Kazadan Önce Var Olan Engel veya Hastalıkta Maluliyet Tazminatı 2026: Önceki Engel Oranının Ayrılması, Balthazard, Bünyesel Yatkınlık, İlliyet Bağı ve Sigortanın “Önceden Vardı” Savunması

Trafik kazası tazminat dosyalarında sigorta şirketlerinin en sık ileri sürdüğü savunmalardan biri şudur: “Bu rahatsızlık kazadan önce de vardı.” Bel fıtığı, boyun düzleşmesi, diz kireçlenmesi, eski bir kırık, doğuştan gelen bir engel, diyabet veya kalp hastalığı gibi kazadan önce var olan bir durum, kazadan sonra alınan maluliyet raporundaki oranın kazaya bağlı olmadığı iddiasına dayanak yapılır. Mağdur açısından ise soru farklıdır: Kazadan önce bir engelim veya hastalığım vardı diye, kazanın bana eklediği sakatlık için tazminat hakkım ortadan kalkar mı?

Türk hukukunda tazminat sorumluluğu, zararla olay arasındaki uygun illiyet bağına dayanır. Kazadan önce var olan bir engel kazanın sonucu değildir ve tazminata konu olamaz; buna karşılık kazanın bu engeli ağırlaştırması, gizli bir yatkınlığı belirgin hâle getirmesi veya yeni bir engel eklemesi kazaya bağlı zarardır. Bu rehberde önceden var olan engel ve hastalıkların türlerini, önceki engel oranının kazaya bağlı orandan nasıl ayrılabileceğini ve bu ayrımın tazminat tutarına etkisini, maluliyet raporunda aranan illiyet tespitini, ispat yükünü, bünyesel yatkınlığın indirim sebebi olup olmadığını ve örnek hesapları kanun metinleri ile Yargıtay uygulaması üzerinden anlatıyoruz. Dosyanızı değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara’yı 0554 648 37 15 numaralı telefondan arayabilirsiniz.

Temel ilke: yalnızca kazaya bağlı zarar tazmin edilir

TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür; KTK m.85 uyarınca motorlu aracın işletilmesi bir kişinin yaralanmasına sebep olursa işleten sorumludur. Her iki sorumluluk türünde de ortak şart, zarar ile olay arasında uygun illiyet bağının bulunmasıdır. Olayların olağan akışına ve hayat tecrübelerine göre kaza, ortaya çıkan sakatlığı meydana getirmeye elverişliyse illiyet bağı kurulur. Buna göre kazadan önce zaten var olan bir engel kazanın sonucu olmadığından tazminata konu edilemez; kazanın yol açtığı ek zarar ise tazmin edilir.

Uygulamadaki güçlük, bu iki kısmın birbirinden ayrılmasındadır. Aynı organda veya aynı vücut sisteminde hem kazadan önce var olan bir bozukluk hem de kazaya bağlı bir yaralanma bulunduğunda, maluliyet raporunun kazaya bağlı kısmı açıkça göstermesi gerekir. Aksi hâlde ya mağdur kazayla ilgisi olmayan bir engel için tazminat talep etmiş olur ya da sigortacı kazanın gerçekten yol açtığı ağırlaşmayı “önceden vardı” diyerek tazminat dışında bırakır. Maluliyet raporunun genel kuralları için maluliyet raporu nasıl alınır? ve illiyet bağının kesilmesi için olası kusur ve illiyet bağının kesilmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Önceki engel oranı kazaya bağlı orandan nasıl ayrılır?

Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik m.4/1-a, Balthazard formülünü bireyin engel oranı belirlenirken birden fazla engeli olanlar için kullanılan hesaplama şekli olarak tanımlar. Bu formülde ikinci engel, kişinin tam sağlıklı hâline göre değil, ilk engelden sonra kalan çalışma gücü üzerinden hesaplanır: A ve B iki engel oranı olmak üzere toplam oran A + (100 − A) × B / 100 formülüyle bulunur. Yönetmelik ve eki kılavuz, kazadan önce var olan bir engelin kazadan sonraki toplam orandan nasıl ayrılacağına ilişkin ayrı bir hüküm içermez. Bu nedenle önceki engel oranı ile kaza sonrası toplam oran belirlendiğinde, kazaya bağlı oranın hangi yöntemle ayrıldığının raporda açıkça gerekçelendirilmesi gerekir.

Balthazard mantığına göre toplam oranın önceki oran ile kazaya bağlı oranın birleşiminden oluştuğu kabul edilirse, kazaya bağlı oran formülün tersinden hesaplanabilir: kazaya bağlı oran = (toplam oran − önceki oran) / (100 − önceki oran) × 100. Örneğin kazadan önce %20 engeli bulunan bir kişinin kazadan sonra toplam engel oranı %44 olarak belirlenmişse, bu yönteme göre kazaya bağlı oran %30’dur; iki oranın basitçe çıkarılmasıyla ise %24 bulunur. Hangi yöntemin somut dosyaya uygun olduğu, tazminat hesabında esas alınan gelirin mağdurun önceki engelini zaten yansıtıp yansıtmadığıyla birlikte değerlendirilmelidir: aynı önceki engelin hem gelirde hem de oranda iki kez düşülmesi mağduru, hiç düşülmemesi ise sorumluyu haksız duruma sokar. Birden fazla oranın birleştirilmesi için Balthazard formülüyle maluliyet oranı hesaplama aracı ve çelişkili raporlar için maluliyet raporu bağlayıcı mı? yazılarımıza bakabilirsiniz.

Raporda aranan illiyet tespiti: Yargıtay’ın ölçütü

Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 2022/15036 E. sayılı kararında, maluliyet tespiti için mağdurun bizzat muayenesi yapılarak ve dosyadaki tüm maluliyet raporları irdelenerek; kaza tarihinde yürürlükte olan yönetmelik hükümlerine uygun, ayrıntılı, gerekçeli, kaza ile illiyet bağı kuran ve denetime elverişli bir rapor alınması gerektiği, bu şartları taşımayan raporla eksik incelemeyle karar verilmesinin doğru olmadığı belirtilmiştir. Önceden var olan engel veya hastalık iddiası bulunan dosyalarda bu ölçüt özellikle önemlidir; çünkü rapor yalnızca bir oran vermekle yetinirse, bu oranın ne kadarının kazaya ait olduğu denetlenemez.

Bu nedenle rapor talebinde ve bilirkişi incelemesinde şu sorular açıkça yöneltilmelidir: Kazadan önce mağdurda bu organ veya sistemde belgelenmiş bir engel var mıydı, varsa oranı neydi? Kaza, önceki durumu ağırlaştırdı mı veya yeni bir engel ekledi mi? Kaza sonrası toplam oran ile kazaya bağlı oran ayrı ayrı nedir ve ayrım hangi yöntemle yapılmıştır? Görüntülemedeki dejeneratif değişiklikler kazadan önce belirti veriyor muydu? Kılavuzun omurga tablosunda aynı disk lezyonunun görüntülemede hiç veya minimal dejeneratif değişiklik bulunmasına ya da orta veya ciddi dejeneratif değişiklik bulunmasına göre farklı puanlanması, bu soruların oranı doğrudan etkilediğini gösterir. Omurga yaralanmaları için bel ve boyun fıtığında maluliyet oranı, kalça ve diz protezleri için kalça, diz ve ayak bileği protezinde maluliyet yazılarımıza bakabilirsiniz.

İspat yükü: “önceden vardı” iddiasını kim ispat eder?

HMK m.190 uyarınca ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Genel kurala göre zararın kazadan kaynaklandığını, yani illiyet bağını mağdur ispat eder; kazadan önce var olan bir engel nedeniyle sorumluluğun daraltılması gerektiğini ileri süren taraf da bu vakıayı somut delillerle ortaya koymalıdır. Sigortacının tıbbi kayda dayanmayan soyut bir “önceden vardı” iddiası, kaza ile illiyet bağı kuran bir raporu çürütmeye yetmez.

