“Sağlığı tehlikeye düşürecek gıda” tespiti idari bir ceza değil, bir suç isnadıdır. Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdayı üreten, ithal eden veya kendi adıyla piyasaya arz eden gıda işletmecisi için Kanun bir yıldan beş yıla kadar hapis ve bin günden beş bin güne kadar adli para cezası öngörür. Fiil üç yıl içinde tekrarlanırsa işletmeci beş ila on yıl gıda sektöründen men edilir (5996 m.40/1-a). Böyle gıdayı satan, tedarik eden veya bulunduran kişi için TCK m.186 aynı hapis aralığını ve bin beş yüz güne kadar adli para cezasını öngörür. Şirkete ceza verilemez; soruşturma, fiilde payı olduğu ileri sürülen yönetici ve çalışanlar hakkında yürür (TCK m.20). Mahkûmiyet için iki şey gösterilmelidir. Birincisi, ürünün gerçekten hayat ve sağlık için tehlikeli olduğu bilimsel olarak ortaya konmalıdır. İkincisi, kişinin bunu bilerek hareket ettiği ispatlanmalıdır. Bu iki suçun taksirli hâli Kanunda düzenlenmemiştir.
Somut bir dosyanızla ilgili görüşmek ister misiniz?
Bu yazı, Tarım ve Orman Bakanlığının analiz sonucu üzerine suç duyurusunda bulunduğu ya da ürünü “sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar” arasında duyurduğu gıda üreticileri, ithalatçılar, marka sahipleri, toptancı ve perakendeciler ile bu işletmelerin yöneticileri, üretim ve kalite sorumluları için hazırlanmıştır. Hangi suçun uygulanacağını, cezaları, tehlike ve kast unsurlarını, şirkette kimin sorumlu tutulabileceğini, soruşturmanın işleyişini ve idari dosyayla bağlantısını madde numaralarıyla anlatır. Gıda dosyalarının bütün süreleri için Gıda Hukuku Rehberimize bakılabilir.
- Hangi suç? 5996 m.40/1-a ve TCK m.185, 186
- Ceza ne kadar?
- “Tehlike” unsuru ve analiz raporu
- Kast: bilmek gerekir
- Şirkette kim sorumlu?
- Soruşturma nasıl işler?
- İdari dosya ile ceza dosyasının bağlantısı
- İlk günler için yol haritası
- Tekrar, sektörden men ve zamanaşımı
- Varsayımsal örnek
- Savcılığa delil ve bilirkişi talebi örneği
- Sık sorulan sorular
Hangi Suç? 5996 m.40/1-a ile TCK m.185 ve 186
Gıda kaynaklı sağlık tehlikesinde üç ayrı suç tipi gündeme gelir. Bunları ayıran ölçüt; failin zincirdeki yeri, gıdanın nasıl tehlikeli hâle geldiği ve fiilin kastıdır. 5996 sayılı Kanun ceza içeren bir özel kanundur. Türk Ceza Kanununun genel hükümleri, özel ceza kanunlarındaki suçlar hakkında da uygulanır (TCK m.5). Bu nedenle kast, taksir, iştirak ve zamanaşımı kuralları 40/1-a bendindeki suç için de geçerlidir.
Gıda kaynaklı sağlık tehlikesinde suç tipleri
| Suç | Kim işleyebilir? | Fiil | Ceza |
|---|---|---|---|
| 5996 m.40/1-a | Gıdayı üreten, ithal eden veya kendi adı ya da ticari unvanıyla piyasaya arz eden gıda işletmecisi | Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdayı üretmek, ithal etmek veya piyasaya arz etmek | 1–5 yıl hapis ve 1.000–5.000 gün adli para cezası; üç yıl içinde tekrarda 5–10 yıl sektörden men |
| TCK m.186 | Herkes; satıcı, tedarikçi, depocu | Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş yenilecek ya da içilecek şeyleri satmak, tedarik etmek veya bulundurmak | 1–5 yıl hapis ve 1.500 güne kadar adli para cezası; resmî izne dayalı meslek ve sanatın icrasında üçte bir artırım |
| TCK m.185 | Herkes | Yenilecek veya içilecek şeylere zehir katmak ya da onları başka suretle bozmak | Kasten 2–15 yıl hapis; taksirle 3 ay–1 yıl hapis |
| TCK m.85, 89 | Herkes | Tehlikeli gıda sonucunda bir kişinin ölmesi veya yaralanması | Taksirle öldürme ve taksirle yaralama hükümleri |
Uygulamada ayrım şöyle yapılır. Gıdayı üreten, ithal eden veya kendi markasıyla piyasaya süren işletme bakımından özel hüküm olan 5996 m.40/1-a öne çıkar. Ürünü bozulmuş hâlde satan market, depolayan toptancı veya dağıtan tedarikçi bakımından ise “satan, tedarik eden, bulunduran” fiillerini sayan TCK m.186 gündeme gelir. Ürüne bilerek zararlı madde katılmışsa çok daha ağır olan TCK m.185 uygulanır. Zehirli madde katma suçu için TCK m.185, ilaç ve takviye benzeri ürünler için TCK m.187 ve hileli ürün listesi ve ceza riski yazılarımıza bakılabilir.
