Boşanırken Köpeğimiz/Kedimiz Kime Kalacak?

Ne yaşandı?

Yıllarca birlikte baktıkları evcil hayvan, boşanma gündeme gelince yeni bir anlaşmazlık konusu oluyor. Taraflardan her biri hayvanın kendisinde kalmasını istiyor; kimi zaman karşı tarafı görmesine bile izin vermek istemiyor. Bu durum, hukuken çoğu kişinin sandığından daha az düzenlenmiş bir alandır.

Hukuki Statü: Eşya mı, Can mı?

Bu sorunun net bir cevabı olmaması, uygulamadaki belirsizliğin kaynağıdır. Türk hukukunda evcil hayvanların boşanmada paylaşımına ilişkin özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu boşluk iki farklı mevzuatın aynı anda devreye girmesine yol açar.

5199 sayılı Kanun’un birinci maddesi, hayvanların rahat yaşamlarını ve hayvanlara iyi ve uygun muamele edilmesini temin etmeyi, acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını ve her türlü mağduriyetlerinin önlenmesini amaçlar. Bu düzenleme, hayvanın alelade bir eşya ile eşdeğer tutulmasına engel oluşturur.

Uygulamada sonuç şudur: bazı mahkemeler dosyayı yalnızca mal rejimi kapsamında ele alırken, bazı kararlarda hayvanın refahı gözetilerek çocuk velayetindekine benzer ölçütler kullanılmaktadır. Bu ikilik, dosyanızı her iki zeminde birden kurmanızı gerektirir.

Kanun Metni: Taşınır Mülkiyeti, Zilyetlik ve Karineler

Türk Medeni Kanunu’nda evcil hayvanlara özgü bir paylaşım hükmü bulunmadığından uyuşmazlık eşya hukuku ve mal rejimi hükümleriyle çözülür. Taşınır mülkiyetinin konusu, nitelikleri itibarıyla taşınabilen maddi şeylerdir (TMK m.762); evcil hayvan da medeni hukukta bu kapsamda değerlendirilir. Bir şey üzerinde fiilî hâkimiyeti olan kimse onun zilyedidir (TMK m.973) ve taşınır bir malın zilyedi onun maliki sayılır (TMK m.985). Bu karine, hayvanı fiilen elinde bulunduran eşe başlangıç avantajı sağlar; ancak karşı taraf mülkiyetin kendisine ait olduğunu ispat ederek karineyi çürütebilir.

Mal rejimi bakımından ise ispat kuralı ayrıca düzenlenmiştir: belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse iddiasını ispat etmekle yükümlüdür; eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar onların paylı mülkiyetinde sayılır ve bir eşin bütün malları aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır (TMK m.222). Evlilik sırasında birlikte sahiplenilen ve kimin adına edinildiği ispat edilemeyen hayvan, bu hüküm uyarınca eşlerin paylı mülkiyetinde kabul edilir.

“Velayet” Terimi Hukuken Yanlıştır

Günlük dilde “evcil hayvanın velayeti” denmesi yaygındır; ancak velayet, Türk Medeni Kanunu’nda yalnızca çocuklar bakımından düzenlenmiş bir kurumdur. Hayvan için velayet kararı verilmez.

Dilekçede doğru talep şu şekilde kurulur: hayvanın size teslimi ve size bırakılması. Anlaşmalı boşanmada ise protokolde “kimde kalacağı” ve varsa “diğer tarafın görme düzeni” yazılır. Terim yanlışlığı talebin reddine yol açmaz, ancak dilekçenin hukuki zeminini zayıflatır.

Belirleyici Ölçüt: Zilyetlik ve Kayıt

Eşya hukuku bakımından zilyetlik, yani fiilî hâkimiyet belirleyicidir. Hayvanı ilk sahiplenen ve fiilen elinde bulunduran taraf başlangıç avantajına sahiptir; ancak bu avantaj ispatlanmak zorundadır.

Uygulamada dosyanın yönünü belirleyen belgeler:

• Mikroçip kaydı: Kayıtlı sahip bilgisi en güçlü delildir. Kayıt sizin adınıza değilse, dosyanın başlangıç konumu zayıftır.
• Sahiplenme sözleşmesi veya satış faturası: Hayvanın kim tarafından edinildiğini gösterir.
• Aşı karnesi ve veteriner kayıtları: Kimin adına düzenlendiği ve randevulara kimin götürdüğü önemlidir.
• Bakım giderlerine ilişkin dekontlar: Mama, tedavi, pansiyon ve bakım harcamalarının kim tarafından yapıldığı.
• Tanık beyanları: Komşu, veteriner ve yakın çevrenin fiilî bakımı kimin üstlendiğine ilişkin beyanı.

