kararı anıt ağaçları üç sınıfa ayırır. Sınıflandırmanın pratik önemi, hangi ağaç için ölçüm ve puanlama gerektiğidir: Kültürel ve görsel anıt ağaçlarda tür, yaş, boy, gövde ve tepe çapı ne olursa olsun bu nitelik doğrudan yeterlidir; boyutsal özelliklere bağlı bir değerlendirme yapılmaz, ancak tespit fişinde ağacın boyutsal özellikleri belirtilir (117/B-2, B-3 ve C).
117 sayılı ilke kararına göre anıt ağaç sınıfları
| Sınıf | Tanım | Ölçüm ve puan gerekir mi? |
|---|---|---|
| Kültürel: tarihî | Tarihî bir olaya veya şahsiyete ait geçmişe tanıklık etmiş ağaçlar | Hayır; nitelik yeterli |
| Kültürel: mistik | Dinî bir inanışla yöre halkı tarafından yüceltilmiş ağaçlar | Hayır; nitelik yeterli |
| Kültürel: folklorik | Gelenek ve göreneklerin çevresinde yaşatıldığı veya yörede yaşanan çok üzücü ya da sevindirici bir olaya tanıklık ettiği için halk arasında özel yeri olan ağaçlar | Hayır; nitelik yeterli |
| Boyutsal | Yaş, boy, gövde ve tepe tacı bakımından türünün alışılagelmiş ölçülerinin çok üzerine çıkmış, en az 100 yaşında ve doğal ömre sahip ağaçlar | Evet; şimdiki anıtsal değer, türün asgari anıtsal değerine eşit veya büyük olmalı |
| Görsel | Doğal görünümden esaslı şekilde sapan çatal, şamdan, kıvrık, yatay veya farklı gövde kaynaşması gibi dikkat çekici özelliklere sahip ağaçlar | Hayır; özellik yeterli |
Boyutsal Anıt Ağaç Nasıl Belirlenir? Ölçüm ve Puanlama
Kültürel niteliği olmayan bir ağacın boyutsal anıt ağaç sayılabilmesi için ağacın Şimdiki Anıtsal Değeri (SAD) hesaplanır ve türü için belirlenmiş Asgari Anıtsal Değer (AAD) ile karşılaştırılır; SAD’ın AAD’a eşit veya ondan büyük olması zorunludur (117/C). SAD; boy, gövde çapı, tepe çapı, yaş, bulunduğu yer ve diğer pozitif özellikler için ilke kararının ekindeki değerlendirme tablosundan alınan puanların toplamıdır. Ölçüm yöntemi de kararda yazılıdır: Yaş, gövdede yerden 130 cm yükseklikte artım kalemiyle alınan örnekte yıllık halka sayımıyla; gövde çapı, yerden 130 cm yükseklikte ölçülen gövde çevresinin 3,14’e bölünmesiyle santimetre cinsinden; boy ve tepe çapı metre cinsinden belirlenir (117/B-1).
Anıt ağaç değerlendirme tablosunda en yüksek puanlar (117 sayılı ilke kararı Ek 4)
| Öğe | En yüksek puan | Açıklama |
|---|---|---|
| Boy (m) | 20 | Türün sınıfına göre farklı basamaklar; örneğin I. sınıf türlerde 25,5-30 m 3 puan, 50 m üzeri 20 puan |
| Gövde çapı (cm) | 30 | I. sınıf türlerde 100-124 cm 3 puan, 300 cm ve üzeri 30 puan; II. sınıf türlerde 150 cm ve üzeri 30 puan |
| Tepe çapı (m) | 10 | I ve II. sınıfta 5-9,5 m 2, 10-14,5 m 4, 15-19,5 m 7, 20 m ve üzeri 10 puan |
| Tahmini yaş (yıl) | 30 | 100-200 yıl 3 puan; her 100 yıl için 3 puan artar; 1000 yıl üzeri 30 puan |
| Bulunduğu yer | 10 | Ormanda büyük meşcere içinde 2; meşcerede 10; grupta 9; kümede 8; kırsalda tek 4; kent içinde tek 6 |
| Diğer pozitif özellikler | 10 | Zorunlu yetişme ortamı korunabiliyorsa 10; dünyada veya Türkiye’de sayılı bir ağaç ise 9; sağlıklı ise 6; özellikli ise 3 |
Bazı türler için asgari anıtsal değer (AAD)
| Tür | Sınıf (ortalama boy) | AAD |
|---|---|---|
| Doğu çınarı | I. sınıf (25 m’den büyük) | 39 |
| Ceviz | I. sınıf | 30 |
| Toros sediri | I. sınıf | 30 |
| Saplı meşe | I. sınıf | 27 |
| Kestane / karaçam | I. sınıf | 21 |
| Kızılçam | I. sınıf | 18 |
| Zeytin | II. sınıf (11-25 m) | 42 |
| Fıstık çamı | II. sınıf | 39 |
| Servi | II. sınıf | 38 |
| Akdut / karadut | II. sınıf | 27 |
| Gümüşi ıhlamur | II. sınıf | 48 |
