İmar Para Cezası (İmar Kanunu m.42): Kime, Nasıl Hesaplanır, Nasıl İtiraz Edilir?

İmar para cezası, 3194 sayılı İmar Kanunu m.42 uyarınca ruhsatsız veya ruhsata, ruhsat eki etüt ve projelere ve imar mevzuatına aykırı yapı yapılması hâlinde uygulanan idari yaptırımdır. Ceza yapının inşaat alanı üzerinden metrekare esaslı hesaplanır ve yapı sınıfına göre değişir.

Bu yazıda cezanın kime verilebileceği, hesap yönteminin mantığı, 7226 sayılı Kanun ile eklenen ilave ceza ve bunun bir ay içinde nasıl düşürülebileceği, cezaların şahsiliği ilkesi, tahsil usulü ve iptal davasında öne çıkan iddialar ele alınmaktadır.

Maddenin Geçmişi

İmar Kanunu m.42, Anayasa Mahkemesinin 17.4.2008 tarihli ve E.2005/5, K.2008/93 sayılı kararıyla iptal edilmiş; bu iptal kararı üzerine 9.12.2009 tarihli ve 5940 sayılı Kanunla madde yeniden düzenlenmiştir.

Bugünkü metin, cezayı sabit bir tutar yerine yapının niteliğine ve aykırılığın büyüklüğüne göre hesaplanan bir yapıya oturtmuştur. Bu, aynı fiile aynı cezanın verilmesi yerine ölçülülük sağlama amacı taşır.

Ceza Kime Verilir?

Madde 42/2, cezanın muhataplarını üç grup olarak sayar:

• Yapının sahibi. Ruhsatsız veya aykırı yapılanların sahibi.
• Yapı müteahhidi. İmalatı üstlenen yüklenici.
• İlgili fenni mesuller. Aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen fenni mesuller.

Fenni mesul bakımından ceza, aykırılığı yapmasından değil, süresi içinde bildirmemesinden doğar. Bu ayrım savunmada belirleyicidir: bildirim yapılmışsa ve bu belgelenebiliyorsa ceza şartı gerçekleşmemiş olur.

Cezaların şahsiliği ilkesi

Uygulamadaki en yaygın hukuka aykırılık burada doğar. İdareler çoğu zaman aynı anda hem imalatı yapan kişiyi hem yapı malikini sorumlu tutma yoluna gitmekte; yüzeysel tespitlerle fiili gerçekleştirmeyen kişiler de cezanın muhatabı hâline gelmektedir.

Yerleşik Danıştay içtihadına göre cezaların şahsiliği ilkesi gereği, ruhsat ve projesine aykırı imalatı kimin yaptığının somut olayın gerçekliğine uygun biçimde tespit edilmesi ve cezanın gerçek sorumluya yöneltilmesi gerekir. Doğru tespitin yapılmadığı anlaşıldığında iptal kararları verilmektedir.

Bu nedenle savunmanın ilk sorusu şudur: aykırı imalatı fiilen kim yaptı ve idare bunu nasıl tespit etti? Örneğin taşınmazı aykırılık yapıldıktan sonra satın alan malik bakımından bu soru doğrudan iptal sebebine dönüşebilir.

Ceza Kime, Hangi Sebeple Verilir?

Cezaların şahsiliği gereği idare, aykırı imalatı fiilen yapanı somut biçimde tespit etmelidir.

Ceza Nasıl Hesaplanır?

Madde 42/2, cezanın bin Türk lirasından az olmamak üzere hesaplanacağını belirtir ve hesabın dayanacağı ölçütleri sayar: yapının mülkiyet durumu, bulunduğu alanın özelliği, durumu, niteliği ve sınıfı, yerleşmeye ve çevreye etkisi, can ve mal emniyetini tehdit edip etmediği ve aykırılığın büyüklüğü.