Bu belgeler yalnızca mülkiyeti değil, aynı zamanda fiilî bakımı kimin sürdürdüğünü de ortaya koyar. Hayvan refahı zemininde değerlendirme yapan mahkemeler bakımından ikinci nokta belirleyici olabilir.

Mahkemenin Gözetebileceği Diğer Unsurlar

• Hayvanın alıştığı ortam ve yaşam düzeninin korunması
• Tarafların konut koşulları: bahçe, alan, hayvan besleme imkânı
• Çalışma düzeni ve hayvana ayrılabilen zaman
• Hayvanın sağlık durumu ve süregelen tedavisinin devamı
• Varsa çocukların hayvanla kurduğu bağ

Mal Rejimi Açısından: Kişisel Mal mı, Edinilmiş Mal mı?

Evcil hayvanın boşanmada kime kalacağı, öncelikle hayvanın hangi mal grubuna girdiğine bağlıdır. Eşlerden birinin mal rejiminin başlangıcında sahip olduğu veya sonradan miras yoluyla ya da herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde ettiği malvarlığı değerleri kanun gereği kişisel maldır (TMK m.220). Bu nedenle evlenmeden önce sahiplenilen veya eşlerden birine hediye edilen hayvan, kural olarak o eşin kişisel malıdır ve boşanmada da onda kalır. Edinilmiş mallar ise her eşin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir (TMK m.219); evlilik içinde ortak gelirle satın alınan hayvan bu gruba girer.

Boşanmada mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (TMK m.225/2) ve tasfiye sırasında her eş diğer eşte bulunan mallarını geri alır. Paylı mülkiyete konu bir mal varsa, eşlerden biri kanunda öngörülen diğer olanaklardan başka, daha üstün bir yararı bulunduğunu ispat ederek diğer eşin payını ödemek suretiyle o malın kendisine verilmesini isteyebilir (TMK m.226/2). Evcil hayvan uyuşmazlıklarında “üstün yarar” ölçütü, hayvanın fiilen kimin bakımında olduğu, alıştığı yaşam alanı ve süregelen tedavisinin kim tarafından yürütüldüğü gibi olgularla somutlaştırılabilir. Mal rejimi tasfiyesinin genel kuralları için Boşanmada Mal Rejimi Tasfiyesi ve Katılma Alacağı rehberimize bakabilirsiniz.

Anlaşmalı Boşanmada Serbestsiniz

En sağlıklı çözüm anlaşmalı boşanma protokolüdür. Taraflar hayvanın kimde kalacağını, giderlerin nasıl paylaşılacağını ve karşı tarafın görme düzenini serbestçe kararlaştırabilir. Hâkim, boşanmanın mali sonuçlarına ilişkin düzenlemeyi uygun bulursa hükme geçirir (TMK m.166/3); boşanmanın fer’i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz (TMK m.184/5).

Protokole yazılabilecek örnek bir düzenleme:

Bu düzenlemenin değeri, uyuşmazlık çıktığında elinizde somut ve uygulanabilir bir hüküm bulunmasıdır. “Zaman zaman görürüm” gibi belirsiz ifadeler sonradan çatışma doğurur.

Protokol Maddesinde Bulunması Gerekenler

Protokoldeki evcil hayvan maddesi, hem mülkiyetin kime geçtiğini hem de boşanmadan sonraki ilişkinin nasıl yürüyeceğini göstermelidir. Taşınır mülkiyetinin nakli için zilyetliğin devri gerekir (TMK m.763); bu nedenle hayvanın protokolde bir eşe bırakılması, fiilî teslim ve kayıt güncellemesiyle tamamlanmalıdır. Görme düzeni ve giderlerin paylaşımı ise tarafların sözleşme özgürlüğü içinde kararlaştırabileceği hususlardır ve hâkimin onayıyla hükme geçer.

Çekişmeli Boşanmada Görüşme Düzenlenir mi?

Bu, sık sorulan ve dürüst cevabı belirsizlik olan bir sorudur. Hayvan için kişisel ilişki kurulmasına ilişkin kanuni bir dayanak bulunmadığından, mahkemenin çekişmeli davada karşı tarafa görme hakkı tanıması garanti değildir.

Uygulamada tabloyu iki unsur belirler: hâkimin dosyayı hangi zeminde ele aldığı ve tarafların bu yönde talep getirip getirmediği. Bu nedenle görme düzeni isteniyorsa dilekçede açıkça talep edilmeli ve hayvanın refahı bakımından gerekçelendirilmelidir. Talep edilmeyen bir düzenlemeye hâkimin re’sen hükmetmesi beklenmemelidir.

Pratik değerlendirme şudur: bu konu, anlaşma yoluyla çözüldüğünde neredeyse her zaman daha iyi sonuç verir. Çekişmeli yol hem belirsiz hem de hayvanın alıştığı düzeni uzun süre askıda bırakır.