Örnek hesaplama (hesaplamamız): Kent içinde tek başına duran, 26 metre boyunda, gövde çapı 210 cm, tepe çapı 22 metre, tahmini yaşı 450 olan sağlıklı bir doğu çınarı için puanlar şöyledir: boy 3, gövde çapı 15, tepe çapı 10, yaş 12, bulunduğu yer 6, pozitif özellik 6; toplam SAD 52. Doğu çınarının AAD’ı 39 olduğundan ağaç boyutsal anıt ağaç olarak seçilebilir. Kırsalda tek duran, 9 metre boyunda, gövde çapı 130 cm, tepe çapı 8 metre, tahmini yaşı 650 olan sağlıklı bir zeytin ağacında puanlar boy 0, gövde çapı 24, tepe çapı 2, yaş 18, yer 4, pozitif özellik 6 olmak üzere 54 eder; zeytinin AAD’ı 42 olduğundan bu ağaç da eşiği geçer. Buna karşılık 18 metre boyunda, gövde çapı 120 cm, tepe çapı 15 metre, 150 yaşındaki kırsalda tek bir ceviz ağacı 0+3+7+3+4+6=23 puanda kalır ve cevizin AAD’ı olan 30’un altında olduğundan, kültürel veya görsel bir niteliği yoksa boyutsal anıt ağaç sayılmaz. Gerçek değerlendirmede puanlar resmî ölçümle ve komisyonca belirlenir; birden fazla pozitif özelliğin nasıl puanlanacağı komisyon uygulamasına bağlıdır.
Anıt Ağaç Nasıl Tescil Edilir? Başvurudan Tapu Kaydına
Taşınmaz tabiat varlıklarının ilanına ilişkin başvurular Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğüne yapılır ve Bölge Komisyonunda değerlendirilir (Yönetmelik m.15/1). Genel Müdürlük gerekli gördüğü durumlarda talep olmaksızın da tespit yapabilir (m.17/1-ı). Tespit için asgari olarak tespit raporu ve tespit fişi, taşınmazın yerini ve sınırlarını gösteren harita, varsa kadastral plan ve mülkiyet bilgileri, fotoğraf albümü ve anıt ağaçlar için yerini gösteren ülke koordinat sistemindeki koordinat değerleri aranır (m.14). Tespit fişinde ağacın boyutsal özellikleri her durumda belirtilir (117/B).
Bölge Komisyonu tescil kararı verirse karar Genel Müdürlüğe gönderilir; Genel Müdürlük eksiklik veya hata görürse dosyayı yeniden değerlendirme için geri gönderir, uygun bulursa Bakan onayına sunar; kararda yapı yasağı varsa Bakanın teklifiyle Cumhurbaşkanına sunulur. Bakan onayı veya Cumhurbaşkanı kararıyla tescil tamamlanır; tamamlanamazsa alanın mevcut durumu devam eder (m.17/1-a ilâ d). Tescil edilen tabiat varlığı İl Müdürlüğünün yazısıyla tapu kütüğünün beyanlar hanesine işlenir (m.17/1-ğ). Anıt ağaçlar ile koruma alanlarının bulunduğu taşınmazlara ilişkin tescil kararları Tebligat Kanunu’na göre maliklere tebliğ edilir; malikleri idarece tespit edilemeyenlerin kararları Resmî Gazete’de yayımlanır ve Bakanlığın internet sayfasında bir ay süreyle duyurulur (m.17/1-i). Anıt ağaçlar ve tescilli ağaç toplulukları için Genel Müdürlükçe tasarlanan standart tanıtım levhaları kullanılır (117/E).
Anıt ağaç tescilinin adımları
| Adım | Ne olur | Dayanak |
|---|---|---|
| 1. Başvuru veya resen tespit | İl Müdürlüğüne başvuru; Genel Müdürlük talep olmadan da tespit yapabilir | Yönetmelik m.15/1, 17/1-ı |
| 2. Tespit dosyası | Tespit raporu ve fişi, koordinatlar, harita, fotoğraflar, ölçümler | m.14; 117/B |
| 3. Koruma alanı | Tepe tacının tamamını kapsayan alan koordinatlandırılıp kadastral paftaya işlenir | 117/D |
| 4. Bölge Komisyonu kararı | Tescil ve koruma alanı kararı | m.17/1-a |
| 5. Genel Müdürlük incelemesi ve Bakan onayı | Onayla tescil tamamlanır; yapı yasağı varsa Cumhurbaşkanı kararı | m.17/1-b, c, ç, d |
| 6. Tebliğ ve tapu | Kararın malike tebliği; tapu beyanlar hanesine kayıt | m.17/1-ğ, i |
| 7. İtiraz süresi | İlandan itibaren 60 gün içinde itiraz | m.17/1-k |
Koruma Alanı: Tepe Tacı İzdüşümü ve Yasak İşler
117 sayılı ilke kararına göre anıt ağacın koruma alanı, ağacın tepe tacının tamamını kapsayacak şekilde koordinatlandırılarak belirlenir, uygun ölçekli kadastral paftaya işlenir ve metrekare cinsinden büyüklüğü gösterilir; koordinat listesi ve pafta Bölge Komisyonu kararına eklenir. Ağacın bulunduğu yer nedeniyle koruma alanının tepe tacını tamamen kapsaması mümkün değilse yerinde inceleme yapılarak ağacın hayatiyetini koruyacak büyüklükte bir alan komisyon üyelerince belirlenir; tepe çapı izdüşümleri çakışan anıt ağaçlar için bütüncül bir koruma alanı belirlenebilir (117/D).
