Trafik kazalarında kol ve el yaralanmaları çok sık görülür: direksiyona veya kapıya çarpan omuz, düşerken yere dayanan el bileği, sıkışan parmaklar, motosiklet kazasında kopan omuz bağları. Bu yaralanmaların önemli bir kısmı ampütasyon veya kaynamayan kırık gibi çarpıcı sonuçlar bırakmaz; ama omzunu başının üzerine kaldıramayan, dirseğini tam bükemeyen, el bileğini çeviremeyen ya da parmaklarıyla kavrama yapamayan bir mağdurun hem işi hem günlük hayatı kalıcı olarak değişir. Bu kayıpların maluliyet oranına nasıl yansıyacağı ise kılavuzun ayrıntılı ölçüm ve dönüşüm kurallarına bağlıdır.
Bu rehberde Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğin Ek-2 kılavuzundaki üst ekstremite bölümünü, trafik kazası tazminatı açısından eklem eklem ele alıyoruz: omuz, dirsek ve el bileğinde hareket kısıtlılığı ve ankiloz, başparmak ve parmak tabloları, protez (artroplasti) oranları, çıkık, instabilite, şişlik, açısal deformite ve tendon kılıfı sorunları; parmaktan ele, elden üst ekstremiteye ve kişiye dönüşüm; kılavuzun kendi örnekleriyle hesaplar ve tazminata etkisi. Raporunuzu birlikte değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara’yı 0554 648 37 15 numaralı telefondan arayabilirsiniz.
Beş cümlede özet
- Kılavuz üst ekstremite yaralanmalarını çoğunlukla tanıya göre değil, geride kalan fonksiyon kaybına göre değerlendirir: hareket açıklığı açıölçerle ölçülür, kılavuzdaki şekillerden fleksiyon, ekstansiyon ve ankiloz yüzdeleri bulunur.
- El bileği üst ekstremite fonksiyonunun %60’ını, dirsek %70’ini temsil eder; omuzda fleksiyon-ekstansiyon, abduksiyon-adduksiyon ve rotasyon birlikte üst ekstremitede en fazla %60’lık kayba karşılık gelir.
- Parmak yüzdesi Tablo 2.1 ile el yüzdesine, el yüzdesi Tablo 2.2 ile üst ekstremite yüzdesine, üst ekstremite yüzdesi Tablo 2.3 ile kişinin engel oranına çevrilir; tüm üst ekstremitenin kaybı kişide %60’a karşılık gelir.
- Kılavuzun örneklerine göre omuzda %16’lık üst ekstremite kaybı kişide %10, dirsekte %25’lik kayıp %15, el bileğinde %23’lük kayıp %14 engel oranına karşılık gelir.
- Protez uygulamaları Tablo 2.8’de, kalıcı çıkık, instabilite, şişlik, açısal deformite ve tenosinovit gibi sorunlar Tablo 2.9’da ayrıca oranlandırılmıştır.
Üst ekstremitede maluliyet oranı nasıl belirlenir?
Yönetmeliğin 10. maddesi uyarınca engel oranı Ek-2’deki engel alanları kılavuzuna göre belirlenir; kaza ve yaralanmaya bağlı durum bildirir raporda Yönetmeliğin 9. maddesi gereği var olan kronik hastalıklara ilişkin fonksiyon kayıpları yazılmaz. Kılavuzun kas-iskelet sistemi bölümünde üst ekstremiteye ayrılan kısım dört başlıktan oluşur: hareket kısıtlılığının değerlendirilmesi (2.1), üst ekstremite ampütasyonları (2.2, Tablo 2.7), üst ekstremite artroplastileri (2.3, Tablo 2.8) ve üst ekstremitenin diğer sorunları (2.4, Tablo 2.9). Ayrıca periferik sinir lezyonlarına bağlı üst ekstremite engellilik oranları ayrı bir bölümde düzenlenmiştir.
Kılavuza göre hareket açıklığı, 0° nötral pozisyon prensibi gözetilerek kaydedilir. Bir eklemin hareketi tamamen kaybolduğunda veya eklem donduğunda (ankiloz), toplam hareket kaybı ekstansiyon kaybı ile fleksiyon kaybının toplamına eşittir. Ankilozda eklemin hangi açıda donduğu belirleyicidir: kılavuz, en az engelliliğe yol açan pozisyonu fonksiyonel pozisyon olarak kabul eder ve bu pozisyondaki ankilozlara en düşük oranı verir; işlevsiz bir açıda donmuş eklem ise en yüksek oranı alır.
Hesap her zaman aynı zinciri izler: eklemdeki hareket birimlerinin (örneğin fleksiyon-ekstansiyon ile pronasyon-supinasyon) yüzdeleri kılavuzdaki şekillerden bulunur, aynı eklemin hareket birimlerine ait yüzdeler toplanarak üst ekstremite yüzdesi elde edilir ve bu yüzde Tablo 2.3 ile kişinin engel oranına çevrilir. Parmaklarda zincir bir basamak daha uzundur: parmak yüzdesi önce el yüzdesine (Tablo 2.1), sonra üst ekstremite yüzdesine (Tablo 2.2) çevrilir. Kırık dosyalarında bu değerlendirmenin genel çerçevesini kırıklarda maluliyet oranı rehberimizde anlattık; bu yazıda eklem bazındaki ayrıntılara odaklanıyoruz.