Dava Sürerken Hayvan Kimde Kalır? TMK m.169

Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan ve özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Evcil hayvanın dava süresince hangi eşin yanında kalacağı, bu hüküm kapsamında eşlerin mallarının yönetimine ilişkin geçici önlem olarak talep edilebilir. Hayvanın dava sürerken sık sık yer değiştirmesi refahını olumsuz etkileyeceğinden, talebin hayvanın mevcut bakım düzenini koruyacak biçimde gerekçelendirilmesi yerinde olur. Geçici önlem kararı esas hükmü bağlamaz; ancak dava boyunca oluşan bakım düzeni, tasfiyede üstün yarar değerlendirmesine olgusal zemin sağlar.

Görüşme veya teslim sırasında hayvanın bir zarara yol açması hâlinde ise sorumluluk ayrı değerlendirilir. Hayvanın verdiği zarardan, gözetim ve özen yükümlülüğünü yerine getirdiğini ispat edemedikçe hayvanı tutan kişi sorumludur (TBK m.67). Protokolde görme düzeni kararlaştırılıyorsa, hayvanın kimin gözetiminde bulunduğu sürede doğacak zararlardan kimin sorumlu olacağının da yazılması, sonradan çıkabilecek tartışmaları önler.

Çocukların Hayvanla Bağı ve Sahiplenme Sözleşmesi

Evcil hayvan için velayet kararı verilmese de, müşterek çocukların hayvanla kurduğu bağ uyuşmazlığın çözümünde önem taşır. Velayetin düzenlenmesinde ve kişisel ilişkinin kurulmasında çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur (TMK m.182/3). Çocuğun alışkın olduğu yaşam düzeninin bir parçası olan evcil hayvanın, velayetin bırakıldığı eşin yanında kalması bu yarar bakımından ileri sürülebilir; sosyal inceleme raporunda çocuğun hayvanla ilişkisinin tespit edilmesi de bu talebi destekler. Bu durumda hayvanın kime bırakılacağı, mal rejimi tasfiyesinde üstün yarar değerlendirmesiyle (TMK m.226/2) birlikte ele alınabilir.

Hayvan bir dernek veya belediye bakımevinden sahiplenilmişse sahiplenme sözleşmesinin koşulları ayrıca incelenmelidir. Taraflar sözleşmenin içeriğini kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı olmamak üzere özgürce belirleyebildiğinden (TBK m.26), sahiplenme sözleşmelerinde hayvanın üçüncü kişilere devredilmemesi, adres değişikliğinin bildirilmesi veya belirli bakım koşullarının sağlanması gibi yükümlülükler yer alabilir. Sözleşmeyi imzalayan eşin hayvanı diğer eşe bırakması bu yükümlülüklerle çelişebileceğinden, protokol hazırlanırken sahiplenme sözleşmesi de dikkate alınmalı ve boşanmadan sonra hayvanın kaydının kalacağı eş adına güncellenmesi sağlanmalıdır.

Bakım Giderleri ve Sonraki Uyuşmazlıklar

Hayvan için “nafaka” adı altında bir ödeme kalemi kanunda öngörülmemiştir. Buna karşılık giderlerin paylaşımı protokolde kararlaştırılabilir ve bu düzenleme taraflar arasında bağlayıcı olur.

Protokolde düzenlenmemişse, hayvan kimde kalıyorsa giderleri kural olarak o taraf karşılar. Karşı taraftan katkı istenmesi, ancak yazılı bir anlaşmaya veya sonradan yapılacak bir uzlaşmaya dayanabilir.

Bir başka nokta: hayvanın teslim edilmemesi hâlinde, hukuken taşınır bir malın teslimi söz konusu olduğundan, teslime ilişkin ilamın icrası yoluna gidilebilir (İİK m.24). Buna karşılık Hayvanları Koruma Kanunu, ticari amaç güdülmeden bakılan ev hayvanlarının sahiplerinin borcundan dolayı haczedilemeyeceğini düzenler (5199 s.K. m.5/5); bu nedenle eşlerden birinin borcu için evdeki evcil hayvanın haczi mümkün değildir. Teslim süreci hayvan için yıpratıcı olabileceğinden uzlaşma yolu her zaman önceliklidir.

Hayvan Paylı Mülkiyette Kalırsa: Ortaklığın Giderilmesi mi, TMK m.226/2 mi?