Koruma alanında ağacın kök yapısını ve beslenmesini olumsuz etkileyebilecek ve taban suyunun kök sistemine ulaşmasını engelleyecek türden zemin kaplaması, kazı ve inşaî faaliyet yapılamaz; ağacın tepe, gövde ve kök yapılarına zarar verebilecek hiçbir faaliyete izin verilmez. Bunların dışında koruma alanında yapılmak istenen faaliyetler Bölge Komisyonlarınca ağacın türü, bulunduğu alanın özelliği ve koruma alanının durumu kapsamında değerlendirilir (117/D). Kanun düzeyinde de korunma alanlarında inşaat ve tesisat yapılıp yapılmayacağına kurul, tabiat varlıklarında Bölge Komisyonu karar verir; korunma alanlarında ruhsatsız inşaat yasaktır (2863 m.8, m.16, ek m.4). Tescilli kültür varlıklarının korunma alanındaki yapılaşma rejimi için korunma alanında yapılaşma yazımıza bakılabilir.
Anıt ağacın koruma alanında işlerin durumu
| İş | Durum | Dayanak |
|---|---|---|
| Beton, asfalt, parke gibi zemin kaplaması | Kök ve beslenmeyi etkileyecek türden ise yapılamaz | 117/D |
| Kazı, temel, hafriyat, altyapı kanalı | Yapılamaz | 117/D |
| Bina, duvar, ek yapı | İnşaî faaliyet yapılamaz; ruhsatsız inşaat yasak | 117/D; 2863 m.16 |
| Tepe, gövde veya köke zarar verecek budama, kesme, yakma | İzin verilmez | 117/D |
| Bakım, sulama, gübreleme, destekleme, sağlık budaması gibi diğer işler | Bölge Komisyonunca değerlendirilir | 117/D |
| Koruma alanı dışındaki inşaat | İmar mevzuatına göre; değerlendirmemize göre koruma alanına etkisi varsa önceden komisyon görüşü alınmalı | 3194; 117/D |
Bahçemde veya Arsamda Anıt Ağaç Var: Mülkiyet, İnşaat ve Vergi
Tescil mülkiyeti ortadan kaldırmaz. Kanun’a göre malikler bu varlıklar üzerindeki mülkiyet haklarının tabii icabı olan ve Kanun hükümlerine aykırı olmayan bütün yetkilerini kullanabilir (2863 m.11). Taşınmaz satılabilir, miras yoluyla geçer; tapudaki “tabiat varlığı” kaydı yeni malike de geçer. Parselin koruma alanı dışındaki kısmında imar planının izin verdiği yapı yapılabilir; ancak değerlendirmemize göre projenin kök bölgesine yaklaşan temel kazısı, otopark rampası veya altyapı bağlantısı gibi unsurları varsa ruhsat aşamasında belediyenin ve Bölge Komisyonunun bu konuda görüşü alınmalıdır. Ruhsat süreci için yapı ruhsatı yazımıza bakılabilir.
Vergi bakımından 2863 sayılı Kanun’un muafiyet hükmü, tapu kütüğüne “korunması gerekli taşınmaz kültür varlığıdır” kaydı konulmuş taşınmaz kültür varlıkları ile arkeolojik veya doğal sit olmaları nedeniyle kesin yapılanma yasağı getirilmiş parselleri sayar (m.21). Değerlendirmemize göre yalnız tabiat varlığı olarak anıt ağaç kaydı bulunan bir parsel bu sayıma girmediğinden, salt anıt ağaç nedeniyle emlak vergisi muafiyeti doğmaz; parsel aynı zamanda doğal sit içinde ve kesin yapılanma yasağına tabiyse muafiyet o yönden ayrıca değerlendirilir. Ayrıntılar için tescilli taşınmaz vergi muafiyeti yazımıza bakılabilir. Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanlarının kamulaştırılması Kanun’da düzenlenmiştir (m.15); değerlendirmemize göre koruma alanı parselin kullanımını tamamen ortadan kaldırıyorsa kamulaştırma talebi gündeme gelebilir. Genel çerçeve kamulaştırma hukuku rehberi yazımızdadır.
