3. derece arkeolojik sit alanında kalan bir parselde ev, depo veya işyeri yapılabilir; ancak inşaat izni verilmeden önce müze müdürlüğü uzmanlarının parselde sondaj kazısı yapması, raporun koruma bölge kuruluna iletilmesi ve kurulun yapılaşmaya uygun olduğuna karar vermesi gerekir. Bu kural Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 658 sayılı “Arkeolojik Sitler, Koruma ve Kullanma Koşulları” ilke kararının 3/ç bendindedir ve kurulların geçiş dönemi koruma esaslarında tekrarlanır. 2026’dan itibaren sondaj talebi ücretlidir: yeni yapılanma amaçlı sondaj gerçek kişiler için 2.500 TL, tüzel kişiler için 5.000 TL; sit tespiti ve irdelemesine yönelik sondaj 5.000 TL ve 10.000 TL’dir; bin metrekareyi aşan alanlarda bedel oranlanır ve KDV ayrıca eklenir. Bu yazı sondajın dayanağını, başvuru adımlarını, ücret hesabını, sondaj sonucu kalıntı çıkarsa malikin haklarını, sitten çıkarma ve derece değişikliği taleplerini, imar barışı belgesinin durumunu, izinsiz kazının cezasını ve iki dilekçe örneğini mevzuat maddeleriyle anlatır.
Kısa cevap: 3. derece arkeolojik sit, ilke kararının deyişiyle koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alandır; kesin yapı yasağı yoktur. Yapı yapmak için önce imar durumu alınır, sonra sondaj talebi hizmet bedeli dekontuyla müze müdürlüğüne veya kurul müdürlüğüne iletilir. Müze uzmanları sondajı yapar, raporu kurula gönderir. Kalıntı çıkmazsa kurul yapılaşmaya uygun karar verir; proje onaylanır, ruhsat alınır ve temel kazısı müze denetiminde yapılır. Kalıntı çıkarsa sit durumu yeniden değerlendirilir; parsel 1. veya 2. dereceye alınabilir. Kurul kararına altmış gün içinde Yüksek Kurula itiraz edilebilir veya dava açılabilir.
Parseliniz 3. derece arkeolojik sitte mi kalıyor?
Sondaj talebi, ücret hesabı, kurul kararına itiraz ve dava ile sitten çıkarma başvurusu için dosyanızı birlikte değerlendirelim: Hukukçular Evi, 0554 648 37 15.
3. Derece Arkeolojik Sit Nedir? Derecelerin Farkı
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu siti; tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu, sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler olarak tanımlar (m.3/a-3). Sitlerin tescili koruma bölge kurulu kararıyla yapılır (m.7). Arkeolojik sitlerin derecelendirilmesi ise Kanun’da değil, Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 05.11.1999 tarihli ve 658 sayılı ilke kararındadır. Bu karar arkeolojik siti, insanlığın varoluşundan günümüze ulaşan eski uygarlıkların yer altında, yer üstünde ve su altındaki ürünlerini yansıtan kültür varlıklarının yer aldığı yerleşmeler ve alanlar olarak tanımlar ve üç derece belirler.
1. derece arkeolojik sit, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alandır; hiçbir yapılaşmaya izin verilmez ve bilimsel amaçlı kazılar dışında kazı yapılamaz. 2. derece arkeolojik sitte de yeni yapılaşmaya izin verilmez; yalnızca kullanılmakta olan tescilsiz yapıların basit onarımı yapılabilir. 3. derece arkeolojik sit ise koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alandır (658 sayılı ilke kararı m.1-3). Yargı kararlarında da 3. derece arkeolojik sitin kesin yapı yasağı içermediği, ancak burada yapı yapılmasının koruma bölge kurulunun iznine bağlı olduğu vurgulanır; bu değerlendirmeler Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 07.03.2023 tarihli aykırılık kararında aktarılan ilk derece ve bölge idare mahkemesi kararlarında ve karara yazılan karşı oyda yer almaktadır (E:2023/7, K:2023/8).