Ceza Ne Kadar? Hapis, Adli Para Cezası ve Toplatma
40/1-a bendi hapis cezasını ve adli para cezasını birlikte öngörür. Hâkim ikisine birlikte hükmeder. Adli para cezasında bir gün karşılığı en az 20, en fazla 100 TL olarak, kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâlleri gözetilerek belirlenir (TCK m.52/2). Kanunda alt sınırı gösterilmeyen adli para cezası beş günden başlar (TCK m.52/1).
Adli para cezasının TL karşılığı (TCK m.52)
| Suç | Gün aralığı | Gün başı 20 TL ile | Gün başı 100 TL ile |
|---|---|---|---|
| 5996 m.40/1-a — alt sınır | 1.000 gün | 20.000 TL | 100.000 TL |
| 5996 m.40/1-a — üst sınır | 5.000 gün | 100.000 TL | 500.000 TL |
| TCK m.186 — üst sınır | 1.500 gün | 30.000 TL | 150.000 TL |
Cezanın yanında ürüne yönelik sonuçlar da vardır. Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdalar, masrafı sorumlusuna ait olmak üzere piyasadan toplatılır, mülkiyeti kamuya geçirilir ve imha edilir (5996 m.40/1-a). Toplatma ve imha maliyeti çoğu dosyada ceza tutarından yüksektir. Bu nedenle toplatmanın kapsamı, yani hangi partilerin, hangi tarih aralığındaki üretimin ve hangi satış noktalarının toplatmaya dahil edildiği ayrıca izlenmelidir. Gıda, belirli bir seri, parti veya sevkiyattan güvenilir olmadığı anlaşılırsa, inceleme sonucunda güvenilir olduğu ispat edilemedikçe o seri, parti veya sevkiyattaki aynı sınıf ya da çeşidin tamamı güvenilir olmayan gıda kabul edilir (5996 m.21/1).
Hükmolunan hapis cezasının süresine göre hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya cezanın ertelenmesi gündeme gelebilir (CMK m.231; TCK m.51). Ancak bu kurumlar mahkûmiyetin ön şartı olan suçun sübutunu tartışmayı gereksiz kılmaz. Bunlara güvenilerek savunma zayıf tutulursa, ileride tekrar ve sektörden men bakımından ağır sonuçlar doğabilir.
“Tehlike” Unsuru: Analiz Raporu Neyi Gösteriyor?
Suçun çekirdeği, gıdanın kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olmasıdır. Kanun, insan sağlığı için tehlike oluşturan ve tüketime uygun olmayan gıdayı güvenilir olmayan gıda sayar ve böyle gıdanın piyasaya arzını yasaklar (5996 m.21/1-a). Ancak her güvenilir olmayan gıda, ceza hukuku anlamında hayatı ve sağlığı tehlikeye sokan gıda değildir. Ürünün yalnızca mevzuata, kodekse veya etiket kurallarına aykırı olması bu unsuru karşılamaz. Bu durumlar Kanunun idari yaptırım bentlerinde karşılanır.
Yargıtay uygulaması, bu suçlarda ürünün hayat ve sağlık için tehlikeli olup olmadığının uzman kişi veya kurum raporuyla belirlenmesini arar. Yalnızca mevzuata aykırılık tespit edilmişse, fiilin 5996 sayılı Kanunun idari yaptırım hükümleri yönünden değerlendirilmeden ceza hükmü kurulması eksik araştırma sayılmaktadır. Bu nedenle savunmanın ilk sorusu şudur: Analiz raporu, ürünün “tehlikeli” olduğunu mu, yoksa yalnızca “uygun olmadığını” mı söylüyor?