Zorunlu trafik sigortası bakımından mağdur lehine özel bir hüküm de bulunmaktadır. Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları’nın sakatlanma teminatına ilişkin hükmüne göre, tazminat ödemesinde trafik kazasına ilişkin belgelerde illiyet bağı ile ilgili tespitin yer alması durumunda bu tespitin aksini ispat sigorta şirketine aittir; sigortacı rapora ilgili mevzuat uyarınca itiraz ettiğinde de mağdurun itiraz üzerine yaptığı belgelenmiş harcamaları bu teminat kapsamında karşılamakla yükümlüdür. Bu nedenle kaza sonrası acil servis kayıtlarında, epikrizde ve sağlık kurulu raporunda yaralanmanın kazayla bağlantısının açıkça yazılmasını sağlamak, sonraki uyuşmazlıkta mağdurun konumunu önemli ölçüde güçlendirir. Bu kuralın ayrıntıları için illiyet bağında ispat yükü ve sigortacı yazımıza bakabilirsiniz.

Bünyesel yatkınlık tazminattan indirim sebebi mi?

Bünyesel yatkınlık, mağdurun kemik erimesi, damar hastalığı, pıhtılaşma bozukluğu veya ileri yaş gibi nedenlerle aynı darbeden sağlıklı bir kişiye göre daha ağır etkilenmesidir. Bu durum mağdurun kusuru değildir ve kaza olmasaydı zarar da doğmayacağı için illiyet bağını kendiliğinden kesmez. TBK m.52 uyarınca zarar gören, zarara yol açan fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir; öğretide zarar görenin yapısal yatkınlığı da, tazminattan indirim sebepleri arasında tartışılmakta, ancak illiyet bağını bütünüyle kesmediği sürece sorumluluğu ortadan kaldırmadığı vurgulanmaktadır.

Mağdur açısından iki kural özellikle önemlidir. Birincisi, takdire dayalı indirimler TBK m.51/1 ve 52/1’de düzenlenmiştir ve indirim oranını bilirkişi değil hâkim, gerekçesini göstererek belirler. İkincisi, TBK m.55/1 uyarınca hesaplanan tazminat, miktarı esas alınarak hakkaniyet düşüncesiyle artırılamaz veya azaltılamaz. Bu nedenle “mağdur zaten hastaydı, tazminat yüksek çıktı” gerekçesiyle yapılan genel bir indirim hukuka uygun değildir; indirim ancak yatkınlığın zararın artmasındaki somut etkisi ortaya konularak tartışılabilir. Örneğin kaza tarihinde 40 yaşında olan bir erkeğin kaza sonrası toplam engel oranının %44, önceki engelinin %20 olduğu dosyada, yöntem tartışması tazminatı 5.177.976 TL ile 2.824.350 TL arasında değiştirebilir; buna ayrıca bir yatkınlık indirimi eklenmesi, aynı önceki durumun iki kez hesaba katılması tehlikesini doğurur. İndirim tartışmaları için müterafik kusur indirimi yazımıza bakabilirsiniz.

Özel durumlar: yaşlı mağdur, engelli mağdur ve tek organ

İleri yaştaki mağdurlarda kireçlenme ve kemik erimesi gibi yaşa bağlı değişiklikler hemen her dosyada karşımıza çıkar. Yaşa bağlı değişikliklerin bulunması, kazanın yol açtığı kırık veya protez ihtiyacının kazaya bağlı olmadığı anlamına gelmez; belirleyici olan, kazadan önce bu bölgede belgelenmiş bir engel veya şikâyet bulunup bulunmadığı ve kazanın ortaya çıkan tabloyu meydana getirmeye elverişli olup olmadığıdır. Yaşlı mağdurun bakiye ömrü ve gelir durumu ise tazminat hesabında ayrıca değerlendirilir; bunun için emekli ve yaşlı mağdurun trafik kazası tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.