Tablo 2.3: Üst ekstremite yüzdesinin kişinin engel oranına dönüştürülmesi (seçilmiş değerler)
| Üst ekstremite yüzdesi (%) | Kişinin engel oranı (%) |
|---|---|
| 5 | 3 |
| 10 | 6 |
| 15 | 9 |
| 16 | 10 |
| 20 | 12 |
| 21 | 13 |
| 23 | 14 |
| 25 | 15 |
| 30 | 18 |
| 35 | 21 |
| 40 | 24 |
| 42 | 25 |
| 50 | 30 |
| 60 | 36 |
| 70 | 42 |
| 80 | 48 |
| 90 | 54 |
| 100 | 60 |
Omuz yaralanmalarında maluliyet oranı
Kılavuz omuzu üç hareket birimiyle değerlendirir. Fleksiyon ve ekstansiyonda normal hareket açıklığı 180° fleksiyon ve 50° ekstansiyondur; fonksiyonel pozisyon 40° ile 20° fleksiyon arasıdır. Bu birimin tam kaybı omuz fonksiyonunda %50, üst ekstremitede %30 kayba eşittir; fonksiyonel pozisyondaki ankiloz üst ekstremitede %15 oranındadır. Abduksiyon ve adduksiyonda normal açıklık 180° abduksiyon ve 50° adduksiyondur; tam kayıp omuz fonksiyonunda %30, üst ekstremitede %18’e, fonksiyonel pozisyondaki ankiloz %9’a karşılık gelir. İç ve dış rotasyonda normal açıklık 90° dış ve 90° iç rotasyondur; fonksiyonel pozisyon 30° ile 50° iç rotasyon arasıdır; tam kayıp omuz fonksiyonunda %20, üst ekstremitede %12’ye, fonksiyonel pozisyondaki ankiloz %6’ya eşittir.
Omuz hareket kısıtlılığına bağlı üst ekstremite yüzdesi, bu üç birimin yüzdeleri toplanarak bulunur. Kılavuzun örneğinde fleksiyon-ekstansiyon kaybına bağlı %9, abduksiyon-adduksiyon kaybına bağlı %5, rotasyon kaybına bağlı %2 engellilik bulunan hastada toplam %16 üst ekstremite engelliliği vardır ve bu kişide %10 engel oranına karşılık gelir. Rotator manşet yırtığı, omuz çıkığı sonrası sertlik veya donuk omuz gibi trafik kazasında sık görülen tablolar da kılavuzda ayrı bir tanı tablosu yerine bu ölçümlerle değerlendirilir.
Omuz: hareket birimleri ve kılavuz değerleri
| Hareket birimi | Normal açıklık | Fonksiyonel pozisyonda ankiloz (üst ekstremite) | Tam kayıp (üst ekstremite) |
|---|---|---|---|
| Fleksiyon – ekstansiyon | 180° fleksiyon, 50° ekstansiyon | %15 | %30 |
| Abduksiyon – adduksiyon | 180° abduksiyon, 50° adduksiyon | %9 | %18 |
| İç – dış rotasyon | 90° iç, 90° dış rotasyon | %6 | %12 |
| Toplam | — | %30 (kişide %18) | %60 (kişide %36) |
Kılavuz örnekleriyle omuz hesabı
| Ölçüm | Üst ekstremite yüzdesi | Açıklama |
|---|---|---|
| 90° fleksiyon, 0° ekstansiyon | %6 + %3 = %9 | Kılavuz örneği |
| 100° abduksiyon, 0° adduksiyon | %4 + %2 = %6 | Kılavuz örneği |
| 40° iç, 50° dış rotasyon | %3 + %1 = %4 | Kılavuz örneği |
| Toplam omuz örneği (%9 + %5 + %2) | %16 | Kişinin engel oranı %10 (Tablo 2.3) |
Dirsek ve önkol yaralanmalarında maluliyet oranı
Kılavuza göre dirsek fonksiyonel ünitesi üst ekstremite fonksiyonunun %70’ini temsil eder. Fleksiyon ve ekstansiyon dirsek fonksiyonunun %60’ını, üst ekstremite fonksiyonunun %42’sini; önkolu çevirme hareketleri olan pronasyon ve supinasyon ise dirsek fonksiyonunun %40’ını, üst ekstremite fonksiyonunun %28’ini oluşturur. El bileğini ilgilendiren önkol rotasyonu, bu harekette rol alan ana kaslar dirsek çevresinde bulunduğu için kılavuzda dirseğe atfedilir.