Analiz raporundaki ifadeler ve ceza dosyasına etkisi
| Rapordaki tespit | Ne anlama gelebilir? | Savunmada sorulacak |
|---|---|---|
| Patojen mikroorganizma veya toksin tespiti | Tehlike unsuru ileri sürülür; mikrobiyolojik analizlerde itiraz imkânı yoktur (5996 m.31/4) | Numune alma, taşıma ve saklama koşulları; parti eşleşmesi; tüketiciye ulaşan ürünle ilişki |
| Kalıntı veya bulaşan limit aşımı | Limit aşımı tek başına somut tehlikeyi göstermeyebilir | Aşım miktarı, maruziyet ve toksikolojik değerlendirme; ölçüm belirsizliği |
| Duyusal bozulma, yabancı madde, son tüketim tarihinin geçmesi | Tüketime uygun olmayan gıda; tehlike ayrıca gösterilmelidir | Bozulmanın sağlığa etkisine dair uzman görüşü |
| Bileşim, katkı veya etiket aykırılığı | Taklit, tağşiş veya etiket bentleri; çoğunlukla idari yaptırım | Fiilin doğru bende bağlanıp bağlanmadığı |
| İlaç etken maddesi | Gıda hukukunun yanında ilaç hukuku ve TCK m.187 gündeme gelir | Ürünün niteliği ve etken maddenin dozu |
Bilirkişi incelemesinde ürünün içerdiği maddenin türü, miktarı, tüketim şekli ve tüketici grubu birlikte değerlendirilmelidir. Kanun da gıdanın güvenli olup olmadığının belirlenmesinde üretim, işleme ve dağıtım aşamalarının, tüketiciye sağlanan bilgilerin ve belirli tüketici gruplarının özel hassasiyetlerinin dikkate alınmasını ister (5996 m.21/1-b). Bu ölçütler, “tehlike” sorusunun soyut bir limit aşımıyla değil somut koşullarla cevaplanması gerektiğini gösterir. Analiz itirazının usulü için gıda numune ve analiz sonucuna itiraz yazımıza bakılabilir.
Rapor ne diyor, ne demiyor?
Ceza soruşturmasında belirleyici olan, analiz raporunun “tehlike” ile “mevzuata aykırılık” arasındaki ayrımı nasıl yaptığıdır. Raporunuzu ve ifade çağrınızı değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Kast: Bilmeden Yapılan Fiil Bu Suçu Oluşturmaz
Suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır; taksirle işlenen fiiller ise ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır (TCK m.21/1, 22/1). 5996 m.40/1-a ve TCK m.186’da taksirli hâl düzenlenmemiştir; taksirli hâl yalnız TCK m.185’te vardır. Bu nedenle 40/1-a ve 186. maddelerden mahkûmiyet için failin, gıdanın hayat ve sağlık için tehlikeli olduğunu bilerek ve isteyerek hareket ettiğinin ispatlanması gerekir. Kişi suçun unsurlarının gerçekleşebileceğini öngördüğü hâlde fiili işlemişse olası kast vardır ve temel ceza üçte birden yarıya kadar indirilir (TCK m.21/2).
Kast tartışmasında belirleyici olgular
| Kastı destekleyebilecek olgular | Kastı zayıflatan olgular |
|---|---|
| Önceki analizlerde aynı sorunun çıkması ve üretimin sürmesi | İşletmenin kendi analizlerinin temiz çıkması ve kayıtlı olması |
| Son tüketim tarihinin değiştirilmesi veya etiketin yeniden basılması | Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemine ait düzenli kayıtlar (5996 m.29/3) |
| Tüketici şikâyetlerine rağmen ürünün satışa devam edilmesi | Sorun öğrenilir öğrenilmez satışın durdurulması ve geri çağırma |
| Tedarikçi uyarısının veya iade talebinin dikkate alınmaması | Hammaddenin akredite analizli ve sertifikalı tedarikçiden alınması |
| Kayıtların sonradan değiştirilmesi | Soğuk zincir, sıcaklık ve parti kayıtlarının eksiksiz olması |
Kastın bulunmadığı sonucuna varılması, ihmalin hiçbir sonucu olmadığı anlamına gelmez. Fiil hem suç hem kabahat olarak tanımlanmışsa yalnız suçtan dolayı yaptırım uygulanır. Ancak suç dolayısıyla yaptırım uygulanamamışsa kabahat dolayısıyla yaptırım uygulanır (Kabahatler K. m.15/3). Yani kovuşturmaya yer olmadığı kararı veya beraat, hijyen ve güvenilirlik yükümlülüklerine aykırılık nedeniyle idari para cezası verilmesini engellemeyebilir. Tehlikeli gıda nedeniyle bir kişi ölmüş veya yaralanmışsa, taksirle öldürme ve taksirle yaralama hükümleri ayrıca değerlendirilir. Bu konu için güvensiz ürün nedeniyle ceza sorumluluğu yazımıza bakılabilir.