Budama, Bakım, Hastalık ve Kesme
117 sayılı ilke kararı, ağacın tepe, gövde ve kök yapılarına zarar verebilecek hiçbir faaliyete izin verilmeyeceğini, bunun dışındaki faaliyetlerin Bölge Komisyonlarınca değerlendirileceğini öngörür. Bu nedenle değerlendirmemize göre bir anıt ağaçta kuru dal alma, sağlık budaması, çatlak gövdeye destek veya kablolama gibi bakım işleri dahi önceden İl Müdürlüğüne başvurularak komisyonun değerlendirmesine sunulmalıdır. Kanun ayrıca, tabiat varlıkları ve koruma alanlarındaki yapılarda İmar Kanunu’nun 21. maddesi kapsamındaki ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratların çevre ve şehircilik il müdürlüğünden izin alınmadan veya izne aykırı yapılmasını cezalandırır (m.65/4).
Kaldırılan 666 sayılı ilke kararı, yaşlanmış veya hastalanmış anıt ağaçların teknik raporlar doğrultusunda kurul kararıyla kaldırılarak yerine yenisinin dikilebileceğini açıkça düzenliyordu. 117 sayılı kararda böyle bir hüküm yoktur. Değerlendirmemize göre bugün kuruyan, devrilme tehlikesi taşıyan veya hastalıktan kurtarılamayacak bir anıt ağaç için malikin yapması gereken; ağacın durumunu uzman raporuyla belgeleyip İl Müdürlüğüne başvurmak, Bölge Komisyonunun bakım, güvenlik önlemi veya tescil durumunun yeniden değerlendirilmesi yönünde karar vermesini beklemektir. Acil can ve mal güvenliği tehlikesinde durum derhâl idareye ve yerel yönetime bildirilmeli, alınan önlemler tutanakla belgelenmelidir. Ağaç devrilmesinden doğan zararların sorumluluğu için komşumun ağacı zarar verdi yazımıza bakılabilir.
Komşunun Anıt Ağacının Dalları ve Kökleri
Türk Medeni Kanunu’na göre komşunun arazisine taşarak zarar veren dal ve kökler, onun istemi üzerine uygun bir süre içinde kaldırılmazsa, komşu bu dal ve kökleri kesip kendi mülkiyetine geçirebilir; komşu ormanlar hakkında bu hüküm uygulanmaz (TMK m.740). Ağaç anıt ağaç olarak tescil edilmişse durum farklıdır: 117 sayılı ilke kararı ağacın tepe, gövde ve köküne zarar verebilecek faaliyetlere izin verilmeyeceğini, diğer işlerin komisyonca değerlendirileceğini öngörür ve 2863 sayılı Kanun izinsiz müdahaleyi cezalandırır. Değerlendirmemize göre bu özel düzenleme, Medeni Kanun’daki kendiliğinden kesme yetkisini sınırlar; zarar gören komşu, ağaç sahibine yazılı bildirimde bulunmakla birlikte İl Müdürlüğüne de başvurarak bakım budaması veya güvenlik önlemi alınmasını istemelidir. Komşuluk hukukundaki genel kurallar için komşuluk hukuku: sınır, duvar ve ağaç yazımıza bakılabilir.
Anıt Ağaca Zarar Vermenin Cezası
2863 sayılı Kanun’a göre tescil edilen sit alanları, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanlarının bu Kanun’a göre tebliğ veya ilan edilmiş olmasına rağmen yıkılmasına, bozulmasına, tahribine, yok olmasına veya her ne suretle olursa olsun zarar görmesine kasten sebebiyet verenler ile izin alınmaksızın inşaî ve fizikî müdahale yapanlar veya yaptıranlar iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (m.65/1). Hükmün iki şartı savunma bakımından belirleyicidir: Tescilin tebliğ veya ilan edilmiş olması ve fiilin kasten işlenmesi. Değerlendirmemize göre tescil malike tebliğ edilmemişse ve ilan da yapılmamışsa veya zarar taksirle meydana gelmişse bu fıkranın uygulanması tartışmalı hâle gelir; ancak koruma alanında izinsiz inşaî ve fizikî müdahale ayrı bir seçimlik harekettir.
