Deprem Hasar Tespiti ile Riskli Yapı Tespiti Farkı: 7269 ve 6306 Karşılaştırması

Hasar tespiti ile riskli yapı tespiti uygulamada sürekli karıştırılan iki ayrı rejimdir. Hasar tespiti, 7269 sayılı Kanun uyarınca afet sonrasında idarece resen yapılır ve o afetin yapı üzerindeki etkisini ölçer. Riskli yapı tespiti ise 6306 sayılı Kanun uyarınca afetten bağımsız olarak, çoğu zaman malikin talebiyle lisanslı kuruluşça yapılır ve yapının deprem dayanımını değerlendirir.

Bu yazıda iki rejimin farkları, hasar sınıflandırmaları, itiraz süreleri, yıkım takvimleri, Anayasa Mahkemesinin dava yoluna ilişkin iptal kararı ve hangi durumda hangi yolun izleneceği ele alınmaktadır.

İki Rejim, İki Farklı Soru

Farkı anlamanın en kolay yolu, her iki tespitin sorduğu soruya bakmaktır.

Hasar tespiti şunu sorar: Bu yapı, meydana gelen afetten ne kadar zarar gördü? Değerlendirme geçmişe dönüktür ve somut bir afetin etkisini ölçer.

Riskli yapı tespiti şunu sorar: Bu yapı, gelecekte olabilecek bir depremde yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıyor mu? Değerlendirme geleceğe dönüktür.

6306 sayılı Kanun riskli yapıyı; riskli alan içinde veya dışında olup ekonomik ömrünü tamamlamış olan ya da yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı ilmî ve teknik verilere dayanılarak tespit edilen yapı olarak tanımlar.

Bu ayrımın pratik sonucu büyüktür: afette az hasarlı ya da hasarsız çıkan bir yapı, riskli yapı olmadığı anlamına gelmez. Nitekim az hasarlı veya hasarsız tespiti, o afetin o yapı üzerindeki etkisinden öteye geçmez; daha sonra meydana gelecek başka bir afette aynı yapı yıkılabilir.

Tersi de doğrudur: riskli yapı tespiti yapılmamış olması, yapının depreme dayanıklı olduğunu göstermez. Riskli yapı tespiti kural olarak talep üzerine yapılır; hiç talep edilmemişse tespit de yapılmamıştır.

7269 Hasar Tespiti ile 6306 Riskli Yapı Tespiti Karşılaştırması

Hasar Sınıflandırması

Afet sonrası düzenlenen hasar tespit raporları, yapıyı belirli kategorilere ayırır. Uygulamadaki temel sınıflar şunlardır:

• Yıkık: Yıkım, afet nedeniyle fiilen gerçekleşmiştir.
• Acil yıktırılacak yapı: Can güvenliği bakımından derhal müdahale gerektiren yapı.
• Ağır hasarlı: Taşıyıcı sisteminde ciddi hasar oluşmuş ve güvenli kullanımı mümkün olmayan yapı.
• Orta hasarlı: Islahı ve güçlendirilmesi mümkün görülen yapı.
• Az hasarlı: Sınırlı hasar bulunan yapı.
• Hasarsız: Taşıyıcı veya taşıyıcı olmayan sistem elemanlarında afet kaynaklı hasar gözlemlenmemiş, afetten hemen önceki kapasitesini ve performansını koruyan yapı.

Yönetmelik düzeyinde bu kategoriler alt sınıflara ayrılarak daha ayrıntılı bir sınıflandırma yapılmaktadır. Raporunuzda yer alan sınıfın hangi ölçütlere dayandığını mutlaka inceleyiniz.

Ayrıca tehlikenin gözlemlenmediği ve fiilen kullanılmayan inşaat hâlindeki binalar için 7269 sayılı Kanun kapsamında hasar tespit işlemi yapılmaz.

Başvuru yapılmazsa sonradan tespit yapılmaz

Bu, kolayca hak kaybına yol açan bir kuraldır. Genel hayata etkili afetler sonrasında hiç hasar tespit işlemi yapılmayan binalar için, ilk hasar tespit sonuçlarının ilân tarihinden itibaren otuz gün içinde ilgili idareye başvuru yapılmamışsa, daha sonra yapılacak bir başvuruya istinaden yeni bir hasar tespit işlemi tesis edilmez.

Yani binanız hiç değerlendirilmemişse, otuz günlük süre içinde başvurmak zorundasınız. Sonradan yapılan başvuru sonuçsuz kalır.