Şirkette Kim Sorumlu Tutulur?
Ceza sorumluluğu şahsidir; kimse başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamaz. Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; ancak suç dolayısıyla kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar saklıdır (TCK m.20/1, 20/2). Bir kamu kurumunun verdiği izne dayalı faaliyette bulunan özel hukuk tüzel kişisinin organ veya temsilcilerinin iştirakiyle, bu iznin sağladığı yetki kötüye kullanılarak tüzel kişi yararına işlenen kasıtlı suçlarda iznin iptaline karar verilebilir. Bu tedbir ancak kanunun açıkça öngördüğü hâllerde uygulanır (TCK m.60/1, 60/4). Kamunun sağlığına karşı suçlar bölümünde tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri öngören TCK m.189 ise yalnız uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçları içindir. Gıda şirketi bakımından daha hızlı ve etkili sonuçlar çoğu zaman ceza dosyasından değil; onayın askıya alınması, faaliyetin durdurulması ve kamuoyu duyurusu gibi idari işlemlerden doğar.
Kanun suçu “gıda işletmecisine” bağlar. Ancak gıda işletmecisi bir şirketse, hapis cezası şirkete değil, fiili gerçekleştiren veya fiile iştirak eden gerçek kişilere verilebilir. Bu nedenle soruşturmada asıl soru, üretim ve piyasaya arz kararının kimin bilgisi ve iradesiyle verildiğidir. Yönetim kurulu üyesi, müdür veya ortak olmak tek başına sorumluluk doğurmaz. Görev dağılımı, imza yetkileri, üretim emirleri ve kalite onayları belirleyicidir.
Şirket içinde sorumluluk değerlendirmesi
| Kişi | Hangi durumda gündeme gelir? | Savunmada önem taşıyan belgeler |
|---|---|---|
| Yönetim kurulu başkanı, genel müdür | Üretim veya satış kararını bizzat verdiği, sorunu bildiği hâlde sürdürdüğü ileri sürülürse | İmza sirküleri, yetki devri kararları, görev tanımları |
| Üretim müdürü | Hatalı üretimin ve sevkiyatın onayında rolü varsa | Üretim emirleri, parti kayıtları, sevk onayları |
| Kalite sorumlusu, zorunlu personel | Analiz ve serbest bırakma kararları kendisindeyse (5996 m.22/7) | Kalite kontrol raporları, serbest bırakma kayıtları, eğitim belgeleri |
| Satış ve depo sorumlusu | Ürünü bilerek satışa veya sevkiyata verdiyse (TCK m.186) | Stok, iade ve şikâyet kayıtları |
| Ortak, yönetim dışı | Kural olarak sorumlu değildir; fiile katılımı ayrıca gösterilmelidir | Şirketteki görevini gösteren belgeler |
Şirket içi kayıtlar bu yüzden savunmanın temelidir. Yetki devri yazılı değilse veya fiilen uygulanmıyorsa, sorumluluk üst yönetime yönelebilir. Kayıtlar düzenliyse, fiilde payı bulunmayan kişilerin soruşturmadan ayrılması mümkün olur. Toplu ve operasyon şeklinde yürüyen soruşturmalarda şirket yöneticisinin ilk saatleri için şirket yöneticisi için ilk 72 saat yazımıza da bakılabilir.
Soruşturma Nasıl İşler?
Bakanlık, analiz sonucunda kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıda tespit ettiğinde Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunur. Savcılık, maddi gerçeğin araştırılması için şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplamak zorundadır (CMK m.160/2). Şüpheli, ifadesinden önce yüklenen suçu öğrenme, susma ve müdafi yardımından yararlanma haklarına sahiptir (CMK m.147). Müdafi seçme hakkı soruşturmanın her aşamasında vardır (CMK m.149).