Birlikte sahiplenilen ve kime ait olduğu ispat edilemeyen hayvan eşlerin paylı mülkiyetinde sayılır (TMK m.222/2). Mal rejiminin tasfiyesinde eşlerden hiçbiri hayvanın kendisine verilmesini istemez ya da bu talep karara bağlanmazsa, paylı mülkiyet boşanmadan sonra da devam eder. Bu durumda paydaşlardan her biri, hukuki bir işlem gereğince veya malın sürekli bir amaca özgülenmiş olması sebebiyle paylı mülkiyeti devam ettirme yükümlülüğü bulunmadıkça malın paylaşılmasını isteyebilir (TMK m.698/1). Paylaşmayı isteme hakkı hukuki bir işlemle en çok on yıl süreyle sınırlandırılabilir (TMK m.698/2) ve uygun olmayan zamanda paylaşma isteminde bulunulamaz (TMK m.698/3).

Paylaşma, malın aynen bölüşülmesi veya pazarlık ya da artırmayla satılarak bedelinin bölüşülmesi biçiminde gerçekleştirilir (TMK m.699/1). Bir hayvan aynen bölünemeyeceğinden, paydaşlar paylaşma biçiminde anlaşamazsa hâkim açık artırmayla satışa hükmeder (TMK m.699/3). Satışın yalnızca paydaşlar arasında artırmayla yapılması ise bütün paydaşların rızasına bağlıdır. Sonuç olarak ortaklığın giderilmesi davası hayvanın hangi eşte kalacağını belirlemez; hayvanın satılarak bedelinin paylaşılmasını sağlar. Eşlerden biri artırmaya katılarak hayvanı alabilse de hayvanın üçüncü bir kişiye geçmesi ihtimali ortadan kalkmaz.

Ortaklığın giderilmesi davalarında görevli mahkeme, dava değerine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesidir (HMK m.4/1-b). 1 Eylül 2023’ten bu yana ortaklığın giderilmesine ilişkin davalarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 s.K. m.18/B/1-b). Anayasa Mahkemesi bu kuralın “ortaklığın giderilmesine” ibaresine yönelik iptal istemini 27.06.2024 tarihli, E.2023/178, K.2024/125 sayılı kararıyla reddetmiştir. Arabuluculuk görüşmesinde hayvanın bir eşte kalması ve diğer eşe pay bedeli ödenmesi üzerinde anlaşılırsa, düzenlenen anlaşma belgesi icra edilebilir hâle getirilebilir (6325 s.K. m.18).

Hayvanın kendisinde kalmasını isteyen eş için daha uygun yol, mal rejiminin tasfiyesi davasında daha üstün bir yararı bulunduğunu ispat ederek diğer eşin payını ödemek suretiyle hayvanın kendisine verilmesini istemektir (TMK m.226/2). Bu talepte hâkim satışa değil, hayvanın hangi eşte kalacağına karar verir; hayvanın fiilî bakım düzeni, alıştığı yaşam alanı ve çocuklarla kurduğu bağ değerlendirmeye girer. Mal rejiminin tasfiyesi davası sürerken aynı hayvan için ortaklığın giderilmesi davası açılırsa, tasfiye davasının sonucunun bekletici mesele yapılması istenebilir (HMK m.165).

Teslim Kararının İcrası ve Haciz Yasağı: İİK m.24 ve 5199 s.K. m.5/5

Mahkeme hayvanın bir eşe teslimine karar verir de diğer eş hayvanı kendiliğinden vermezse, karar taşınır teslimine ilişkin ilam olarak icra dairesine verilir. İcra memuru borçluya bir icra emri tebliğ ederek yedi gün içinde hayvanın teslimini emreder. Borçlu bu emre uymaz ve hayvan elinde bulunursa, hayvan zorla alınarak lehine karar verilen eşe teslim edilir (İİK m.24).

Hayvan borçlunun elinde bulunmazsa ilamda yazılı değeri alınır; ödenmezse ayrıca icra emri tebliğine gerek kalmaksızın haciz yoluyla tahsil edilir. Değer ilamda yazılı değilse veya ihtilaflıysa, icra memuru tarafından haczin yapıldığı tarihteki rayice göre takdir edilir ve ilgililer bu konuda icra mahkemesine şikâyet yoluna gidebilir (İİK m.24). Bu nedenle teslim talebinde hayvanın değerinin de dilekçede gösterilmesi ve hükümde yazılmasının istenmesi, hayvan saklandığında veya başkasına devredildiğinde lehine karar verilen eşi korur. Yine de bir canlı için para ödenmesi gerçek bir telafi değildir; asıl koruma dava sırasında alınacak tedbir kararıdır.