Hesabın çekirdeği (a) bendindedir: Bakanlıkça belirlenen yapı sınıflarına ve gruplarına göre yapının inşaat alanı üzerinden hesaplanmak üzere, mevzuata aykırılığın her bir metrekaresi için yapı sınıfına karşılık gelen birim tutar uygulanır. Örneğin I. sınıf A grubu yapılarda birim tutar üç, B grubu yapılarda beş Türk lirası olarak belirlenmiştir; sınıf yükseldikçe birim tutar artar.

Bu birim tutarlar kanunda yazılı olmakla birlikte her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Bu nedenle bu sayfada güncel rakam verilmemektedir; tebligatınızdaki tutarı, karar tarihinde yürürlükte olan cetvel üzerinden kontrol ediniz.

Maddede ayrıca cezayı artıran hâller düzenlenmiştir. Yapının bulunduğu alanın niteliği, can ve mal güvenliğini tehdit etme durumu ve aykırılığın çevreye etkisi gibi ölçütler, temel ceza üzerine yapılan artırımların dayanağıdır.

7226 sayılı Kanun ile eklenen (ç) bendi: ilave ceza ve bir aylık kurtuluş

25/3/2020 tarihli ve 7226 sayılı Kanun’un 39. maddesiyle m.42/2’ye eklenen (ç) bendi, uygulamada cezayı en çok büyüten hükümdür:

Bende göre, idari para cezası verilmesini gerektiren aykırılığa konu alan ile bu alanın bulunduğu arsa veya arazinin emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı ile bulunan bedel kadar idari para cezası, diğer bentlere göre verilen cezalara ayrıca ilave edilir.

Ancak aynı bent kritik bir kurtuluş imkânı tanır: bu fıkraya göre verilen idari para cezasının ilgilisine tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılığın giderilmesi ve yapının mevzuata uygun hâle getirilmesi hâlinde, bu bent uyarınca ilave edilen para cezası tahsil edilmez.

Bunun pratik anlamı büyüktür. Arsa değerinin yüksek olduğu yerlerde (ç) bendi cezası, metrekare esaslı temel cezanın çok üzerine çıkabilir. Aykırılık giderilebilir nitelikteyse, tebliğden itibaren bir ay içinde harekete geçmek cezanın önemli bölümünü ortadan kaldırır.

Bu bir aylık süre, m.32’deki mühürleme sonrası bir aylık süreyle karıştırılmamalıdır: burada süre para cezasının tebliğinden işler ve sonucu tahsil edilmemedir.

Cezanın Bileşenleri

Birim tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir; karar tarihindeki cetvel esastır.

Para Cezası ile Yıkım Kararı Ayrı İşlemlerdir

Bu, en sık sorulan sorudur: para cezasını ödersem yıkım durur mu? Hayır.

İki işlem farklı hukuki niteliktedir ve farklı amaçlara hizmet eder. Para cezası bir cezalandırma yöntemidir; yıkım ise bozulan imar düzeninin yeniden kurulmasını sağlayan araçtır. Madde 32 ve 42 hükümleri birbiriyle uyumlu ve birbirini tamamlayıcı niteliktedir.

Uygulamada yıkım ve para cezası kararları genellikle aynı encümen toplantısında birlikte alınır. Buna karşılık her iki karar ayrı ayrı dava edilmelidir; yalnızca birine karşı açılan dava diğerini etkilemez.

Yapı tatil tutanağı ve yıkım sürecinin ayrıntısı için İmar Kanunu m.32 ve yapı tatil tutanağı sayfasına bakabilirsiniz.

Tahsil Usulü ve Ödeme Emri

Kesinleşen idari para cezası, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun uyarınca takip edilir. Süreç, borcun bildirilmesi ve ödeme için süre tanınmasıyla başlar.

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, idari para cezasına ilişkin düzenlenen tahakkuk fişinin, 6183 sayılı Kanun’un 37. maddesi uyarınca borcun bildirilmesi ve ödenmesi için süre tanıması sebebiyle, kişinin hukukunda sonuç doğuran, idari davaya konu edilebilir kesin ve yürütülmesi zorunlu bir işlem olduğuna karar vermiştir.