Dirsekte normal hareket açıklığı 140° fleksiyon ve 0° ekstansiyondur; fonksiyonel pozisyon 80° fleksiyondur. Bu pozisyondaki ankiloz üst ekstremitede %21, 0° ekstansiyonda veya 140° fleksiyonda ankiloz ise %42 kayba eşittir. Önkolda normal açıklık 80° supinasyon ve 80° pronasyondur; fonksiyonel pozisyon 20° pronasyondur; bu pozisyondaki ankiloz %8, tam rotasyon kaybı %28’e karşılık gelir. Kılavuzun örneğinde dirsekte -40° ekstansiyon kaybı ve 70° fleksiyon açıklığı bulunan hastada %4 ve %15 olmak üzere %19, önkolunu 30° pronasyon ve 10° supinasyona getirebilen hastada %3 ve %3 olmak üzere %6 üst ekstremite engelliliği vardır; ikisi birlikte %25 üst ekstremite, kişide %15 engel oranı eder.
Dirsek ve önkol: hareket birimleri ve kılavuz değerleri
| Hareket birimi | Normal açıklık / fonksiyonel pozisyon | Fonksiyonel pozisyonda ankiloz (üst ekstremite) | Tam kayıp (üst ekstremite) |
|---|---|---|---|
| Fleksiyon – ekstansiyon | 140° fleksiyon, 0° ekstansiyon / 80° fleksiyon | %21 | %42 |
| Pronasyon – supinasyon | 80° pronasyon, 80° supinasyon / 20° pronasyon | %8 | %28 |
| Toplam | — | %29 (kişide %17) | %70 (kişide %42) |
El bileği yaralanmalarında maluliyet oranı
El bileği fonksiyonel ünitesi kılavuza göre üst ekstremite fonksiyonunun %60’ını temsil eder. Fleksiyon ve ekstansiyon el bileği fonksiyonunun %70’ini, üst ekstremite fonksiyonunun %42’sini; radial ve ulnar deviasyon (el bileğini yana hareket ettirme) el bileği fonksiyonunun %30’unu, üst ekstremite fonksiyonunun %18’ini oluşturur. Normal hareket açıklığı 60° ekstansiyon ve 60° fleksiyon ile 20° radial ve 30° ulnar deviasyondur; fonksiyonel pozisyonlar 10° ekstansiyon ile 10° fleksiyon arası ve 0°–10° ulnar deviasyondur.
Fonksiyonel pozisyondaki fleksiyon-ekstansiyon ankilozu üst ekstremitede %21, 60° fleksiyonda veya 60° ekstansiyonda ankiloz %42; fonksiyonel pozisyondaki deviasyon ankilozu %9, tam deviasyon kaybı %18 kayba eşittir. Kılavuzun örneğinde el bileğinde 10° ekstansiyon ve 10° fleksiyon açıklığı bulunan hastada %8 ve %8 olmak üzere %16, 0° ulnar ve 10° radial deviasyon açıklığı bulunan hastada %5 ve %2 olmak üzere %7 üst ekstremite engelliliği vardır; toplam %23 üst ekstremite engelliliği kişide %14 engel oranına karşılık gelir. Trafik kazalarında sık görülen distal radius kırıkları, skafoid kırığı ve bağ yaralanmaları sonrasında kalan kısıtlılık bu yöntemle değerlendirilir.
El bileği: hareket birimleri ve kılavuz değerleri
| Hareket birimi | Normal açıklık / fonksiyonel pozisyon | Fonksiyonel pozisyonda ankiloz (üst ekstremite) | Tam kayıp (üst ekstremite) |
|---|---|---|---|
| Fleksiyon – ekstansiyon | 60° fleksiyon, 60° ekstansiyon / 10° fleksiyon – 10° ekstansiyon | %21 | %42 |
| Radial – ulnar deviasyon | 20° radial, 30° ulnar / 0°–10° ulnar | %9 | %18 |
| Toplam | — | %30 (kişide %18) | %60 (kişide %36) |
Omuz, dirsek veya el bileği raporunuzdaki açı ölçümlerini ve oran dönüşümünü kılavuza göre birlikte kontrol edelim.
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara. Telefon: 0554 648 37 15
Başparmak ve parmak yaralanmalarında maluliyet oranı
El, özellikle başparmak, üst ekstremite fonksiyonunun en değerli kısmıdır. Kılavuz başparmakta interfalangial (İF) ve metakarpofalangial (MKF) eklemlerdeki fleksiyon-ekstansiyon kayıplarını, adduksiyon, radial abduksiyon ve opozisyon (başparmağı diğer parmaklara karşı getirme) kayıplarını ayrı ayrı ölçer; başparmakta bu hareket kayıplarına bağlı yüzdeler toplanır. İF eklemde normal fleksiyon 80°, MKF eklemde 60°’dir; her ikisinde de fonksiyonel pozisyon 20° fleksiyondur. İF eklemin fonksiyonel pozisyondaki ankilozuna en düşük %7, MKF eklemininkine en düşük %5 başparmak engelliliği verilir.