Hasar Sınıfına Göre Sonuçlar

Süreler mevzuata göre farklı başlangıç tarihlerine bağlanabilir; kendi ilan ve tebliğ tarihinizi esas alın.

Orta Hasarlı Yapılarda Bir Yıl Kuralı

Orta hasarlı yapılar, malik bakımından en kritik kategoridir; çünkü burada karar süresi vardır.

7269 sayılı Kanunun 13. maddesinin (b) fıkrası şunu düzenler: hasar görmüş fakat ıslahı mümkün olan binaların, fen kurullarının göstereceği şartlara göre tamiri yapılıncaya kadar içine girilmesine ve oturulmasına izin verilemez. Bu binalar bir yıl içinde tamir ettirilmediği ve itiraz da olmadığı takdirde yıktırılır.

İtiraz hâlinde ise bu itiraz mahallî idare kurullarınca beş gün içinde incelenir ve karara bağlanır. İtiraz sebepleri yerinde görüldüğü takdirde süre altı ay daha uzatılır.

Yani orta hasarlı bir yapıda malik pasif kalırsa, bir yılın sonunda yıkım süreci başlar. Güçlendirme yapılacaksa proje ve ruhsat süreci bu takvime göre planlanmalıdır.

Bir yıllık sürenin hesabında; kesin hasar tespit ilanı, itiraz varsa itiraz hasar tespit ilanı, idari yargı kararı varsa bu tarih, güçlendirme için yapı ruhsatı alınmışsa ruhsat tarihi dikkate alınır. Bu, sürenin başlangıcının dosyaya göre değiştiği anlamına gelir.

Güçlendirmenin teknik ve hukuki şartları için güçlendirme mi yıkım mı sayfasına, ruhsat süreci için yapı ruhsatı ve ruhsat süresi sayfasına bakabilirsiniz.

Anayasa Mahkemesi Kararı: Dava Yolu Açıldı

Bu, hasar tespiti davalarının seyrini değiştiren gelişmedir ve birçok kaynakta hâlâ eski hâliyle anlatılmaktadır.

7269 sayılı Kanunda yer alan düzenlemeye göre, fen kurullarınca düzenlenen teknik mahiyetteki hasar tespit raporlarına mahallî ilân tarihinden itibaren otuz gün içinde itiraz edilebiliyor; ancak hasar tespit raporları ancak asıl işlemlerle birlikte dava konusu edilebiliyordu.

Bunun anlamı şuydu: rapora tek başına dava açılamıyor, ağır hasarlı yapıda yıkım kararının, orta hasarlıda tahliye kararının, az hasarlı ve hasarsızda hak sahipliğine ilişkin komisyon kararının beklenmesi gerekiyordu.

Anayasa Mahkemesi bu ibareyi iptal etmiştir. Mahkeme; hasar tespit raporlarının sonradan tesis edilecek yıkım, tahliye ve hak sahipliği gibi işlemlere dayanak teşkil etmenin yanı sıra, bu işlemlerden bağımsız olarak taşınmazın değerini de etkileyebileceğini vurgulamıştır.

Mahkemeye göre, taşınmazın değerini etkileyen bir idari işleme karşı tek başına dava açılmasının önlenmesi, Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkını ihlal etmektedir.

Bu iptal sonucunda, hasar tespit raporuna karşı doğrudan dava açılabilmesinin önü açılmıştır. Bu, özellikle artçı sarsıntılar sırasında yapılan ve sonradan tartışmalı hâle gelen ilk tespitler bakımından önemli bir imkândır.

Hasar Tespitine İtiraz ve Dava Yolu

Hangi Rejim Uygulanır?

Somut olayda hangi mevzuatın işlediğini belirlemek, izlenecek yolu tümüyle değiştirir. Ayrım şu sorularla yapılır.

Bir afet meydana geldi mi? Deprem, sel veya benzeri bir afet sonrasında idarece yapılan değerlendirme hasar tespitidir ve 7269 rejimi işler.

Değerlendirme talep üzerine mi yapıldı? Afetten bağımsız olarak, malikin başvurusuyla lisanslı kuruluşça yapılan değerlendirme riskli yapı tespitidir ve 6306 rejimi işler.

Elinizdeki belgede ne yazıyor? Belgenin üst yazısı, dayanak kanun ve düzenleyen kurum belirleyicidir. “Riskli yapı tespit raporu” ile “hasar tespit raporu” farklı belgelerdir.