Bu tespit önemlidir: yalnızca encümen kararı değil, tahakkuk fişi ve ödeme emri de dava konusu edilebilir. Haciz işlemlerine karşı da idare mahkemesinde dava açılması mümkündür.

Ödeme emri elinize ulaştığında yapılacak ilk iş tebligat tarihini kaydetmek ve dava süresini hesaplamaktır. Süre kaçırıldığında borç kesinleşir ve gecikme zammı işlemeye başlar.

İptal Davasında Öne Çıkan İddialar

Köy Yerleşik Alanı ve İstisnalar

Cezanın uygulanabilmesi için yapının ruhsata tabi olması gerekir. İmar Kanunu m.27, belediye ve mücavir alanlar dışında köy nüfusuna kayıtlı ve köyde sürekli oturanların köy yerleşik alanları ve civarında ve mezralarda yaptıracağı konut, hayvancılık veya tarımsal amaçlı yapılar için inşaat ve iskân ruhsatı aranmayacağını düzenler. Ancak yapının fen ve sağlık kurallarına uygun olması ve muhtarlıktan izin alınması gerekir.

Bununla birlikte m.42/2, “27 nci madde kapsamında ruhsat alınmadan yapılabilen yapılardan aynı maddede belirtilen koşullar sağlanmadan yapılanları” da kapsama almıştır. Yani muafiyet mutlak değildir: m.27’nin şartları sağlanmadan yapılan yapı, ceza kapsamına girer.

Bu nedenle köyde yapılan yapılarda muhtarlık izninin alınmış olması ve yapının fen ve sağlık kurallarına uygunluğu, savunmanın çekirdeğidir. Tarım ve mera vasıflı arazilerde ayrıca özel mevzuat sınırlamaları bulunur; mera vasıflı arazi ve yapılaşma yasağı sayfası bu yönü tamamlar.

Cezaya Karşı Ne Yapılmalı?

Sıralama şu olmalıdır. Önce cezanın dayanağı olan yapı tatil tutanağı ve encümen kararının bir örneği yazılı olarak istenir. Ardından aykırılığın giderilebilir olup olmadığı teknik olarak değerlendirilir.

Aykırılık giderilebiliyorsa, (ç) bendi cezasının tahsil edilmemesi için tebliğden itibaren bir aylık süre içinde harekete geçilir. Aynı adım, m.32 kapsamındaki yıkım riskini de azaltır ve Türk Ceza Kanunu m.184 bakımından etkin pişmanlık tartışmasını gündeme getirir.

Aykırılık giderilemiyorsa dava yoluna gidilir. Dilekçede muhatabın yanlış belirlendiği, tutanağın sakat olduğu, ölçüm ve yapı sınıfının hatalı belirlendiği iddiaları somut belgelerle desteklenmelidir.

Ceza hukuku boyutu için imar kirliliğine neden olma (TCK 184) sayfasına bakabilirsiniz; imar affı ve yapı kayıt belgesinin bugünkü durumu ise imar barışı ve yapı kayıt belgesi sayfasında ele alınmaktadır.

Adım Adım Süreç

1. Encümen kararını ve tutanağı isteyin — Cezanın dayanağı olan yapı tatil tutanağı ile encümen kararının örneğini yazılı olarak talep edin.
2. Tebliğ tarihini kaydedin — Hem dava süresi hem (ç) bendindeki bir aylık süre bu tarihten işler.
3. Muhatabı denetleyin — Aykırı imalatı fiilen kimin yaptığını ve idarenin bunu nasıl tespit ettiğini inceleyin.
4. Hesabı kontrol edin — Aykırı alanın ölçümünü, yapı sınıf ve grubunu ve uygulanan birim tutarı karar tarihindeki cetvelle karşılaştırın.
5. Giderilebilir mi değerlendirin — Aykırılık mevzuata uygun hâle getirilebiliyorsa bir ay içinde harekete geçin; (ç) bendi cezası tahsil edilmez.
6. Giderme belgesini alın — Aykırılığın giderildiğine dair idareden yazı alın ve tapu beyanlar hanesindeki kaydın kaldırılmasını isteyin.
7. Dava açın — Encümen kararı, tahakkuk fişi ve ödeme emrine karşı idare mahkemesinde iptal davası açın.
8. Tahsil aşamasını izleyin — Ödeme emri ve haciz işlemlerine karşı süresinde dava açılabileceğini unutmayın.