Diğer parmaklarda distal (DİF), proksimal (PİF) interfalangial ve metakarpofalangial (MKF) eklemler değerlendirilir. Normal fleksiyon DİF eklemde 70°, PİF eklemde 100°, MKF eklemde 90°’dir; fonksiyonel pozisyonlar sırasıyla 20°, 40° ve 30° fleksiyondur. Fonksiyonel pozisyondaki ankilozlar için en düşük parmak engelliliği DİF eklemde %30, PİF eklemde %50, MKF eklemde %45’tir. Bir parmakta birden fazla eklemde hareket kaybı varsa yüzdeler toplanmaz, ikişer ikişer Balthazard yöntemiyle birleştirilir: kılavuzun örneğinde orta parmakta DİF %12, PİF %31 ve MKF %27 kayıp önce %39’a, sonra %50’ye birleşir. Aynı parmakta ampütasyon, duyu kaybı ve hareket kısıtlılığı birlikte varsa bunlar da birleştirilir; kılavuz örneğinde %20, %10 ve %10’luk kayıplar orta parmakta %35 eder ve bu elde %7, üst ekstremitede %6, kişide %4 engelliliğe karşılık gelir.
Parmak yüzdesi Tablo 2.1 ile el yüzdesine çevrilir. Kılavuzun ampütasyon tablosu ve örnekleri, başparmak yüzdesinin yaklaşık %40’ı, işaret ve orta parmak yüzdesinin %20’si, yüzük ve küçük parmak yüzdesinin %10’u oranında el yüzdesine dönüştüğünü gösterir. Birden fazla parmak etkilenmişse her parmağın el yüzdesi toplanarak toplam el yüzdesi bulunur; kılavuzun örneğinde başparmak %4, işaret %4, orta %6, yüzük %4 ve küçük parmak %5 olmak üzere toplam %23 el engelliliği, üst ekstremitede %21, kişide %13 engelliliğe karşılık gelir. Buna göre orta parmakta %50’lik hareket kaybı elde yaklaşık %10, üst ekstremitede %9, kişide %5; başparmakta opozisyonun tamamen kaybına karşılık gelen %45’lik kayıp elde yaklaşık %18, üst ekstremitede %16, kişide %10 engelliliğe dönüşür.
Başparmak: adduksiyon, radial abduksiyon ve opozisyon kayıpları (Tablo 2.4–2.6)
| Ölçüm | Hareket kısıtlılığında başparmak engelliliği | Ankilozda başparmak engelliliği |
|---|---|---|
| Adduksiyon: 8 cm (en kötü) | %20 | %20 |
| Adduksiyon: 5 cm | %6 | %15 |
| Adduksiyon: 1–0 cm (normal) | %0 | %19–20 |
| Radial abduksiyon: 0° | %10 | %10 |
| Radial abduksiyon: 30° | %3 | %10 |
| Radial abduksiyon: 50° (normal) | %0 | %10 |
| Opozisyon: 0 cm (en kötü) | %45 | %45 |
| Opozisyon: 4 cm | %9 | %27 |
| Opozisyon: 8 cm (normal) | %0 | %29 |
Parmak eklemlerinde fonksiyonel pozisyon ve en düşük ankiloz oranı
| Eklem | Normal fleksiyon | Fonksiyonel pozisyon | Fonksiyonel pozisyonda ankiloz (parmak engelliliği) |
|---|---|---|---|
| Başparmak İF | 80° | 20° fleksiyon | %7 |
| Başparmak MKF | 60° | 20° fleksiyon | %5 |
| Parmak DİF | 70° | 20° fleksiyon | %30 |
| Parmak PİF | 100° | 40° fleksiyon | %50 |
| Parmak MKF | 90° | 30° fleksiyon | %45 |
Tablo 2.2 ve 2.3: El yüzdesinden kişinin engel oranına
| El engellilik yüzdesi (%) | Üst ekstremite yüzdesi (%) | Kişinin engel oranı (%) |
|---|---|---|
| 5 | 5 | 3 |
| 10 | 9 | 5 |
| 18 | 16 | 10 |
| 23 | 21 | 13 |
| 30 | 27 | 16 |
| 40 | 36 | 22 |
| 50 | 45 | 27 |
| 60 | 54 | 32 |
| 80 | 72 | 43 |
| 100 | 90 | 54 |
Parmak kayıplarında ampütasyon oranları için uzuv kaybında maluliyet oranı rehberimize bakabilirsiniz. Parmaklarda duyu kaybı ve sinir kesileri de hesaba katılır; bu değerlendirme periferik sinir tablolarına göre yapılır.
Protez ve eklem cerrahisi sonrası oranlar (Tablo 2.8)
Ağır eklem kırıklarında omuz, dirsek veya el bileğine protez takılması (implant artroplasti) ya da eklem yüzeyinin bir kısmının çıkarılması (rezeksiyon artroplasti) gerekebilir. Kılavuzun Tablo 2.8’i bu uygulamalar için üst ekstremite yüzdelerini doğrudan belirler; kişinin engel oranı Tablo 2.3 ile bulunur. Tablo, protezin kendisinin bir fonksiyon kaybı yarattığını kabul ettiğinden, protezden sonra hareket açıklığı iyi olsa bile belirli bir oran verilir. Protezle birlikte ayrıca belirgin hareket kısıtlılığı varsa, bu kaybın nasıl değerlendirileceği raporda gerekçelendirilmelidir. Protez ve yardımcı cihaz giderleri için ortez, protez ve tıbbi malzeme temini ve ağır maluliyette yaşam boyu giderler yazılarımıza bakabilirsiniz.