Soruşturma ve kovuşturma aşamaları
| Aşama | Ne olur? | Dayanak |
|---|---|---|
| Suç duyurusu | Bakanlık, analiz raporu ve tutanaklarla birlikte başsavcılığa bildirir | 5996 m.40/1-a |
| İfade | Şirket yetkilileri ve çalışanlar şüpheli veya tanık olarak çağrılır | CMK m.145, 147 |
| Delil toplama ve bilirkişi | Ürünün tehlikeli olup olmadığına dair uzman raporu alınır; şüpheli uzman mütalaası sunabilir | CMK m.63, 67/6, 160 |
| Karar | Yeterli şüphe yoksa kovuşturmaya yer olmadığına, varsa iddianame düzenlenmesine karar verilir | CMK m.170/2, 172/1 |
| Yargılama | Asliye ceza mahkemesinde yürür | 5235 s. Kanun m.11, 12 |
| Kanun yolu | İstinaf ve gerektiğinde temyiz | CMK m.272, 286 |
Bilirkişi raporu bu dosyaların kaderini belirler. Rapor, bilirkişiye çözümü uzmanlık, özel veya teknik bilgi gerektiren sorular yöneltilerek alınır (CMK m.63). Şüpheli veya müdafii, kendi seçtiği uzmandan bilimsel mütalaa alıp dosyaya sunabilir (CMK m.67/6). Gıda dosyalarında bu mütalaanın gıda mühendisliği, mikrobiyoloji ve toksikoloji alanlarında ayrı ayrı hazırlanması, raporun “tehlike” sonucunu hangi verilere dayandırdığını denetlemeyi kolaylaştırır.
İdari Dosya ile Ceza Dosyasının Bağlantısı
Aynı analiz raporu hem idari işlemlerin hem ceza soruşturmasının dayanağıdır. Bu yüzden iki dosya ayrı ayrı yürür, ama birinin sonucu diğerini etkiler. Analiz sonucuna, sonucun bildirilmesinden itibaren yedi gün içinde şahit numune üzerinden itiraz edilebilir. Ancak raf ömrü yedi günden kısa ürünlerde, mikrobiyolojik analizlerde ve şahit numunenin yetersiz olduğu durumlarda bu imkân yoktur (5996 m.31/4). Sağlığa ilişkin tespitlerin önemli kısmı mikrobiyolojik olduğundan, ceza dosyasında analiz sonucunu tartışmanın yolu çoğu zaman şahit numune değil; numune alma, taşıma, saklama ve laboratuvar usulünün denetlenmesidir.
Aynı tespitten doğan işlemler
| İşlem | Merci | Başvuru yolu | Ayrıntı |
|---|---|---|---|
| Suç duyurusu ve ceza soruşturması | Cumhuriyet başsavcılığı | İfade, delil ve bilirkişi talepleri | Bu yazı |
| Kamuoyu duyurusu (sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar) | Bakanlık | İdare mahkemesi, 60 gün | Listede yayımlanma |
| Toplatma ve imha | İl müdürlüğü | Ceza ile birlikte verilmişse sulh ceza hâkimliği | Gıda cezasına itiraz |
| Üretimin durdurulması | İl müdürlüğü veya kontrol görevlisi | Yeniden kontrol başvurusu ve yargı yolu | Faaliyetin durdurulması |
| Diğer aykırılıklar için idari para cezası | İl müdürü | Sulh ceza hâkimliği, 15 gün | Gıda cezasına itiraz |
Kesinleşen taklit ve tağşiş ile sağlığı tehlikeye düşürecek gıdalar Bakanlığın internet sitesinde duyurulur (5996 m.31/6; Resmi Kontroller Yön. m.8/1-a). Duyuru, ceza soruşturması sonuçlanmadan yapılabilir. Bu nedenle kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı alındığında, bu kararın duyurunun kaldırılması ya da güncellenmesi için idareye ayrıca sunulması gerekir. Aynı gıdanın taklit veya tağşiş yönünden de cezalandırılması ihtimalinde tutar hesabı için taklit ve tağşiş cezası hesabı yazımıza bakılabilir.