Teslim ilamının icrası ile haciz birbirinden farklıdır. 5199 sayılı Kanuna göre ticari amaç güdülmeden bilhassa ev ve bahçesi içerisinde bakılan ev ve süs hayvanları, sahiplerinin borcundan dolayı haczedilemez (5199 s.K. m.5/5). Bu yasak, eşlerden birinin üçüncü kişilere olan borcu nedeniyle alacaklıların evcil hayvanı haczettirip sattırmasını önler. Buna karşılık hayvanın kendisine teslimine karar verilen eşin teslim ilamını icraya koymasına engel değildir; çünkü burada borç için satış değil, mahkemenin hükmettiği hayvanın aynen teslimi söz konusudur. Ticari amaçla, örneğin üretim veya satış için beslenen hayvanlar bu korumadan yararlanmaz ve genel haciz hükümlerine göre değerlendirilir. Eşin borcu nedeniyle eve gelen haciz işlemlerinde izlenecek yol için Eşimin Borcu Yüzünden Evimize Haciz Geldi, Ne Yapmalıyım? rehberimize bakabilirsiniz.

Dava Dilekçesinde Hayvan Talebi ve İhtiyati Tedbir

Hayvanın size bırakılmasını istiyorsanız talep, hayvanın mal rejimindeki niteliğine göre kurulmalıdır. Evlenmeden önce sahiplenilen veya size hediye edilen hayvan kişisel maldır (TMK m.220/2) ve mal rejimi sona erince her eş diğer eşte bulunan mallarını geri alır (TMK m.226/1); bu hâlde talep hayvanın aynen teslimidir. Mahkeme hayvanın paylı mülkiyette olduğu sonucuna varabileceğinden, üstün yarar ispat edilerek diğer eşin payının ödenmesi karşılığında hayvanın size verilmesi talebi de ikinci sırada ileri sürülmelidir (TMK m.226/2). Aralarında asli ve fer’i ilişkisi bulunan bu iki talep, asli talebin kabul edilmemesi ihtimaline binaen aynı davada terditli olarak ileri sürülebilir (HMK m.111).

Dava sürerken hayvanın üçüncü bir kişiye verilmesi, satılması veya Bakanlık veri tabanındaki kaydının değiştirilmesi, kararın sonradan uygulanmasını önemli ölçüde zorlaştırır. Mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından veya tamamen imkânsız hâle geleceğinden endişe edilen hâllerde uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir (HMK m.389). Boşanma davasında ise hayvanın dava süresince hangi eşte kalacağı ayrıca geçici önlem olarak istenebilir (TMK m.169). Kişisel mal olduğu ileri sürülen bir köpek için mal rejiminin tasfiyesi davasında netice-i talep şu şekilde kurulabilir:

Hayvanınız için ihtiyati tedbir, aynen teslim veya TMK m.226/2 talebini dosyanıza uygun biçimde kurmak için Hukukçular Evi Ankara’ya 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Hayvanları Koruma Kanunu ve 7332 Sayılı Değişiklik

5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nun amacı, hayvanların rahat yaşamlarını ve hayvanlara iyi ve uygun muamele edilmesini temin etmek, acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını sağlamaktır (5199 s.K. m.1). Kanun sahipli hayvanı, bir kişi veya kurum tarafından sahiplenilen, bakımı, aşıları ve periyodik sağlık kontrolleri yapılan ve Bakanlık veri tabanına kaydedilen ev hayvanı olarak tanımlar (5199 s.K. m.3). Bu tanım, boşanma uyuşmazlığında kayıt bilgisinin neden en güçlü delillerden biri olduğunu açıklar: kayıt, hayvanın kimin sorumluluğunda olduğunu resmî olarak gösterir.

14.07.2021 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7332 sayılı Kanunla hayvanlara yönelik bazı fiiller kabahat olmaktan çıkarılarak suç hâline getirilmiştir. Kanunda sayılan istisnalar dışında bir ev hayvanını veya evcil hayvanı kasten öldüren kişi altı aydan dört yıla kadar, yasağa aykırı davranmak suretiyle bir ev hayvanına veya evcil hayvana işkence eden veya acımasız ve zalimce muamelede bulunan kişi altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (5199 s.K. m.28/A). Boşanma sürecinde hayvanın bir baskı aracı olarak zarar görmesi veya bununla tehdit edilmesi bu nedenle yalnızca aile hukuku değil ceza hukuku sonucu da doğurabilir. Ayrıca hayvana zarar verme tehdidiyle eşin psikolojik olarak zarar görmesine yol açan davranışlar, 6284 sayılı Kanundaki şiddet tanımı kapsamında değerlendirilerek koruyucu tedbir talebine konu edilebilir (6284 s.K. m.2/1-d). Konunun ayrıntıları için Türkiye’de Hayvan Hakları ve 7527 Sayılı Yasa rehberimize bakabilirsiniz.

Kayıt Yükümlülüğü ve Terk Yasağı

Kedi ve köpek sahipleri hayvanlarını dijital kimliklendirme yöntemleriyle kayıt altına aldırmakla yükümlüdür (5199 s.K. m.4/1-k). 7527 sayılı Kanunla değiştirilen geçici 4. maddeye göre bu kaydın en geç 31.12.2025 tarihine kadar yaptırılması gerekiyordu; kayıt yükümlülüğüne aykırılık idari para cezasına bağlanmıştır (5199 s.K. m.28). Boşanmadan sonra hayvan hangi eşte kalırsa kaydın o eş adına güncellenmesi, hem bu yükümlülüğün yerine getirilmesi hem de mülkiyetin ispatı bakımından önem taşır.