Tablo 2.8: Üst ekstremite artroplastileri (üst ekstremite yüzdesi / kişinin engel oranı)
| Uygulama | İmplant artroplasti | Rezeksiyon artroplasti |
|---|---|---|
| Tüm omuz | %24 / %14 | %30 / %18 |
| Distal klavikula (izole) | — | %10 / %6 |
| Proksimal klavikula (izole) | — | %3 / %2 |
| Tüm dirsek | %28 / %17 | %35 / %21 |
| Radius başı (izole) | %8 / %5 | %10 / %6 |
| Tüm el bileği | %24 / %14 | — |
| Radiokarpal | %16 / %10 | — |
| Ulna başı (izole) | %8 / %5 | %10 / %6 |
| Proksimal karpal dizi | — | %12 / %7 |
| Karpal kemikler (izole) | %8 / %5 | %10 / %6 |
| Radial stiloid (izole) | — | %5 / %3 |
| Başparmak KMK eklem | %9 / %5 | %11 / %7 |
Çıkık, instabilite, şişlik, deformite ve tendon kılıfı sorunları (Tablo 2.9)
Bazı yaralanmalar hareket açıklığını fazla kısıtlamadan kalıcı sorunlar bırakır: tekrarlayan omuz çıkığı, dirsekte gevşeklik, parmakta açılanma, eklemde süreğen şişlik veya tendonun kılıfında takılma. Kılavuzun Tablo 2.9’u bu durumlar için eklemdeki veya parmaktaki engellilik yüzdelerini belirler ve kişinin engel oranının bulunması için ilgili tabloların ve metin açıklamalarının okunmasını ister. Parmakta verilen yüzdeler Tablo 2.1 ile el yüzdesine; eklemdeki yüzdeler ise kılavuzun eklem ağırlıkları dikkate alınarak üst ekstremite yüzdesine çevrilir. Aynı fonksiyon kaybının hem hareket kısıtlılığı hem de Tablo 2.9 kapsamında iki kez değerlendirilmemesine dikkat edilmelidir. Yanık skarına bağlı eklem kontraktürleri de aynı hareket kısıtlılığı tablolarıyla ölçülür; yanık sekelleri için yanık yaralanmalarında maluliyet oranı rehberimize bakabilirsiniz.
Yöntemi göstermek için bir örnek verelim: dirsekte 10°–20° arası instabilite için eklemdeki engellilik %40’tır. Dirseğin üst ekstremite fonksiyonundaki %70 ağırlığı gözetildiğinde bu yaklaşık %28 üst ekstremite, kişide %17 engel oranına karşılık gelir. Omuzda manuel olarak tamamen redükte edilebilen kalıcı subluksasyon veya dislokasyon için eklemdeki engellilik %20’dir; omuzun %60 ağırlığıyla bu yaklaşık %12 üst ekstremite, kişide %7 engel oranı eder. Somut raporda dönüşümün hangi ağırlıkla yapıldığının açıkça gösterilmesi istenmelidir.
Tablo 2.9: Üst ekstremitenin diğer sorunları
| Sorun | Hafif | Orta | Ağır | Yüzdenin ait olduğu birim |
|---|---|---|---|---|
| Eklemde şişlik | Gözle görülen: %10 | Elle palpe edilebilen: %20 | Eklem çevresinde %10’dan fazla artış: %30 | Eklem |
| Parmakta açısal deformite | 10°’den az: %10 | 10°–30°: %20 | 30°’den fazla: %30 | Parmak |
| Kalıcı subluksasyon veya dislokasyon | Manuel olarak tamamen redükte edilebilir: %20 | Kısmen redükte edilebilir: %40 | Redükte edilemez: %60 | Eklem |
| Eklem instabilitesi | 10°’den az: %20 | 10°–20°: %40 | 20°’den fazla: %60 | Eklem |
| Dirsek ve el bileğinde radial-ulnar deviasyon | 20°’den az: %10 | 20°–30°: %20 | 30°’den fazla: %30 | Eklem |
| Tenosinovit (tendon kılıfında takılma) | Aktif harekette ara sıra: %20 | Aktif harekette sürekli: %40 | Pasif harekette sürekli: %60 | Parmak |
Aynı kolda birden fazla eklem etkilenirse
Trafik kazalarında kol çoğu zaman tek bir noktadan değil, birden fazla eklemden etkilenir: örneğin omuz çıkığıyla birlikte dirsek kırığı. Yönetmeliğin 10. maddesinin dördüncü fıkrası, birden fazla hastalığı veya fonksiyon kaybı bulunanların engellilik durumunun Balthazard yöntemiyle hesaplanacağını düzenler. Kılavuz, parmak düzeyinde farklı kayıpların bir sonraki büyük üniteye dönüştürülmeden önce birleştirileceğini açıkça belirtir; aynı eklemin hareket birimlerine ait yüzdeleri ise toplar. Farklı eklemlerdeki kayıpların hangi düzeyde birleştirildiği sonuca küçük farklar yansıtabileceğinden, raporun birleştirmeyi nasıl yaptığının gösterilmesi önemlidir.