Kazadan önce engelli sağlık kurulu raporu bulunan bir mağdurun bu raporu, önceki engel oranının belgelenmesi bakımından en güçlü delildir. Önceki engelli raporu nedeniyle alınan sosyal yardımlar veya engelli aylığı, rücu edilemeyen ödemeler olduğundan TBK m.55 uyarınca kaza tazminatından indirilemez. Kazadan önce bir organını veya bir fonksiyonunu yitirmiş kişinin, kazada kalan sağlam organını da kaybetmesi gibi durumlarda ise kazanın mağdurun hayatına etkisi, yalnızca oran farkıyla ölçülemeyecek kadar ağır olabilir; bu ağırlık özellikle TBK m.56 uyarınca manevi tazminatın takdirinde dikkate alınmalıdır. Bu konular için trafik kazası sonrası engelli raporu ve haklar, görme ve işitme kaybında maluliyet oranı, SGK ödemelerinin tazminattan düşülüp düşülmeyeceği ve kalıcı maluliyette manevi tazminat yazılarımıza bakabilirsiniz.

Tedavi süresinin uzaması, geçici iş göremezlik ve bakıcı gideri

Önceden var olan bir hastalık, kazadan sonraki iyileşme sürecini de etkileyebilir. Diyabeti olan bir mağdurda yaranın geç kapanması, kemik erimesi olan bir mağdurda kırığın geç kaynaması veya kalp hastası bir mağdurda ameliyatın ertelenmesi, geçici iş göremezlik süresini ve bakıcı ihtiyacını uzatır. Bu uzama, kaza olmasaydı hiç ortaya çıkmayacağından kural olarak kazayla uygun illiyet bağı içindedir; olayların olağan akışına göre bu tür bir mağdurun kazadan sonra daha uzun süre iyileşmesi beklenebilir bir sonuçtur. Kazadan bağımsız olarak zaten sürmekte olan bir tedavinin giderleri ise kazaya bağlanamaz.

Bu nedenle geçici iş göremezlik süresi ve bakıcı ihtiyacı belirlenirken sağlık kurulundan, önceki hastalığın iyileşme sürecine etkisinin ve kazadan bağımsız olarak zaten sürmekte olan tedavilerin ayrı ayrı gösterilmesi istenmelidir. Kazadan önce de bakıma muhtaç olan bir mağdur bakımından, bakıcı giderinin yalnızca kazanın yol açtığı ek bakım ihtiyacı için istenebileceği gözetilmelidir. Geçici iş göremezlik ve bakıcı gideri için trafik kazasında bakıcı gideri ve geçici iş göremezlik yazımıza bakabilirsiniz. SGK tarafından karşılanan tedavi giderlerinin tazminattan ayrıca istenemeyeceği de unutulmamalıdır.

Örnek senaryolar ve bilirkişiye yöneltilecek sorular

Aşağıdaki senaryolar, önceden var olan durumların farklı dosyalarda nasıl değerlendirilebileceğini ve raporda hangi soruların açıkça cevaplanması gerektiğini göstermektedir. Her dosyada sonuç, kaza öncesi tıbbi kayıtlara ve kaza sonrası rapora göre değişir; tabloda yer alan değerlendirmeler varsayımsaldır.