İlk Günler İçin Yol Haritası
Tespitten sonraki ilk günler
| Zaman | Yapılacak iş | Neden? |
|---|---|---|
| Analiz sonucunun öğrenildiği gün | İtiraz imkânı olup olmadığını belirlemek; varsa yedi günlük süreyi takvime almak | 5996 m.31/4 |
| Aynı gün | İlgili partinin satışını ve sevkiyatını durdurmak, geri çağırmayı başlatmak ve bunu belgelemek | Kast tartışması ve zararın sınırlanması |
| İlk 48 saat | Elde kalan aynı parti ürünlerini mühürlü olarak saklamak; akredite laboratuvarda bağımsız analiz yaptırmak | Bilirkişi incelemesine karşı veri |
| İlk 48 saat | Üretim, parti, soğuk zincir, tedarikçi ve tehlike analizi kayıtlarını dondurmak ve yedeklemek | Delil bütünlüğü; sonradan değiştirme iddiasının önlenmesi |
| İfade çağrısından önce | Dosyayı müdafiyle incelemek; görev dağılımını ve yetki belgelerini hazırlamak | CMK m.147, 149 |
| Soruşturma boyunca | Uzman mütalaası almak ve somut bilirkişi soruları önermek | CMK m.63, 67/6 |
| Paralel olarak | Duyuru, toplatma ve durdurma işlemlerinin sürelerini ayrı ayrı izlemek | İYUK m.7; Kabahatler K. m.27 |
Tekrar, Sektörden Men ve Zamanaşımı
40/1-a bendindeki fiilin üç yıl içinde tekrarı hâlinde gıda işletmecisi beş yıldan on yıla kadar gıda sektörü faaliyetinden men edilir. Bu yaptırım ceza mahkemesince verilir. Taklit ve tağşişte de, üretici ve ithalatçı için üç yıl içinde ikinci tekrar hâlinde benzer bir men yaptırımı öngörülmüştür (5996 m.40/1-l). Bu nedenle ilk dosyanın nasıl sonuçlandığı, ileride verilecek men kararının ön şartını belirler. İlk dosyada hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının kabul edilip edilmeyeceği de bu açıdan ayrıca düşünülmelidir.
Dava zamanaşımı, beş yıldan fazla olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıldır (TCK m.66/1-e). Zamanaşımının belirlenmesinde suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de dikkate alınır (TCK m.66/3). TCK m.186/2’deki üçte bir artırımın uygulanması ihtimalinde üst sınır beş yılı aştığından süre on beş yıldır (TCK m.66/1-d). Bu artırımın gıda işletmeleri bakımından, yani “resmî izne dayalı meslek ve sanat” ölçütünün kayıt veya onaylı bir gıda işletmesine uygulanıp uygulanamayacağı ayrıca tartışılmalıdır.
Varsayımsal Örnek
Şirket aynı gün partinin satışını durdurur ve geri çağırmayı başlatır. Elde kalan ürünleri saklayarak akredite bir laboratuvarda analiz yaptırır. Pastörizasyon ve soğuk zincir kayıtlarını, tedarikçi sertifikalarını ve kendi rutin analizlerini dosyaya sunar. Yönetim kurulu başkanı, üretim ve serbest bırakma yetkisinin yazılı olarak üretim müdürüne ve kalite sorumlusuna devredildiğini belgeler. Müdafi; numunenin alınma ve taşınma koşullarını, numunenin ait olduğu partiyi ve laboratuvar yöntemini sorgulayan bilirkişi soruları önerir. Ayrıca mikrobiyoloji ve gıda mühendisliği alanlarından uzman mütalaası sunar. Soruşturmada, işletmenin sorundan haberdar olur olmaz satışı durdurduğu ve önceki analizlerinin temiz olduğu, kastın bulunmadığına dair önemli bir olgu olarak değerlendirilir. Örnek, gerçek bir dosyayı veya firmayı anlatmaz.
Savcılığa Delil ve Bilirkişi Talebi Örneği
SORUŞTURMA NO: [20../….]
ŞÜPHELİ: [Ad Soyad], [görevi], [şirket unvanı]
MÜDAFİİ: [Avukat adı, adresi]
KONU: Lehe delillerin toplanması, bilirkişi incelemesi yaptırılması, uzman mütalaasının dosyaya alınması ve kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi istemidir.
AÇIKLAMALAR:
1- Suç duyurusu, [tarih] tarihli ve [no] numaralı analiz raporuna dayanmaktadır. Suçun oluşması için ürünün kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olması gerekir (5996 m.40/1-a). Raporda ise [yalnızca mevzuata aykırılık / limit aşımı] tespit edilmiş, somut tehlikeye dair bir değerlendirme yapılmamıştır.
2- Numune [tarih] tarihinde [yer] alınmış, [taşıma ve saklama koşulları] altında laboratuvara ulaştırılmıştır. Numunenin ait olduğu parti ile toplatılan parti [aynı değildir / eşleşmesi belirsizdir].
3- Şüphelinin görevi [görev tanımı] olup üretimin serbest bırakılması yetkisi [yetki devri kararı] ile [kişi/birim] tarafındadır. Ceza sorumluluğu şahsidir (TCK m.20/1).