Cezaya İtirazda Yargı Yolu Ayrımı

İmar para cezasında en pahalı hata, başvurunun yanlış mercie yapılmasıdır.

Kabahatler Kanunu’nun idarî yaptırım kararlarına karşı kanun yoluna ilişkin hükümleri, diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması hâlinde uygulanır ve genel kural olarak sulh ceza hâkimliğine başvurulur.

Ancak imar dosyalarında çoğu zaman istisna işler: idarî yaptırım kararının verildiği işlem kapsamında aynı kişi ile ilgili olarak idarî yargının görev alanına giren kararların da verilmiş olması hâlinde; idarî yaptırım kararına ilişkin hukuka aykırılık iddiaları bu işlemin iptali talebiyle birlikte idarî yargı merciinde görülür.

Belediye encümeni tipik olarak aynı kararda hem yıkıma hem para cezasına hükmettiğinden, imar dosyalarında ceza da yıkım kararının iptali talebiyle birlikte idare mahkemesinde görülür.

Bu nedenle karar metni satır satır okunmalı ve kararın kaç ayrı işlem içerdiği tespit edilmelidir. Ayrıca peşin ödeme bir imkândır: cezayı kanun yoluna başvurmadan önce ödeyen kişiden dörtte üçü tahsil edilir ve peşin ödeme kanun yoluna başvurma hakkını etkilemez.

İlgili Konular ve Kaynaklar

İçtima ve Bireyselleştirme: Aynı Yapı İçin Kaç Ceza Verilebilir?

İmar para cezalarında en sık sorulan sorulardan biri, aynı yapı için birden fazla ceza verilip verilemeyeceğidir. Bu sorunun cevabı İmar Kanunu’nda değil, Kabahatler Kanunu’nun içtima ve cezanın belirlenmesine ilişkin genel hükümlerindedir.

Sorunun anahtarı on beşinci maddenin kesintisiz fiile ilişkin cümlesidir. Kesintisiz fiille işlenebilen kabahatlerde, idari yaptırım kararı verilinceye kadar fiil tek sayılır. Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapı bulundurma niteliği itibarıyla kesintisiz bir durumdur; aykırılık her gün yeniden başlamaz, aynı durum devam eder. Dolayısıyla ilk yaptırım kararı verilinceye kadar geçen süre boyunca devam eden aynı aykırılık için birden fazla ceza verilmesi bu hüküm karşısında tartışmaya açıktır. Karar verildikten sonra aykırılığın sürmesi ise ayrı bir değerlendirme konusudur ve maddenin lafzı bakımından farklı bir dönemi ifade eder. Bu iddia ileri sürülürken cezaların tarihleri ile aykırılığın tespit tarihleri karşılaştırmalı olarak gösterilmelidir. Cezaya karşı dilekçe kurgusu için imar para cezası iptal dilekçesi incelenmelidir.

Maddenin ilk fıkrası ise farklı bir durumu düzenler ve yazının başka bir başlığını kanuni dayanağa oturtur. Bir fiil ile birden fazla kabahat işlenmişse ve bu kabahatler için yalnızca idari para cezası öngörülmüşse en ağır ceza verilir. Buna karşılık aynı fıkra, kanunda idari para cezasından başka idari yaptırımlar da öngörülmüşse bunların her birinin ayrıca uygulanmasına karar verileceğini belirtir. Yıkım, para cezasından farklı türde bir idari yaptırım olduğundan, para cezasının ödenmesi yıkımı ortadan kaldırmaz. Bu iki işlemin ayrı yürümesinin dayanağı budur.