Başvuru, rapor itirazı ve dava stratejisi

Önceden var olan bir durumun tartışılacağı öngörülen dosyalarda strateji, sigortaya başvuru aşamasında kurulmalıdır. KTK m.97 uyarınca yapılacak yazılı başvuruya kaza sonrası acil servis kayıtları, epikriz ve sağlık kurulu raporunun yanında, kazadan önce ilgili bölgede şikâyet ve tedavi bulunmadığını gösteren kayıtlar veya önceki engel raporu da eklenmelidir. Böylece sigortacının “önceden vardı” savunması, başvuru aşamasında somut belgelerle karşılanmış olur. Başvuru ve belgeler için sigortaya başvuru (KTK m.97) ve sigortaya başvuru dilekçesi örneği yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yargılamada alınan maluliyet raporu önceki durumu ayırmıyor veya ayrıştırma yöntemini açıklamıyorsa, HMK m.281 uyarınca rapora iki haftalık süre içinde itiraz edilerek ek rapor veya yeni bir heyetten rapor alınması istenmelidir. İtirazda, önceki oran ile kazaya bağlı oranın ayrı gösterilmesi, ayrıştırma yönteminin gerekçelendirilmesi ve dosyadaki önceki raporların irdelenmesi somut olarak talep edilmelidir. Aktüerya hesabında ise esas alınan oranın ve gelir tabanının birbiriyle uyumlu olup olmadığı denetlenmelidir. Bu konular için maluliyet raporuna itiraz ve Adli Tıp süreci, maluliyet raporuna itiraz dilekçesi örneği, aktüerya bilirkişi raporuna itiraz dilekçesi ve tahkim mi dava mı? yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Önceden var olan engel veya hastalık iddiası bulunan dosyalarda hak kayıpları çoğunlukla belge eksikliğinden ve hesap yöntemindeki tutarsızlıklardan doğar.

Sıkça Sorulan Sorular

Kazadan önce bel fıtığım vardı, yine de tazminat alabilir miyim?

Evet. Kazadan önce var olan fıtık kazanın sonucu olmadığından tazmin edilmez; ancak kaza bu durumu ağırlaştırmış veya yeni bir kalıcı bulgu eklemişse bu kısım kazaya bağlı zarardır ve tazmin edilir. Maluliyet raporunda önceki durum ile kazaya bağlı kısım ayrı ayrı gösterilmelidir.

Sigorta şirketi “bu rahatsızlık önceden vardı” diyerek ödemiyor, ne yapmalıyım?

Soyut bir iddia yeterli değildir; önceden var olan durumu ileri süren taraf bunu somut tıbbi kayıtlarla ortaya koymalıdır. Genel Şartlar’ın sakatlanma teminatına ilişkin hükmüne göre trafik kazasına ilişkin belgelerde illiyet bağı ile ilgili tespit bulunuyorsa bu tespitin aksini ispat sigorta şirketine aittir.

Önceki engel oranı kazaya bağlı orandan nasıl düşülür?

Yönetmelik birden fazla engel için Balthazard formülünü öngörür; önceki engelin kaza sonrası toplam orandan ayrılmasına ilişkin özel bir hüküm bulunmadığından yöntem raporda gerekçelendirilmelidir. Balthazard mantığıyla kazaya bağlı oran (toplam − önceki) / (100 − önceki) formülüyle hesaplanabilir; basit çıkarma farklı sonuç verir.

Kemik erimem olduğu için tazminatımdan indirim yapılabilir mi?

Bünyesel yatkınlık kusur değildir ve illiyet bağını kendiliğinden kesmez. Öğretide TBK m.51 ve 52 çerçevesinde indirim sebebi olarak tartışılsa da indirimi hâkim gerekçesini göstererek takdir eder; TBK m.55/1 uyarınca tazminat miktarı yüksek diye hakkaniyet düşüncesiyle azaltılamaz.

Maluliyet raporunda illiyet bağı neden bu kadar önemli?

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, raporun dosyadaki tüm raporlar irdelenerek, mağdurun bizzat muayenesi yapılarak, ayrıntılı, gerekçeli, kaza ile illiyet bağı kuran ve denetime elverişli şekilde alınmasını aramaktadır. İlliyet tespiti bulunmayan veya önceki durumu ayırmayan rapor hükme esas alınmaya elverişli olmayabilir.

Kazadan önce engelli raporum vardı, bu dezavantaj mı?