4- Kast yönünden: İşletme sorunu öğrendiği [tarih] tarihinde satışı durdurmuş ve geri çağırma başlatmıştır. Önceki rutin analizlerin tamamı uygundur. Suç ancak kasten işlenebilir; taksirli hâl Kanunda öngörülmemiştir (TCK m.21/1, 22/1).
5- Lehe delillerin toplanması gerekir (CMK m.160/2). Ekte sunulan uzman mütalaası (CMK m.67/6) ve bağımsız analiz sonuçları dikkate alınmalıdır.
TALEPLER:
a) [Bilirkişi alanları: gıda mühendisliği, mikrobiyoloji, toksikoloji] alanında bilirkişi incelemesi yaptırılmasına ve bilirkişiye şu soruların yöneltilmesine (CMK m.63): Tespit edilen bulgu hangi miktar ve maruziyette hayat ve sağlık için tehlike oluşturur? Numunenin alınma, taşınma ve saklama koşulları sonucu etkiler mi? Analiz yöntemi akreditasyon kapsamında mıdır? Numune ile toplatılan parti aynı mıdır?
b) Ekli uzman mütalaası ile bağımsız analiz raporlarının dosyaya alınmasına,
c) Şirketin üretim, parti, soğuk zincir ve geri çağırma kayıtlarının incelenmesine,
d) Yeterli şüphe oluşmadığından kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesine (CMK m.172/1)
karar verilmesini saygıyla arz ederiz.
EKLER: Uzman mütalaası; bağımsız analiz raporları; üretim ve parti kayıtları; geri çağırma belgeleri; görev tanımı ve yetki devri belgeleri; vekâletname.
[Tarih] — Şüpheli müdafii [Ad Soyad, imza]
Bu dilekçe, ifade öncesinde veya sonrasında dosyaya sunulabilir. Bilirkişiye yöneltilecek sorular somut olarak yazılmazsa, rapor çoğu zaman yalnızca analiz sonucunu tekrar eder. Bu nedenle sorular, tehlike unsurunu ve numune zincirini doğrudan hedeflemelidir.
İfade çağrısı geldiyse beklemeyin
Gıda kaynaklı ceza soruşturmalarında savunmanın gücü, ifadeden önce toplanan kayıtlara ve bilirkişiye yöneltilecek sorulara bağlıdır. Dosyanızı birlikte değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Sık Sorulan Sorular
Sağlığı tehlikeye düşürecek gıda suçunun cezası nedir?
Gıdayı üreten, ithal eden veya kendi adıyla piyasaya arz eden gıda işletmecisine bir yıldan beş yıla kadar hapis ve bin günden beş bin güne kadar adli para cezası verilir. Fiilin üç yıl içinde tekrarında beş ila on yıl gıda sektöründen men öngörülür (5996 m.40/1-a).
Market veya toptancı olarak hangi suçla karşılaşırız?
Bozulmuş veya değiştirilmiş gıdayı satan, tedarik eden veya bulunduran kişi için TCK m.186 bir yıldan beş yıla kadar hapis ve bin beş yüz güne kadar adli para cezası öngörür. Bu suçta da ürünün hayat ve sağlık için tehlikeli olması gerekir.
Şirkete hapis cezası verilir mi?
Hayır. Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri saklıdır (TCK m.20/2, 60). Soruşturma, fiilde payı olduğu ileri sürülen yönetici ve çalışanlar hakkında yürür.
Yönetim kurulu üyesi olmak tek başına suç mu?
Hayır. Ceza sorumluluğu şahsidir (TCK m.20/1). Üretim veya satış kararında kişinin bilgisi ve iradesi bulunduğu gösterilmelidir. Görev tanımları ve yazılı yetki devirleri bu nedenle önemlidir.
Ürünün tehlikeli olduğunu bilmiyorduk; yine de ceza alır mıyız?
5996 m.40/1-a ve TCK m.186’da taksirli hâl düzenlenmemiştir. Bu suçlardan mahkûmiyet için kast gerekir (TCK m.21/1, 22/1). Ancak suçtan yaptırım uygulanamazsa idari yaptırımlar gündeme gelebilir (Kabahatler K. m.15/3).
Analiz sonucu tek başına mahkûmiyete yeter mi?
Ürünün kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak nitelikte olduğu uzman raporuyla ortaya konmalıdır. Yalnızca mevzuata veya kodekse aykırılık bu unsuru karşılamaz.