Tapu kaydında ne var? Beyanlar hanesinde riskli yapı belirtmesi varsa 6306 süreci başlamış demektir. Şerhin hukuki sonuçları için riskli yapı şerhi sayfasına bakınız.

İki rejim aynı yapıda birleşebilir

Bir yapı hem afette hasar görmüş hem de riskli yapı olarak tespit edilmiş olabilir. Bu durumda iki süreç paralel yürür ve süreleri ayrı ayrı takip edilmelidir.

Ayrıca afette ağır hasar gören ancak riskli yapı tespiti bulunmayan bir yapı bakımından, dönüşüm desteklerinden yararlanmak için ayrıca riskli yapı tespiti yaptırılması gündeme gelebilir. Hangi desteğin hangi rejime bağlı olduğu başvuru öncesinde netleştirilmelidir.

Destekler Bakımından Fark

İki rejim farklı destek mekanizmalarına bağlanmıştır.

7269 rejiminde afet mevzuatı kapsamında hak sahipliği belirlenir; konut ve işyeri kredileri, geçici barınma ve afet yardımları gündeme gelir. Orta hasarlı yapılarda güçlendirme için kredi kullandırılabilmektedir.

6306 rejiminde ise riskli yapının tahliyesi sonrasında kira yardımı ve dönüşüm kredileri söz konusudur. Malikler için aylık ödeme, kiracılar için bir defaya mahsus ödeme öngörülmüştür.

Bu nedenle “hangi yardımı alabilirim” sorusunun cevabı, öncelikle hangi rejimde olduğunuza bağlıdır. Kira yardımı başvurusu ve belgeler için kira yardımı başvurusu, kiracının konumu için kentsel dönüşümde kiracının hakları sayfalarına bakabilirsiniz.

Yıkım Süreçleri Nasıl İşler?

İki rejimde yıkım farklı takvimlere tabidir.

7269’da: itiraz süreci tamamlandıktan ve binalar boşaltıldıktan sonra, acil yıktırılacak binalar on gün, ağır hasarlı binalar bir yıl içinde yerel düzey afet enkaz kaldırma grubu koordinasyonunda yıktırılır. Orta hasarlı binalar ise 13. maddenin (b) fıkrası hükümleri doğrultusunda yıktırılır.

6306’da: tespit kesinleştikten sonra maliklere tahliye ve yıktırma için doksan günü aşmayan süre verilir; süre içinde yıkım yapılmazsa idare süreci devralır ve masraf kamu alacağı olarak takip edilir.

6306 yıkım süreci için tahliye ve yıkım süreci, masrafın hukuki rejimi için yıkım masrafları ve kamu alacağı sayfalarına bakınız.

Ağır Hasarlı Yapıya Girmek

Uygulamada en çok can kaybı riski taşıyan davranış, eşya almak için ağır hasarlı yapıya girilmesidir.

Bina dışarıdan ayakta görünse dahi taşıyıcı sistem ciddi zarar görmüş olabilir; artçı sarsıntı sırasında veya küçük bir titreşimle göçme meydana gelebilir. Acil yıktırılacak yapılarda risk daha da yüksektir.

Eşya alınması gerekiyorsa bu işlem ancak yetkililerin izniyle, güvenlik önlemleri altında, kısa süreli ve kontrollü biçimde yapılmalıdır. Malik kendi kararıyla ağır hasarlı yapıya girmemelidir.

Kontrol Listesi

• Elinizdeki belgenin hangi kanuna dayandığını üst yazısından belirleyin.
• Mahallî ilân tarihini öğrenin; otuz günlük itiraz süresi buradan işler.
• Binanız hiç değerlendirilmediyse otuz gün içinde başvurun; sonradan tespit yapılmaz.
• Raporun dayandığı ölçütleri ve teknik verileri isteyin.
• Orta hasarlıysanız bir yıllık tamir süresinin başlangıcını netleştirin.
• AYM iptali sonrası rapora karşı doğrudan dava imkânını değerlendirin.
• Riskli yapı tespiti de yaptırmanız gerekip gerekmediğini destekler bakımından sorgulayın.
• Tapu kaydının beyanlar hanesini kontrol edin.