Ağaç başkasına aitse fiil ayrıca mala zarar verme suçunu da oluşturabilir. Türk Ceza Kanunu’na göre başkasının taşınır veya taşınmaz malını kısmen veya tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden veya bozan kişi, mağdurun şikâyeti üzerine dört aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır; suçun devlet ormanı statüsündeki yerler hariç, nerede olursa olsun her türlü dikili ağaç hakkında işlenmesi nitelikli hâldir ve bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası öngörülür (TCK m.151, 152/1-c). Kendi ağacını kesen malik için mala zarar verme suçu söz konusu olmaz; bu durumda sorumluluk 2863 sayılı Kanun’dan doğar. Ağaç orman sayılan bir yerdeyse Orman Kanunu hükümleri de ayrıca devreye girer. Soruşturma aşamasında haklarınız için savcılıktan ifadeye çağrıldım, mala zarar verme suçu için mala zarar verme suçu yazılarımıza bakılabilir.
Anıt ağaca müdahalenin olası hukuki sonuçları
| Fiil | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Tebliğ veya ilan edilmiş anıt ağacı kasten kesmek, kurutmak, yakmak | 2-5 yıl hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası | 2863 m.65/1 |
| Koruma alanında izinsiz kazı, inşaat, zemin kaplaması | 2-5 yıl hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası | 2863 m.65/1; 117/D |
| Koruma alanındaki yapıda il müdürlüğünden izin almadan veya izne aykırı ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamirat | 6 ay-3 yıl hapis veya adli para cezası | 2863 m.65/4 |
| Başkasının dikili ağacına zarar vermek | 1-4 yıl hapis (nitelikli hâl) | TCK m.152/1-c |
| Koruma alanında ruhsatsız yapı | İmar mevzuatına göre yıkım ve para cezası | 2863 m.16; 3194 m.32, 42 |
| Zarar gören malikin talebi | Haksız fiil hükümlerine göre tazminat | TBK m.49 vd. |
Sit ve tescilli alanlarda izinsiz müdahale suçlarının unsurları, savunma ve ceza indirimleri sit alanında kaçak yapı ve izinsiz müdahale yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
Tescile İtiraz, Tescilin Kaldırılması ve Dava
Yönetmeliğe 2022’de eklenen hükümlere göre tescil işlemine ilan tarihinden itibaren 60 günlük süre içinde gerçek ve tüzel kişilerce itiraz edilebilir. İtirazlar Genel Müdürlükçe ön incelemeye tabi tutulur; bu aşamada itirazın süresi, başvuranın menfaati ve başvurunun somut gerekçeleri incelenir, şartları taşımayan başvurular reddedilir. Ön incelemeyi geçen başvurular esastan değerlendirilir; uygun bulunmayan itirazlar reddedilir, maddi hatalar Bölge Komisyonuna, diğer itirazlar Merkez Komisyonuna gönderilir (m.17/1-k ilâ n). Anıt ağaç kararları malike tebliğ edildiğinden değerlendirmemize göre süre hesabında tebliğ tarihini esas almak en güvenli yoldur. Tescil kararına karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde iptal davası da açılabilir (2577 sayılı İYUK m.7); süre hesabı için idari davalarda dava açma süreleri yazımıza bakılabilir.
Tescil kaydının kaldırılması da Yönetmeliğe uygun olarak yürütülür (m.17/1-h). Yönetmeliğin geçici 2. maddesine göre korunan alanlarla ilgili yeniden değerlendirme talepleri bilimsel temelli bir rapora dayanması ve Bakanlıkça hazırlanacak teknik esaslara uygun olması kaydıyla değerlendirilir. İdarenin başvuruya otuz gün içinde cevap vermemesi zımni ret sayılır ve dava yolunu açar (İYUK m.10; zımni ret). Kültür varlıklarında tescil kaydının kaldırılmasına ilişkin benzer süreç tescil kaydının kaldırılması yazımızda anlatılmıştır.
Anıt Ağaç Bulunan Parsel İçin Kontrol Listesi
Kontrol listesi (önerimiz):
1. Tapunun beyanlar hanesinde tabiat varlığı kaydı olup olmadığını ve tescil kararının tarih ve sayısını kontrol edin.
2. İl Müdürlüğünden tescil kararını, tespit fişini ve koruma alanı koordinat listesiyle krokisini isteyin.
3. Kararın size tebliğ edilip edilmediğini, edildiyse tarihini not edin; itiraz ve dava süreleri buna bağlıdır.
4. Koruma alanında kazı, beton zemin, duvar, çit temeli, sulama kanalı gibi işlere başlamayın.
5. Budama, kuru dal alma ve destekleme gibi bakım işleri için önce yazılı başvuru yapın.
6. Ağaçta hastalık, kuruma veya devrilme riski varsa uzman raporu alın ve İl Müdürlüğüne bildirin.
7. Parselde inşaat planlıyorsanız projede koruma alanını gösterin ve ruhsat öncesinde görüş alın.
Anıt Ağaç Olarak Tescil Talebi Dilekçe Örneği
Aşağıdaki örnek, bir köy meydanındaki yaşlı çınarın anıt ağaç olarak tescili için mahalle sakinleri veya muhtarlık adına yapılacak başvuruya göre hazırlanmıştır. Köşeli parantezli yerler dosyaya göre doldurulmalıdır.
ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞI
………… ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İL MÜDÜRLÜĞÜNE
(Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonuna sunulmak üzere)
BAŞVURAN: [Ad Soyad / Muhtarlık], T.C. Kimlik No: [……], Adres: [……], Telefon: [……]
AĞACIN YERİ: [İl, ilçe, köy veya mahalle], [……] ada, [……] parsel; koordinatlar: [……]
KONU: Köy meydanındaki doğu çınarının anıt ağaç olarak tescili ve koruma alanının belirlenmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Ağacın tabiat varlığı niteliği (2863 sayılı Kanun m.3/a-2 ve Yönetmelik m.4/1-a)
Köy meydanında bulunan doğu çınarı, köyün kurulduğu dönemden beri aynı yerde bulunmakta olup yörenin en yaşlı ağacı olarak bilinmektedir. Ağaç, ender bulunan boyutları ve köy halkı için taşıdığı anlam nedeniyle korunması gerekli bir tabiat varlığıdır.
2. Ağacın kültürel anıt ağaç niteliği (117 sayılı ilke kararı A-1.3 ve B-2)
Ağacın gölgesinde kuşaklar boyunca bayramlaşma, düğün ve imece toplantıları yapılmakta, köyün ortak kararları burada alınmaktadır. Ekli muhtarlık yazısı, eski fotoğraflar ve yaşlı köy sakinlerinin beyanları ağacın halk arasındaki özel yerini göstermektedir. İlke kararı, folklorik niteliği bulunan ağaçların tür, yaş ve boyutları ne olursa olsun doğrudan anıt ağaç olarak seçilebileceğini öngörmektedir.
3. Ağacın boyutsal özellikleri (117 sayılı ilke kararı B-1 ve C)
Yaptırdığımız ön ölçümlere göre ağacın boyu yaklaşık [……] metre, yerden 130 cm yükseklikte gövde çevresi [……] cm, tepe çapı [……] metredir. Bu ölçümler, kültürel niteliğin yanında ağacın boyutsal anıt ağaç ölçütlerini de karşılayabileceğini göstermektedir. Resmî ölçüm ve yaş tespitinin tespit ekibince yapılmasını talep ederiz.
4. Koruma alanının belirlenmesi ve korunma ihtiyacı (117 sayılı ilke kararı D bölümü)
Ağacın kök bölgesinin bir kısmı meydan düzenlemesi sırasında kaplanmış, son yıllarda gövde yakınına araç park edilmeye başlanmıştır. Tepe tacını kapsayan koruma alanının belirlenmesi ve kök bölgesinin yeniden geçirgen hâle getirilmesi için gerekli önlemlerin alınmasını talep ederiz.
EKLER: 1. Konum ve koordinat bilgisi 2. Fotoğraf albümü 3. Ön ölçüm tutanağı 4. Muhtarlık yazısı ve sakin beyanları 5. Varsa tapu ve kadastro bilgisi
SONUÇ VE İSTEM: Doğu çınarının anıt ağaç olarak tescil edilmesine, koruma alanının belirlenmesine ve tapu kaydına işlenmesine karar verilmesini saygıyla arz ederim.
[Tarih]
Başvuran
[İmza]
Tescilli Anıt Ağaçta Bakım Budaması İzni Talebi (Kısa Örnek)
ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞI
………… ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İL MÜDÜRLÜĞÜNE
BAŞVURAN: [Ad Soyad], T.C. Kimlik No: [……], Adres: [……]
TAŞINMAZ: [İl, ilçe, mahalle], [……] ada, [……] parsel; tescilli anıt ağaç (tescil kararı: [tarih ve sayı])
KONU: Anıt ağaçtaki kuru ve çatlak dalların bakım budamasıyla alınması için izin talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Ağacın tescili ve koruma alanı (Yönetmelik m.17/1-ğ ve 117 sayılı ilke kararı D bölümü)
Parselimdeki ağaç [tarih ve sayı] sayılı kararla anıt ağaç olarak tescil edilmiş, tapu kaydına işlenmiştir. Ağaca ve koruma alanına yönelik her işin Bölge Komisyonunca değerlendirilmesi gerektiğinden işe başlamadan önce başvuruyorum.
2. Budama ihtiyacı ve güvenlik riski (117 sayılı ilke kararı D bölümü ve Türk Medeni Kanunu m.740)
Ekli orman mühendisi raporuna göre ağacın kuzey yönündeki iki ana dalı kurumuş, biri gövde birleşim yerinden çatlamıştır. Dallar komşu parseldeki evin çatısı ve sokaktaki yaya yolu üzerine uzanmakta olup kırılmaları hâlinde can ve mal kaybı tehlikesi bulunmaktadır. Komşum da yazılı olarak dalların alınmasını istemiştir.