Üçüncü fıkra ise dikkatle ele alınmalıdır. Hüküm, bir fiilin hem kabahat hem suç olarak tanımlanması hâlinde sadece suçtan dolayı yaptırım uygulanabileceğini; suçtan dolayı yaptırım uygulanamayan hâllerde ise kabahat dolayısıyla yaptırım uygulanacağını öngörür. Ruhsatsız yapı fiilinin ceza hukuku bakımından da karşılığı bulunduğundan bu hükmün imar para cezaları bakımından nasıl uygulanacağı tartışılabilir bir konudur. Bu nedenle iddia dosyada ileri sürülürken, iki rejimin aynı fiile mi yoksa farklı fiillere mi bağlandığı somut olarak ortaya konmalı ve güncel uygulamanın ne yönde olduğu ayrıca değerlendirilmelidir. Suç boyutu için imar kirliliğine neden olma suçu incelenebilir.

Son olarak on yedinci madde, cezanın miktarına yönelik itiraz için bir dayanak sunar. İdari para cezasının kanunda alt ve üst sınır gösterilmek suretiyle belirlendiği hâllerde miktar takdir edilirken; işlenen kabahatin haksızlık içeriği, failin kusuru ve ekonomik durumu birlikte göz önünde bulundurulur. Bu ölçütlerin hiç değerlendirilmediği, cezanın gerekçesiz biçimde üst sınırdan uygulandığı dosyalarda, işlemin sebep ve gerekçe yönünden denetimi istenebilir. Bu itirazın işe yarayabilmesi için failin kusur durumunu ve ekonomik durumunu ortaya koyan belgelerin dosyaya konulması gerekir. Yıkım kararıyla ilişki için yıkım kararı iptal dilekçesi incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İmar para cezası kime verilir?

Yapının sahibine, yapı müteahhidine ve aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen ilgili fenni mesullere verilir.

İmar para cezası nasıl hesaplanır?

Bakanlıkça belirlenen yapı sınıf ve gruplarına göre yapının inşaat alanı üzerinden, aykırılığın her bir metrekaresi için birim tutar uygulanarak hesaplanır ve bin Türk lirasından az olamaz.

(ç) bendi cezası nedir?

7226 sayılı Kanunla eklenen (ç) bendi uyarınca, aykırılığa konu alan ile arsa veya arazinin emlak vergisine esas asgari metrekare birim değerinin çarpımı kadar ceza ayrıca ilave edilir.

İlave ceza nasıl düşer?

Cezanın tebliğinden itibaren bir ay içinde aykırılık giderilir ve yapı mevzuata uygun hâle getirilirse, (ç) bendi uyarınca ilave edilen para cezası tahsil edilmez.

Para cezasını ödersem yıkım durur mu?

Hayır. Para cezası ile yıkım kararı ayrı hukuki niteliktedir; m.32 ve m.42 birbirini tamamlar. Her iki karar ayrı ayrı dava edilmelidir.

Yapıyı sonradan satın aldım, ceza bana verilebilir mi?

Cezaların şahsiliği ilkesi gereği aykırı imalatı fiilen yapanın tespiti gerekir. Doğru tespit yapılmadığında iptal kararları verilmektedir.

Fenni mesul her hâlde sorumlu mudur?

Fenni mesulün sorumluluğu, aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmemesinden doğar. Süresinde bildirim belgelenirse ceza şartı gerçekleşmez.

Ödeme emrine dava açabilir miyim?

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, tahakkuk fişinin 6183 sayılı Kanun m.37 uyarınca kesin ve yürütülmesi zorunlu, idari davaya konu edilebilir bir işlem olduğuna karar vermiştir.

Ceza tutarları neden değişiyor?

Kanunda yazılı birim tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Karar tarihinde yürürlükte olan cetvel esas alınır.

Köyde yapılan yapıya ceza verilir mi?

m.27 kapsamındaki yapılar ruhsattan muaftır; ancak m.42/2, m.27’de belirtilen koşullar sağlanmadan yapılanları da kapsama almıştır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş veya reklam niteliği taşımaz. İdari dava süreleri hak düşürücüdür; ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Somut dosyanız için tebligat tarihiniz ve yürürlükteki mevzuat esas alınmalıdır. Nihai hukuki değerlendirme avukata aittir.