Adım Adım Süreç

1. Belgenin rejimini belirleyin — Üst yazıdaki dayanak kanunu ve düzenleyen kurumu inceleyerek 7269 mu 6306 mı olduğunu netleştirin.
2. İlan tarihini öğrenin — Mahallî ilân tarihi, otuz günlük itiraz süresinin başlangıcıdır; idareden yazılı olarak teyit edin.
3. Hiç tespit yoksa başvurun — Binanız değerlendirilmediyse ilk sonuçların ilânından itibaren otuz gün içinde başvurun.
4. Raporu teknik olarak inceletin — Hasar sınıfının dayandığı ölçütleri ve gözlem verilerini bağımsız uzmana değerlendirtin.
5. İtiraz dilekçesini verin — Süre içinde itiraz edin; itiraz tespitleri nihai nitelikte olduğundan gerekçelerinizi eksiksiz sunun.
6. Orta hasarlıysanız takvimi kurun — Bir yıllık tamir süresinin başlangıcını ve güçlendirme projesi ile ruhsat aşamalarını planlayın.
7. Dava yolunu değerlendirin — AYM iptali sonrası rapora karşı doğrudan dava açılabilmektedir; yürütmenin durdurulmasını ayrıca talep edin.
8. Destek başvurularını ayırın — Afet yardımları ile 6306 kira yardımının farklı rejimlere bağlı olduğunu gözeterek başvurun.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Hasar tespiti ile riskli yapı tespiti aynı şey mi?

Hayır. Hasar tespiti 7269 sayılı Kanun uyarınca afet sonrasında idarece yapılır ve afetin etkisini ölçer; riskli yapı tespiti 6306 uyarınca afetten bağımsız yapılır ve yıkılma veya ağır hasar riskini değerlendirir.

Az hasarlı çıkan yapı riskli değil midir?

Az hasarlı veya hasarsız tespiti, o afetin o yapı üzerindeki etkisinden öteye geçmez. Aynı yapı sonraki bir afette yıkılabilir ve ayrıca riskli yapı tespitine konu olabilir.

Hasar tespitine itiraz süresi kaç gündür?

Fen kurullarınca düzenlenen teknik mahiyetteki hasar tespit raporlarına mahallî ilân tarihinden itibaren otuz gün içinde itiraz edilebilir.

Riskli yapı tespitine itiraz süresi kaç gündür?

On beş gündür ve itiraz teknik heyetçe incelenir.

Binam hiç değerlendirilmediyse ne yapmalıyım?

İlk hasar tespit sonuçlarının ilân tarihinden itibaren otuz gün içinde ilgili idareye başvurmanız gerekir; sonradan yapılacak başvuruya istinaden yeni tespit yapılmaz.

Orta hasarlı yapıda ne kadar sürem var?

Bina bir yıl içinde tamir ettirilmediği ve itiraz da olmadığı takdirde yıktırılır. İtiraz mahallî idare kurullarınca beş gün içinde incelenir; itiraz sebepleri yerinde görülürse süre altı ay daha uzatılır.

Orta hasarlı binada oturabilir miyim?

Hayır. Islahı mümkün olan binaların, fen kurullarının göstereceği şartlara göre tamiri yapılıncaya kadar içine girilmesine ve oturulmasına izin verilemez.

Hasar tespit raporuna doğrudan dava açabilir miyim?

Anayasa Mahkemesi, hasar tespit raporlarının ancak asıl işlemlerle birlikte dava konusu edilebileceğini öngören ibareyi iptal etmiştir; bu iptalle rapora karşı doğrudan dava yolu açılmıştır.

AYM iptalinin gerekçesi nedir?

Taşınmazın değerini etkileyen bir idari işleme karşı tek başına dava açılmasının önlenmesinin, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkını ihlal ettiği kabul edilmiştir.

Ağır hasarlı binaya eşya almak için girebilir miyim?

Bina dışarıdan ayakta görünse dahi göçme riski taşır. Eşya alınması ancak yetkililerin izniyle, güvenlik önlemleri altında ve kontrollü biçimde yapılmalıdır.

İki rejim aynı yapıda birlikte işleyebilir mi?

Evet. Bir yapı hem afette hasar görmüş hem riskli yapı olarak tespit edilmiş olabilir; süreçler paralel yürür ve süreler ayrı ayrı takip edilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş veya reklam niteliği taşımaz. 6306 sayılı Kanun kapsamındaki süreler hak düşürücüdür ve destek tutarları her yıl güncellenir. Somut dosyanız için elinize ulaşan tebligat ve yürürlükteki mevzuat esas alınmalıdır. Nihai hukuki değerlendirme avukata aittir.