Örneğin kılavuz örneklerindeki omuz (%16 üst ekstremite) ve dirsek (%25 üst ekstremite) kayıpları aynı kolda bulunsun. Üst ekstremite düzeyinde Balthazard ile birleştirildiğinde yaklaşık %37 üst ekstremite, kişide %22 engel oranı çıkar; önce kişi oranlarına (%10 ve %15) çevrilip birleştirildiğinde ise yaklaşık %23.5 bulunur. Her iki kolda da kayıp varsa, her kol ayrı değerlendirilip kişi düzeyinde Balthazard ile birleştirilir. Birleştirme hesabı için maluliyet oranı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
Baskın el, sinir hasarı ve kas gücü
Mağdurların sık sorduğu bir soru, sağ elini kullanan birinin sağ kolundaki kaybın daha yüksek oranlanıp oranlanmayacağıdır. Kılavuzun üst ekstremite hareket kısıtlılığı, ampütasyon ve artroplasti tablolarında baskın el ayrımı yer almaz; oran, etkilenen kolun hangisi olduğundan bağımsız olarak belirlenir. Buna karşılık santral sinir sistemi veya omurilik lezyonlarına eşlik eden üst ekstremite bozukluklarını düzenleyen Tablo 4.2.a’da dominant ve non-dominant ekstremite için farklı oranlar öngörülmüştür; örneğin kişinin etkilenmiş kolunu kendine bakım ve günlük aktivitelerde kullanamadığı ağır bozuklukta oran dominant kolda %60, non-dominant kolda %45’tir.
Kolda veya elde sinir hasarı da varsa, hareket kısıtlılığının yanında periferik sinir lezyonlarına bağlı üst ekstremite engellilik oranları ayrıca değerlendirilir (ayrıntılar için sinir hasarında maluliyet oranı rehberimize bakabilirsiniz); parmaklarda duyu kaybı parmak engelliliğine katılır. Boyun kaynaklı sinir kökü hasarlarında ise omurga bölümündeki spinal sinir kaybı tabloları uygulanır. Bu konular için omurga yaralanmalarında maluliyet oranı ve kafa travmasında maluliyet oranı rehberlerimize bakabilirsiniz.
Bu oranlar yaklaşık kaç TL tazminata karşılık gelir?
Kalıcı maluliyet tazminatı, kişinin engel oranı üzerinden hesaplanır. Aşağıdaki tablo, kaza tarihinde 35 yaşında, 2026 net asgari ücretiyle çalışan ve kazada hiç kusuru bulunmayan bir erkek mağdur için, TRH-2010 yaşam tablosu ve yargı uygulamasındaki yerleşik yöntemle hesaplanan kalıcı maluliyet tazminatını gösterir. Kol ve el yaralanmalarında mağdurun mesleği tazminatı ayrıca etkileyebilir: el becerisine dayanan meslekler bakımından çalışma gücü kaybı ve ekonomik geleceğin sarsılması TBK m.54 çerçevesinde ayrıca tartışılabilir; bunun için mesleğini kaybeden mağdur ve ekonomik geleceğin sarsılması rehberimize bakabilirsiniz. Hesap yönteminin ayrıntıları için maluliyet tazminatı ne kadar? rehberimize bakabilirsiniz.
Üst ekstremite oranlarının kalıcı maluliyet tazminatına karşılığı (35 yaş, erkek, asgari ücret, karşı taraf %100 kusurlu)
| Durum | Kişinin engel oranı | Yaklaşık tazminat |
|---|---|---|
| El bileği hareket kısıtlılığı (kılavuz örneği, %23 üst ekstremite) | %14 | 1.871.109 TL |
| Omuz hareket kısıtlılığı (kılavuz örneği, %16 üst ekstremite) | %10 | 1.336.506 TL |
| Dirsek ve önkol kısıtlılığı (kılavuz örneği, %25 üst ekstremite) | %15 | 2.004.759 TL |
| Tüm omuz implant protezi (%24 üst ekstremite) | %14 | 1.871.109 TL |
| Dirsek fonksiyonel pozisyonda tam ankiloz (%29 üst ekstremite) | %17 | 2.272.060 TL |
| Omuz işlevsiz pozisyonda tam ankiloz (%60 üst ekstremite) | %36 | 4.811.422 TL |
| Dirsek işlevsiz pozisyonda tam ankiloz (%70 üst ekstremite) | %42 | 5.613.326 TL |
Tutarlara iyileşme dönemine ait kayıp, bakıcı gideri, fizik tedavi ve cihaz giderleri ile manevi tazminat dahil değildir. Omuz ve el yaralanmalarında iyileşme ve fizik tedavi süreci çoğu zaman aylarca sürer; bu dönemin kaybı için trafik kazasında geçici maluliyet rehberimize, bakıcı ihtiyacı için trafik kazasında bakıcı gideri yazımıza bakabilirsiniz.