3. Yapılacak işin kapsamı (117 sayılı ilke kararı D bölümü)
Yalnız raporda işaretlenen kuru ve çatlak dallar, uzman gözetiminde, gövdeye ve canlı dokuya zarar vermeyecek kesim teknikleriyle alınacaktır. Kök bölgesinde kazı, dolgu veya zemin kaplaması yapılmayacak, iş makinesi koruma alanına sokulmayacaktır. İş öncesi ve sonrası fotoğraflar Müdürlüğünüze sunulacaktır.
EKLER: 1. Tapu kaydı 2. Tescil kararı 3. Uzman raporu ve fotoğraflar 4. Komşunun yazılı talebi
SONUÇ VE İSTEM: Raporda belirtilen kuru ve çatlak dalların bakım budamasıyla alınmasına izin verilmesini saygıyla arz ederim.
[Tarih]
Başvuran
[İmza]
Sık Yapılan Hatalar
1. Kendi bahçemdeki ağaç diye izinsiz kesmek. Tescilli anıt ağaçta malik de 2863 sayılı Kanun’un cezai hükümlerine tabidir.
2. Koruma alanını yalnız gövde çevresi sanmak. Koruma alanı tepe tacının tamamını kapsar; kök bölgesinde kazı ve beton zemin yasaktır.
3. Bakım budamasını izinsiz yapmak. Zarar verici olmayan işler de komisyonun değerlendirmesine bağlıdır.
4. Komşunun anıt ağacının dalını kendiliğinden kesmek. Medeni Kanun’daki kesme hakkı, anıt ağaçta koruma mevzuatıyla sınırlıdır.
5. Eski 666 sayılı karara dayanmak. Bu karar 2022’de yürürlükten kalktı; bugün 117 sayılı ilke kararı uygulanır.
6. Tebliğ tarihini kaydetmemek. İtiraz için 60 gün, dava için altmış gün süre vardır.
7. Vergi muafiyeti beklemek. Salt anıt ağaç kaydı 2863 m.21’deki muafiyet sayımına girmez.
Sıkça Sorulan Sorular
Anıt ağaç nedir?
Yaşı, boyu, gövde ve tepe çapı bakımından türünün alışılmış ölçülerinin çok üzerinde olan ya da yöre tarihinde, inancında ve folklorunda özel yeri bulunan, tabiat varlığı olarak tescil edilen ağaçtır (Yönetmelik m.4/1-a; 117 sayılı ilke kararı).
Bir ağacın anıt ağaç olması için kaç yaşında olması gerekir?
Boyutsal anıt ağaç için en az 100 yaş ve puanlamada türün asgari anıtsal değerine ulaşma şartı vardır. Kültürel (tarihî, mistik, folklorik) ve görsel anıt ağaçlarda yaş ve boyut şartı aranmaz (117/A, B, C).
Anıt ağaç tescili için nereye başvurulur?
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğüne başvurulur; talep Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonunda değerlendirilir ve Bakan onayıyla tescil tamamlanır (Yönetmelik m.15, 17).
Bahçemdeki ağaç anıt ağaç olarak tescil edildi, ne değişir?
Mülkiyet sizde kalır ve tapuya tabiat varlığı kaydı düşülür. Tepe tacını kapsayan koruma alanında kazı, zemin kaplaması ve inşaat yapılamaz; ağaca zarar verecek işlere izin verilmez, diğer işler komisyonca değerlendirilir (2863 m.11; 117/D).
Anıt ağacın yanına ev yapılır mı?
Koruma alanı dışında imar planına göre yapılabilir. Koruma alanı içinde kazı ve inşaî faaliyet yapılamaz; değerlendirmemize göre kök bölgesine etkisi olabilecek projelerde ruhsat öncesi komisyon görüşü alınmalıdır.
Anıt ağaç budanabilir mi?
Tepe, gövde veya köke zarar verecek budamaya izin verilmez. Kuru dal alma ve sağlık budaması gibi işler, önceden İl Müdürlüğüne başvurularak Bölge Komisyonunun değerlendirmesiyle yapılmalıdır (117/D).
Anıt ağacı kesmenin cezası nedir?
Tebliğ veya ilan edilmiş anıt ağaca kasten zarar vermek iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası gerektirir (2863 m.65/1). Ağaç başkasınaysa TCK 152/1-c’deki nitelikli mala zarar verme suçu da gündeme gelebilir.
Komşunun anıt ağacının dalları evime zarar veriyor, kesebilir miyim?
TMK 740 komşuya taşan dalları istemden sonra kesme hakkı verir; ancak ağaç tescilliyse değerlendirmemize göre bu hak koruma mevzuatıyla sınırlanır. Ağaç sahibine bildirimle birlikte İl Müdürlüğüne başvurarak bakım budaması istenmelidir.
Anıt ağacın koruma alanı ne kadardır?