Eşlerden hiçbiri hayvana bakmak istemiyorsa hayvan sokağa bırakılamaz. Ev hayvanını terk etmek yasaktır (5199 s.K. m.14/1-n) ve hayvan başına idari para cezası gerektirir (5199 s.K. m.28/1-j); bu cezanın tutarı her yıl yeniden değerleme oranında artırılır. Bu durumda hayvanın güvenilir bir yeni sahibine devredilmesi ve kaydın yeni sahip adına güncellenmesi gerekir. Hayvan bir dernek veya belediye bakımevinden sahiplenildiyse, sahiplenme sözleşmesindeki iade koşulları da gözden geçirilmelidir.

Hayvanın boşanmadan sonra kimde kalacağı belirlendikten sonra aşı karnesi, sağlık kayıtları ve sahiplenme belgelerinin de o eşe teslim edilmesi, hayvanın sağlık takibinin kesintisiz sürmesini sağlar.

Evcil hayvanınızın mal rejimi bakımından niteliğini belirlemek, anlaşmalı boşanma protokolüne uygulanabilir bir düzenleme yazmak veya çekişmeli davada teslim ve geçici önlem talebinizi kurmak için Hukukçular Evi Ankara’yı 0554 648 37 15 numaralı telefondan arayabilirsiniz.

Hukuki Durum ve Pratik Çözüm

Türk hukukunda evcil hayvanlar için velayet benzeri bir kurum yoktur; ancak mevzuattaki gelişme ve uygulama yön değiştirmektedir.

Yedinci ve sekizinci satırlar en pratik çözümdür: hayvanın kimde kalacağı, diğer eşin ziyaret düzeni ve masrafların paylaşımı anlaşmalı boşanma protokolüne yazıldığında bağlayıcı hâle gelir. Aksi hâlde mahkeme meseleyi mal rejimi hükümlerine göre çözer ve duygusal bağ ikinci planda kalır.

Birinci ve beşinci satırlar ise dönüşümü gösterir. Medeni hukukta hayvan taşınır mülkiyetinin konusu olmaya devam etse de, 7332 sayılı Kanunla hayvanlara yönelik kötü muamele ve öldürme fiillerinin Hayvanları Koruma Kanununda ayrı suçlar olarak düzenlenmesi, uygulamada fiilî bakımın ve hayvanın refahının giderek daha fazla gözetilmesine zemin hazırlamıştır. Ayrıntı için Türkiye’de hayvan hakları rehberimize bakabilirsiniz.

Çocuk ve velayet rehberlerimiz: yurt dışına çıkışta izin · çocuk teslimi ve kişisel ilişkinin icrası · kişisel ilişki takvimi · çocuğun soyadının değiştirilmesi · velayeti olmayan ebeveynin okul ve sağlık kararları · Lahey Sözleşmesi ve iade

Sıkça Sorulan Sorular

Boşanmada evcil hayvanın velayeti verilir mi?

Hukuken velayet yalnızca çocuklar bakımından düzenlenmiş bir kurumdur; hayvan için velayet kararı verilmez. Doğru talep, hayvanın bir tarafa bırakılması ve teslimidir. Anlaşmalı boşanmada ise protokolde kimde kalacağı ve varsa görme düzeni kararlaştırılır.

Türk hukukunda evcil hayvan eşya mı sayılıyor?

Türk Medeni Kanunu bakımından evcil hayvan taşınır mal olarak değerlendirilir ve mal rejimi hükümlerine tabi tutulur. Buna karşılık 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu, hayvanların rahat yaşamlarını ve iyi muamele görmelerini amaçlayarak hayvanın alelade bir eşya sayılmasına engel oluşturur. Boşanmada paylaşıma ilişkin özel bir düzenleme bulunmamaktadır.

Hayvanın bende kalması için hangi belgeler önemli?

En güçlü delil mikroçip kaydındaki sahip bilgisidir. Ayrıca sahiplenme sözleşmesi veya satış faturası, aşı karnesi ve veteriner kayıtları, mama ile tedavi giderlerine ilişkin dekontlar ve fiilî bakımı kimin üstlendiğine dair tanık beyanları önem taşır.

Mikroçip başkasının adına kayıtlıysa ne olur?

Kayıt karşı tarafın adınaysa başlangıç konumunuz zayıftır; ancak bu tek başına belirleyici değildir. Fiilî bakımı sizin sürdürdüğünüzü gösteren veteriner kayıtları, gider dekontları ve tanık beyanları ile hayvanın alıştığı ortamın sizin yanınız olduğu ortaya konabilir.