Mikrobiyolojik sonuca itiraz edebilir miyiz?
İdari usulde mikrobiyolojik analizlere şahit numune üzerinden itiraz edilemez (5996 m.31/4). Ceza soruşturmasında ise numune alma, taşıma ve laboratuvar usulü ile tehlike değerlendirmesi bilirkişi incelemesinde tartışılabilir (CMK m.63, 67/6).
Kendi uzmanımızın raporunu sunabilir miyiz?
Evet. Şüpheli veya müdafii, uzman kişiden bilimsel mütalaa alıp dosyaya sunabilir (CMK m.67/6). Savcılık da şüphelinin lehine olan delilleri toplamakla yükümlüdür (CMK m.160/2).
Davaya hangi mahkeme bakar?
Bu suçların cezasının üst sınırı on yılı aşmadığından yargılama asliye ceza mahkemesinde yapılır (5235 sayılı Kanun m.11, 12).
Zamanaşımı ne kadar?
Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda dava zamanaşımı sekiz yıldır (TCK m.66/1-e). Nitelikli hâlin uygulanması ihtimalinde süre uzayabilir (TCK m.66/3).
Beraat edersek ürünün duyurusu kalkar mı?
Kendiliğinden kalkmayabilir. Duyuru idari bir işlemdir (Resmi Kontroller Yön. m.8/1-a). Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı, duyurunun kaldırılması için idareye ayrıca sunulmalı; gerekirse idari yargı yoluna gidilmelidir.
Sektörden men ne zaman uygulanır?
Fiilin üç yıl içinde tekrarı hâlinde gıda işletmecisi beş yıldan on yıla kadar gıda sektörü faaliyetinden men edilir. Bu yaptırımı ceza mahkemesi verir (5996 m.40/1-a).
- Gıda Hukuku Rehberi 2026 (Ana Rehber) — denetim, numune itirazı, ceza, faaliyet durdurma ve süreler
- Gıda Numune ve Analiz Sonucuna İtiraz 2026
- Firmam Taklit-Tağşiş Listesinde Yayımlandı: Ne Yapmalıyım?
- Zehirli Madde Katma Suçu (TCK 185)
- Güvensiz Ürün Nedeniyle Ceza Sorumluluğu: Taksirle Yaralama ve Öldürme
- Restoranda Yediğim Yemekten Zehirlendim
Mevzuat ve kaynaklar: 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu m.21/1, 22/7, 29/3, 31/4, 31/6, 40/1-a, 40/1-l; Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik m.8/1-a; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.5, 20, 21, 22, 51, 52, 60, 66, 85, 89, 185, 186, 187; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.63, 67, 145, 147, 149, 160, 170, 172, 231, 272, 286; 5235 sayılı Kanun m.11, 12; 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.15/3.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla Av. Fatma Öztürk tarafından hazırlanmıştır; somut dosyada analiz raporu, tutanaklar, ifade çağrısı ve şirket içi kayıtlar birlikte değerlendirilmelidir. Hukukçular Evi Ankara — 0554 648 37 15
İlgili Rehberler
- 📚 Ana Rehber: Ceza Hukuku Rehberi
- ▸ MASAK İdari Para Cezasında Yürütmenin Durdurulması 2026: Dava Açınca Tahsilat Durur mu? Kesinleşme Şartı, İki Koşul, Teminat, 7 Günde İtiraz ve Ödeme Emri Gelirse Yapılacaklar (İYUK m.27)
- ▸ MASAK İdari Para Cezasına İtiraz 2026: MASAK’a mı Başvurulur, Doğrudan Dava mı Açılır? İYUK m.11 Başvurusu, Dava Süresine Etkisi, 30 Günlük Zımni Ret, Rapor Talebi ve Dilekçe Örneği
- ▸ MASAK Yükümlülük Denetimi Geldi 2026: Emlakçı, Galerici ve Kuyumcuda Denetim Nasıl Yapılır, Tutanakta Ne Sorulur, Ne İmzalanır? (5549 m.7, 8, 11, 14; Tedbirler Yönetmeliği m.35-38)
- ▸ MASAK İdari Para Cezasına Karşı Dava Dilekçesi Örneği 2026: Yürütmenin Durdurulması İstemli İptal Davası, İndirimli Ödeme Sonrası Dava ve YD Reddine İtiraz (5549 m.13/7, İYUK m.3, 7, 27, 32)
Bu konuda hukuki destek almak için