Tam tersine önceki engel oranının belgelenmesi bakımından en güçlü delildir; kazaya bağlı ek oranın ayrılmasını kolaylaştırır. Önceki rapor nedeniyle aldığınız engelli aylığı veya sosyal yardımlar da rücu edilemeyen ödemeler olduğundan TBK m.55 uyarınca tazminattan indirilemez.

Kazadan önce hiçbir şikâyetim yoktu ama MR’da kireçlenme çıktı, ne olur?

Belirti vermeyen dejeneratif değişiklikler ile kazadan sonra ortaya çıkan kalıcı bulgular arasındaki ilişki raporda ayrıca değerlendirilmelidir. Kaza öncesi şikâyet ve tedavi kaydının bulunmaması, işe giriş muayeneleri ve tanık beyanları, kazanın belirtileri ortaya çıkardığını göstermek bakımından önemlidir.

Yaşlı olduğum için kırığın kazaya bağlı olmadığı söylenebilir mi?

Yaşa bağlı değişikliklerin varlığı, kazanın yol açtığı kırık veya protez ihtiyacının kazaya bağlı olmadığı anlamına gelmez. Belirleyici olan, kazadan önce o bölgede belgelenmiş bir engel bulunup bulunmadığı ve kazanın ortaya çıkan tabloyu meydana getirmeye elverişli olup olmadığıdır.

Tek gözü görmeyen birinin sağlam gözünü kazada kaybetmesi nasıl değerlendirilir?

Önceki engel ve kazaya bağlı kayıp raporda ayrı ayrı gösterilir ve oranlar yönetmeliğe göre belirlenir. Kazanın kalan sağlam organı ortadan kaldırmasının mağdurun hayatına etkisi oran farkıyla sınırlı olmayabilir; bu ağırlık özellikle TBK m.56 uyarınca manevi tazminatın takdirinde dikkate alınmalıdır.

Önceki sağlık kayıtlarımı sigortaya vermek zorunda mıyım?

Önceden var olan durum iddiası bulunan dosyalarda önceki kayıtlar yargılamada zaten incelenecektir; kayıtların saklanması güvenilirliği zayıflatır. Önemli olan, önceki durumun ve kazaya bağlı kısmın doğru ayrılmasını sağlayacak eksiksiz bir rapor alınmasıdır. Genel Şartlar’a göre sigortacı rapora itiraz ederse mağdurun belgelenmiş itiraz harcamalarını karşılamakla yükümlüdür.

Diyabetim olduğu için yaram geç iyileşti, uzayan rapor süresi kazaya bağlı sayılır mı?

Önceden var olan hastalık nedeniyle iyileşme süresinin uzaması, kaza olmasaydı ortaya çıkmayacağından kural olarak kazayla uygun illiyet bağı içindedir. Sağlık kurulundan hastalığın iyileşme sürecine etkisinin ve kazadan bağımsız olarak zaten sürmekte olan tedavilerin ayrı ayrı gösterilmesi istenmelidir.

Maluliyet raporu önceki engelimi ayırmadıysa ne yapmalıyım?

HMK m.281 uyarınca rapora iki haftalık süre içinde itiraz edilerek önceki oran ile kazaya bağlı oranın ayrı gösterilmesi, ayrıştırma yönteminin gerekçelendirilmesi ve dosyadaki önceki raporların irdelenmesi istenmelidir; gerekirse yeni bir heyetten rapor alınması talep edilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; 6098 sayılı TBK (m.49, 51, 52, 55, 56), 2918 sayılı KTK m.85, 6100 sayılı HMK m.190, Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (m.4) ve eki kılavuz, Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları’nın sakatlanma teminatına ilişkin hükmü ile Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 2022/15036 E. sayılı kararına dayanır. Oranlar ve hesap örnekleri varsayımsaldır; ayrıştırma yöntemi somut raporda gerekçelendirilmelidir. Somut dosyanız için Hukukçular Evi Ankara ile 0554 648 37 15 numaralı telefondan iletişime geçin.