Karşı tarafın hayvanı görmesi düzenlenir mi?

Anlaşmalı boşanmada protokolde serbestçe düzenlenebilir ve hâkim uygun bulursa hükme geçirir. Çekişmeli davada ise hayvan için kişisel ilişki kurulmasına ilişkin kanuni bir dayanak bulunmadığından sonuç garanti değildir; bu nedenle talep dilekçede açıkça ileri sürülmeli ve gerekçelendirilmelidir.

Evcil hayvan için nafaka istenebilir mi?

Kanunda hayvan için nafaka adı altında bir ödeme kalemi öngörülmemiştir. Bakım giderlerinin paylaşımı anlaşmalı boşanma protokolünde kararlaştırılabilir ve bu düzenleme taraflar arasında bağlayıcı olur. Protokolde düzenlenmemişse giderleri kural olarak hayvanın yanında kaldığı taraf karşılar.

Mahkeme hangi ölçütleri dikkate alır?

Zilyetlik ve mülkiyete ilişkin kayıtların yanında hayvanın alıştığı ortam, tarafların konut koşulları, hayvana ayrılabilen zaman, hayvanın sağlık durumu ile süregelen tedavisinin devamı ve varsa çocukların hayvanla kurduğu bağ gözetilebilir.

Eşim hayvanı vermiyorsa ne yapabilirim?

Hukuken taşınır bir malın teslimi söz konusu olduğundan, kesinleşmiş bir karar varsa teslime ilişkin ilamın icrası yoluna gidilebilir (İİK m.24). Ancak bu süreç hayvan için yıpratıcıdır; uygulamada uzlaşma yolu ve protokolde açık düzenleme her zaman önceliklidir.

Evlenmeden önce sahiplendiğim köpek boşanmada paylaşılır mı?

Kural olarak hayır. Eşlerden birinin mal rejiminin başlangıcında sahip olduğu malvarlığı değerleri kişisel maldır (TMK m.220) ve tasfiyede paylaşıma girmez. Sahiplenmenin evlilikten önce yapıldığı; sahiplenme belgesi, veri tabanı kaydı ve veteriner kayıtlarıyla ispat edilmelidir.

Eşimin borcu için evdeki kedimize haciz konulabilir mi?

Hayır. Hayvanları Koruma Kanunu, ticari amaç güdülmeden bakılan ev hayvanlarının sahiplerinin borcundan dolayı haczedilemeyeceğini düzenler (5199 s.K. m.5/5). Bu kural boşanmadan bağımsız olarak evcil hayvanı borç takibine karşı korur.

Boşanma davası sürerken hayvanın kimde kalacağına karar verilebilir mi?

Evet. Hâkim boşanma davasının devamı süresince eşlerin mallarının yönetimine ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169); hayvanın dava süresince hangi eşin yanında kalacağı bu kapsamda talep edilebilir. Geçici önlem esas hükmü bağlamaz, ancak dava boyunca oluşan bakım düzeni tasfiyede üstün yarar değerlendirmesinde olgusal dayanak oluşturur (TMK m.226/2).

Protokolde hayvanın bana bırakılması yeterli mi, başka işlem gerekir mi?

Taşınır mülkiyetinin nakli için zilyetliğin devri gerekir (TMK m.763); bu nedenle protokoldeki düzenlemenin fiilî teslimle tamamlanması ve hayvanın Bakanlık veri tabanındaki kaydının sizin adınıza güncellenmesi gerekir. Kayıt, sahipli hayvan tanımının bir unsurudur (5199 s.K. m.3) ve sonradan çıkabilecek uyuşmazlıklarda en güçlü delildir.

Eşim boşanma sürecinde hayvana zarar verirse ne olur?

Kanunda sayılan istisnalar dışında bir ev hayvanını veya evcil hayvanı kasten öldürmek altı aydan dört yıla kadar, işkence veya zalimce muamele altı aydan üç yıla kadar hapis cezasını gerektiren suçtur (5199 s.K. m.28/A). Hayvana zarar verme tehdidiyle eşin psikolojik olarak zarar görmesi 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu tedbir talebine de konu edilebilir. Bu suçlarda soruşturma yapılması, Tarım ve Orman Bakanlığı il veya ilçe müdürlüğünün Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvurusuna bağlıdır; suçüstü hâlinde soruşturma genel hükümlere göre yapılır (5199 s.K. m.28/A). Ayrıntılar için hayvana eziyetin cezası ve şikâyet yolu rehberimize bakabilirsiniz.

Hayvan boşanmadan sonra iki eşin ortak malı olarak kalırsa ne olur?