Tepe tacının tamamını kapsayacak şekilde koordinatlarla belirlenir ve kadastral paftaya işlenir. Bu mümkün değilse ağacın hayatiyetini koruyacak alan yerinde inceleme ile komisyonca belirlenir (117/D).
Anıt ağaç olan parsel emlak vergisinden muaf mı?
2863 m.21 muafiyeti tescilli kültür varlıkları ile kesin yapılanma yasağı bulunan arkeolojik ve doğal sit parsellerini sayar. Değerlendirmemize göre salt anıt ağaç kaydı muafiyet doğurmaz.
Anıt ağaç tescil kararına nasıl itiraz edilir?
Yönetmeliğe göre ilandan itibaren 60 gün içinde itiraz edilebilir; Genel Müdürlük ön inceleme yapar, maddi hatalar Bölge Komisyonuna, diğer itirazlar Merkez Komisyonuna gider. Tebliğden itibaren altmış gün içinde iptal davası da açılabilir (m.17/1-k ilâ n; İYUK m.7).
Anıt ağaç kurursa veya hastalanırsa tescil kalkar mı?
Kendiliğinden kalkmaz. Eski 666 sayılı karardaki kaldırma ve yerine dikme hükmü 117 sayılı kararda yoktur; değerlendirmemize göre durum uzman raporuyla İl Müdürlüğüne bildirilip komisyonun kararı beklenmelidir.
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar
Anıt ağaç dosyalarında hak kaybı çoğunlukla koruma alanının bilinmemesinden, tebliğ tarihinin kaydedilmemesinden ve bakım işlerinin izinsiz yapılmasından doğar. Hukukçular Evi; tescil kararı ve koruma alanının incelenmesi, tescil başvurusu ve itirazı, budama ve bakım izni, koruma alanındaki inşaat projesi için görüş başvurusu, komşuluk uyuşmazlıkları, idari dava ile 2863 sayılı Kanun ve mala zarar verme soruşturmalarında savunma konularında destek verir. Kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin diğer konular için Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku Rehberi, imar uyuşmazlıkları için İmar Hukuku Rehberi, idari dava süreçleri için İdare Hukuku Rehberi, ceza süreçleri için Ceza Hukuku Rehberi sayfalarımıza, mevzuattaki son değişiklikler için hukuk gündemi sayfamıza bakabilirsiniz. Tarihî bir olaya tanıklık eden ağaçların bulunduğu savaş alanları için tarihi sit, millî parklardaki ağaçlar için millî park ve korunan alanlar, zeytin ağaçları için zeytinlik alanlarında yapılaşma yazılarımız da yol gösterir. Randevu ve ön değerlendirme için: 0554 648 37 15.
Anıt ağaç için izin, itiraz veya savunma mı gerekiyor?
Tescil kararını, koruma alanını ve yapılacak işi 2863 sayılı Kanun ve 117 sayılı ilke kararı ışığında birlikte değerlendirelim: Hukukçular Evi, 0554 648 37 15.
📚 İlgili Rehberler
- 🗂️ Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku RehberiAnıt ağaç tescili, koruma alanı, budama, ceza ve itiraz
- Doğal Sit Alanına Ev Yapılır mı? (2026)
- Korunma Alanında Yapılaşma (2026)
- Sit Alanında Kaçak Yapı ve İzinsiz Müdahale (2026)
- Tarihi Sit Alanında Ev Yapılır mı? (2026)
- Komşuluk Hukuku: Sınır, Duvar ve Ağaç
- Komşumun Ağacı Bana veya Aracıma Zarar Verdi
- Mala Zarar Verme Suçu (TCK 151-152)
- Millî Park ve Korunan Alanlarda Hazine Taşınmazı
Bu içerik İmar ve Şehircilik Hukuku alanındadır.
Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku Rehberi · Bu alandaki tüm rehberler · Tüm hukuk dalları
Mevzuat ve kaynaklar: 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.3/a-2, 8, 11, 15, 16, 21, 65/1 ve 65/4, ek m.4; Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonunun 01.07.2022 tarihli ve 117 sayılı “Tabiat Varlığı Olarak Belirlenecek Anıt Ağaçların Tespitine İlişkin İlke Kararı” ve ekleri (RG 20.07.2022, 31898); Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik (RG 19.07.2012, 28358; son değişiklik RG 10.05.2025, 32896) m.4, 10, 11, 14, 15, 17, geçici m.2; Danıştay 6. Dairesinin 16.03.2022 tarihli E.2020/4236, K.2022/3156 sayılı kararı ve Danıştay İDDK’nın 20.09.2023 tarihli E.2022/2778, K.2023/1695 sayılı kararı (Yönetmelik metnindeki dipnota göre); Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 05.11.1999 tarihli ve 666 sayılı ilke kararı (117 sayılı kararla yürürlükten kaldırılmış); 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.740; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.151, 152; 2577 sayılı İYUK m.7, 10. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosya için hukuki görüş yerine geçmez.