Hareket açıklığı iyileşip kalıcı oran çıkmazsa istenebilecek kalemler için maluliyet oranı sıfır çıkarsa tazminat alınır mı?, eklem sorunları zamanla ağırlaşırsa maluliyet oranı sonradan artarsa ne olur?, sigortacı hesaplanan tutarın altında ödeme yaparsa trafik sigortası eksik ödeme yaptı rehberlerimize bakabilirsiniz. Kaza işe giderken veya iş sırasında gerçekleştiyse trafik kazası aynı zamanda iş kazası mı? yazımız, kalıcı kayıp nedeniyle vergi, araç ve istihdam haklarından yararlanmak isteyenler için trafik kazası sonrası engelli raporu ve haklar rehberimiz, kaza günü düzenlenen adli raporun bu değerlendirmeden farkı için adli rapor ile maluliyet raporu farkı yazımız yol gösterir.
Raporda dikkat edilecek noktalar ve itiraz
Üst ekstremite raporlarında oranı en çok etkileyen unsur ölçümlerin kendisidir. Açıölçerle yapılmayan veya yalnızca “hareket kısıtlılığı mevcut” gibi genel ifadelerle yetinen raporlar, kılavuzun şekillerinden yüzde okunmasına imkân vermez. Ölçümün hangi hareket birimleri için yapıldığı, ankiloz varsa eklemin kaç derecede donduğu, parmak yüzdelerinin ele ve üst ekstremiteye nasıl çevrildiği ve farklı kayıpların nasıl birleştirildiği raporda açıkça görülmelidir. Kalıcı oranın belirlenebilmesi için fizik tedavi sonrasında hareket açıklığının stabil hâle gelmesi beklenmelidir; Yönetmeliğin 9. maddesi tıbbi tedavi ve rehabilitasyon süreci esnasında süreli rapor verileceğini düzenler.
Üst ekstremite raporunda sık görülen hatalar
| Hata | Sonucu | Doğru uygulama |
|---|---|---|
| Hareket açıklığının açıölçerle ölçülmemesi | Yüzdenin kılavuz şekillerinden okunamaması | Her hareket birimi için ölçülen açıların yazılması |
| Yalnızca bir hareket biriminin (örneğin fleksiyon) değerlendirilmesi | Oranın düşük çıkması | Eklemin tüm hareket birimlerinin ölçülmesi |
| Önkol rotasyon kaybının hiç değerlendirilmemesi | Dirsek oranının eksik kalması | Pronasyon ve supinasyonun ayrıca ölçülmesi |
| Başparmakta opozisyon ve abduksiyon kaybının atlanması | El yüzdesinin eksik hesaplanması | Tablo 2.4–2.6’nın uygulanması |
| Parmak yüzdesinin doğrudan kişi oranı gibi yazılması | Oranın hatalı çıkması | Tablo 2.1, 2.2 ve 2.3 zincirinin uygulanması |
| Protez sonrası Tablo 2.8’in uygulanmaması | Protezin fonksiyon kaybının göz ardı edilmesi | Artroplasti oranının ayrıca değerlendirilmesi |
| Kalıcı çıkık, instabilite veya tenosinovitin değerlendirilmemesi | Kalıcı sorunun orana yansımaması | Tablo 2.9’un uygulanması |
| Fizik tedavi tamamlanmadan kalıcı oran verilmesi | Oranın gerçeği yansıtmaması | Süreli rapor ve stabil hâlin beklenmesi |
Rapora Yönetmeliğin 12. maddesi uyarınca teslimden itibaren otuz gün içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz edilebilir; davada alınan bilirkişi raporuna ise HMK m.281 uyarınca iki hafta içinde itiraz edilir ve HMK m.293 uyarınca uzman görüşü sunulabilir. Ayrıntılar için trafik kazasında maluliyet raporuna itiraz, maluliyet raporuna itiraz dilekçesi örneği ve uzman görüşü sunulması dilekçesi örneği yazılarımıza, rapor beklenirken sürelerin korunması için maluliyet raporu ve zamanaşımı rehberimize bakabilirsiniz.
Kol ve el yaralanmanızın raporunu kılavuz tablolarına göre inceleyelim, eksik değerlendirmeleri tespit edip itiraz yolunu birlikte planlayalım.
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara. Telefon: 0554 648 37 15
Sıkça Sorulan Sorular
Omuz yaralanmasında maluliyet oranı nasıl belirlenir?
Omuzda fleksiyon-ekstansiyon, abduksiyon-adduksiyon ve iç-dış rotasyon açıölçerle ölçülür, kılavuzdaki şekillerden yüzdeler bulunur ve toplanarak üst ekstremite yüzdesi elde edilir. Bu yüzde Tablo 2.3 ile kişinin engel oranına çevrilir; kılavuz örneğinde %16 üst ekstremite kaybı kişide %10 eder.
Omuz tamamen donarsa maluliyet oranı yüzde kaç olur?
Fonksiyonel pozisyonda donmuş omuzda üç hareket biriminin en düşük ankiloz oranları toplamı %30 üst ekstremite, kişide %18 eder. İşlevsiz pozisyonda donmuş omuzda toplam kayıp %60 üst ekstremite, kişide %36 engel oranına karşılık gelir.
Dirsek kırığı sonrası maluliyet oranı ne kadar?
Kırığın geride bıraktığı hareket kaybına göre değişir. Dirsek fonksiyonu üst ekstremitenin %70’ini temsil eder; kılavuz örneğinde fleksiyon-ekstansiyon kaybına bağlı %19 ve rotasyon kaybına bağlı %6 olmak üzere %25 üst ekstremite kaybı kişide %15 engel oranına karşılık gelir.