Kime ait olduğu ispat edilemeyen hayvan eşlerin paylı mülkiyetinde sayılır (TMK m.222/2) ve tasfiyede çözülmezse boşanmadan sonra da paylı mülkiyette kalır. Paydaşlardan biri ortaklığın giderilmesini isteyebilir (TMK m.698); hayvan aynen bölünemeyeceğinden paylaşma biçiminde anlaşma sağlanamazsa açık artırmayla satışa karar verilir (TMK m.699/3). Bu dava sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.4/1-b) ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (6325 s.K. m.18/B). Hayvanı kendisinde tutmak isteyen eş için daha uygun yol, mal rejimi tasfiyesinde TMK m.226/2 uyarınca payı ödeyerek hayvanın kendisine verilmesini istemektir.

Teslim kararına rağmen eşim hayvanı vermezse ne olur?

Karar icra dairesine verilir ve borçluya yedi gün içinde teslim için icra emri tebliğ edilir. Hayvan borçlunun elindeyse zorla alınarak size teslim edilir; elinde değilse ilamda yazılı değeri alınır, ödenmezse haciz yoluyla tahsil edilir (İİK m.24). Bu nedenle davada hayvanın değerinin de hükümde gösterilmesini istemek yerinde olur.

Evcil hayvan haczedilemiyorsa teslim kararının icrası da engellenir mi?

Hayır. 5199 sayılı Kanunun 5. maddesinin beşinci fıkrasındaki yasak, ticari amaç güdülmeden bakılan ev hayvanının sahibinin borcu nedeniyle haczedilip satılmasını önler. Teslim ilamının icrasında ise borç için satış değil, mahkemenin hükmettiği hayvanın lehine karar verilen eşe aynen teslimi söz konusudur; bu icra İİK m.24’e göre yürür.

Dava sürerken eşimin hayvanı başkasına vermesini nasıl önleyebilirim?

Mal rejimi veya teslim davasında, mevcut durumdaki bir değişikliğin hakkın elde edilmesini önemli ölçüde zorlaştıracağı endişesiyle hayvanın devrinin ve Bakanlık veri tabanındaki kaydının değiştirilmesinin önlenmesi için ihtiyati tedbir istenebilir (HMK m.389). Boşanma davasında ise hayvanın dava süresince sizin yanınızda kalması geçici önlem olarak talep edilebilir (TMK m.169).

İkimiz de hayvana bakamayacaksak hayvanı bırakabilir miyiz?

Hayır. Ev hayvanını terk etmek yasaktır (5199 s.K. m.14/1-n) ve hayvan başına idari para cezası gerektirir (5199 s.K. m.28/1-j). Hayvanın güvenilir bir yeni sahibine devredilmesi ve Bakanlık veri tabanındaki kaydın yeni sahip adına güncellenmesi gerekir; hayvan bir dernek veya bakımevinden sahiplenildiyse sahiplenme sözleşmesindeki iade koşulları da uygulanabilir.

Hukuki durum

Türk hukukunda evcil hayvanlar, çocuklardan farklı olarak hâlâ büyük ölçüde “eşya” hükümlerine tabidir; ortada velayet benzeri özel bir düzenleme yoktur. Bu nedenle taraflar anlaşamazsa mahkeme kural olarak mülkiyeti, yani hayvanın kime ait olduğunu (satın alma belgesi, aşı karnesi, mikroçip kaydı gibi) esas alır.

Bununla birlikte uygulamada, hayvanın fiilen kimin yanında yaşadığı, günlük bakımını kimin üstlendiği ve alıştığı ortam da hakkaniyet değerlendirmesinde rol oynayabilir. En sağlıklı çözüm yine de hayvanın kimde kalacağını ve diğer tarafın görme/ziyaret düzenini yazıya dökerek anlaşmaktır; böylece sonradan doğacak çekişmeler baştan önlenir ve en çok da hayvanın kendisi bu gerilimden korunmuş olur.

Ne yapmalısınız?

• Hayvanın size ait olduğunu gösteren belgeleri (mikroçip kaydı, aşı karnesi, satın alma/sahiplenme belgesi) toplayın.
• Mümkünse hayvanın kimde kalacağını ve görüşme düzenini anlaşmalı boşanma protokolüne ya da yazılı bir anlaşmaya bağlayın.
• Günlük bakımı, veteriner ve mama masraflarını kimin karşıladığını gösteren kayıtları saklayın.

Dikkat

Hayvanı bir “pazarlık kozu” gibi kullanmak çoğu zaman süreci uzatır ve ilişkiyi daha da gerer. Hayvanın alıştığı ortam ve refahını merkeze alan, yazılı ve net bir düzenleme; hem tarafların hem de hayvanın yararına en isabetli yoldur.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve belirtilen kanun maddelerini güncel metinden teyit etmeniz önerilir.