El bileği kırığında maluliyet oranı yüzde kaç?
El bileği üst ekstremite fonksiyonunun %60’ını temsil eder. Kılavuz örneğinde fleksiyon-ekstansiyon kaybına bağlı %16 ve deviasyon kaybına bağlı %7 olmak üzere %23 üst ekstremite kaybı kişide %14 engel oranı eder. Fonksiyonel pozisyonda tam ankiloz %30 üst ekstremite, kişide %18’dır.
Parmak yaralanmasında oran nasıl hesaplanır?
Parmaktaki eklemlerin hareket kayıpları ölçülür; bir parmakta birden fazla eklem etkilenmişse yüzdeler Balthazard yöntemiyle birleştirilir. Parmak yüzdesi Tablo 2.1 ile el yüzdesine, Tablo 2.2 ile üst ekstremite yüzdesine, Tablo 2.3 ile kişinin engel oranına çevrilir.
Başparmak yaralanması neden daha yüksek oranlanır?
Başparmak elin fonksiyonunda en büyük paya sahiptir. Kılavuzun ampütasyon tablosu ve örnekleri, başparmak yüzdesinin yaklaşık %40’ı oranında el yüzdesine dönüştüğünü gösterir; işaret ve orta parmakta bu oran %20, yüzük ve küçük parmakta %10’dur.
Omuz protezi takıldı, maluliyet oranım ne olur?
Tablo 2.8’e göre tüm omuz implant artroplastisi %24 üst ekstremite, kişide %14; rezeksiyon artroplastisi %30 üst ekstremite, kişide %18 engel oranına karşılık gelir. Protezle birlikte belirgin hareket kısıtlılığı varsa değerlendirme raporda gerekçelendirilmelidir.
Tekrarlayan omuz çıkığı maluliyet oranına yansır mı?
Evet. Tablo 2.9’da kalıcı subluksasyon veya dislokasyon için manuel olarak tamamen redükte edilebilen hafif durumda %20, kısmen redükte edilebilen orta durumda %40, redükte edilemeyen ağır durumda %60 eklem engelliliği öngörülür; bu yüzde eklemin ağırlığıyla üst ekstremite ve kişi oranına çevrilir.
Tendon kesisi sonrası maluliyet nasıl değerlendirilir?
Tendon yaralanmaları kılavuzda ayrı bir tanı tablosuyla değil, geride bıraktığı hareket kısıtlılığı ve varsa açısal deformite veya tenosinovit gibi sorunlarla değerlendirilir. Tenosinovitte hafif, orta ve ağır durumlar için %20, %40 ve %60 parmak engelliliği öngörülür.
Sağ elimi kullanıyorum, sağ kolumdaki kayıp daha yüksek mi oranlanır?
Kılavuzun üst ekstremite hareket kısıtlılığı, ampütasyon ve artroplasti tablolarında baskın el ayrımı yoktur. Santral sinir sistemi veya omurilik lezyonlarına eşlik eden üst ekstremite bozukluklarında (Tablo 4.2.a) ise dominant kol için daha yüksek oranlar öngörülür.
Rotator manşet yırtığı için ayrı bir oran var mı?
Kılavuzda rotator manşet yırtığı için ayrı bir tanı tablosu bulunmaz; yırtığın omuzda bıraktığı fleksiyon, abduksiyon ve rotasyon kısıtlılığı ölçülerek oran belirlenir. Bu nedenle ölçümlerin fizik tedavi sonrası stabil dönemde yapılması önemlidir.
Kol yaralanmasında raporuma nasıl itiraz edebilirim?
Yönetmeliğin 12. maddesi uyarınca teslimden itibaren otuz gün içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz edilir. Davada alınan bilirkişi raporuna HMK m.281 uyarınca iki hafta içinde itiraz edilir; açı ölçümlerinin, dönüşüm tablolarının ve birleştirme yönteminin kontrol edilmesi istenmelidir.
📘 İlgili Rehberler
- Tazminat Hukuku Rehberi (Ana Rehber)
- Trafik Kazasında Kalıcı Maluliyet Tazminatı 2026
- Kırıklarda Maluliyet Oranı 2026
- Uzuv Kaybında (Ampütasyon) Maluliyet Oranı 2026
- Omurga Yaralanmalarında Maluliyet Oranı 2026
- Maluliyet Tazminatı Ne Kadar? 2026 Örnek Hesap Tabloları
- Maluliyet Oranı Hesaplama Aracı (Balthazard)
- Trafik Kazasında Maluliyet Raporuna İtiraz
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (m.9, 10, 12) ve Ek-2 Engel Alanları Kılavuzu’nun kas-iskelet sistemi bölümü (üst ekstremite: Tablo 2.1–2.9) ile sinir sistemi bölümü (Tablo 4.2.a), 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.54 ve 6100 sayılı HMK hükümlerine dayanır. Tutarlar varsayımsal hesaplardır; somut dosyanız için Hukukçular Evi Ankara ile 0554 648 37 15 numaralı telefondan iletişime geçin.