Arkeolojik sit derecelerine göre yapılaşma
| Derece | Tanım | Yeni yapı | Zilyetlikle kazanma | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| 1. derece | Bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alan | Yasak; bilimsel kazı dışında kazı da yasak | Yasak | 658 m.1; 2863 m.11 |
| 2. derece | Korunması gereken, koşulları kurulca belirlenecek alan | Yasak; tescilsiz yapılarda basit onarım | Yasak | 658 m.2; 2863 m.11 |
| 3. derece | Koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek alan | Sondaj ve kurul kararı sonrası mümkün | Kanunda yasak sayılmamış | 658 m.3; 2863 m.11 |
| Kentsel arkeolojik sit | Arkeolojik sit, taşınmaz kültür varlığı ve kentsel dokuyu birlikte içeren alan | Planlar onanmadan yeni yapı yok; zemine müdahale müze veya kazı başkanlığı denetiminde | Genel hükümler | 3705 sayılı ilke kararı (RG 10.07.2025) |
Sit kararının tapuya işlenmesi Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının ve Sitlerin Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik’e (RG 13.03.2012, 28232) göre yapılır; beyanlar hanesinde sitin cinsi, derecesi ve parselin tamamının mı bir bölümünün mü sit içinde kaldığı belirtilir. Kurul kararlarında sıkça görülen “bir kısmı 3. derece arkeolojik sit alanında kalmaktadır” beyanı, sondaj ve izin şartının yalnızca sit sınırı içindeki bölüm için arandığını gösterir. Sit statüsünün genel sonuçları için sit alanında yapılaşma rehberimize, tescil ve sit sorgusu için Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku Rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sondaj Kazısı Şartı Nereden Geliyor?
Kanun, sit alanlarında koruma bölge kurulunun kararlarına aykırı inşai ve fiziki müdahaleyi yasaklar ve esaslı onarım, inşaat, tesisat, sondaj, kısmen veya tamamen yıkma, yakma, kazı ve benzeri işleri inşai ve fiziki müdahale sayar (2863 m.9). Bir alanın sit ilan edilmesi o alandaki her ölçekteki plan uygulamasını durdurur; koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar kurul üç ay içinde geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartlarını belirler, belediyeler ve valilikler üç yıl içinde koruma amaçlı imar planını hazırlatmakla yükümlüdür (m.17/a, m.57/c). Koruma amaçlı imar planı bulunmayan sit alanlarında tadilat ve tamirat dışındaki bütün uygulamalar için kurul izni gerekir (m.57).
Sondaj şartının doğrudan kaynağı 658 sayılı ilke kararının 3. maddesidir. 29.12.2016 tarihli ve 663 sayılı ilke kararıyla değişik (ç) bendine göre bu alanlarda belediye veya valilik inşaat izni vermeden önce ilgili müze müdürlüğü uzmanları sondaj kazısı yapar; sondaj sonuçlarına ilişkin rapor, kültür varlığı bulunması hâlinde varsa kazı başkanının görüşleriyle birlikte müze müdürlüğünce koruma kuruluna iletilir ve kurul kararı alındıktan sonra uygulamaya geçilir. (d) bendine göre kurullar, sondaj kazısı yapılacak alanlara ilişkin genel sondaj kararı da alabilir. Aynı maddeye göre geçiş dönemi yapılanma koşulları belirlenirken öneri yapı yoğunluğunun mevcut imar planındaki yoğunluğu aşmaması, işlevlerin uyumu, altyapı, gabari, yapı tekniği ve malzemesi gözetilir; koruma amaçlı imar planı daha önce yapılmış yerlerde planın koşulları geçerlidir (658 m.3/a-c).
658 sayılı ilke kararına göre 3. derece arkeolojik sitte kurallar
| Konu | Kural | İlke kararı |
|---|---|---|
| Geçiş dönemi koşulları | Yoğunluk mevcut imar planını aşmaz; işlev, altyapı, gabari, yapı tekniği ve malzemesi arkeolojik varlıkları koruyacak biçimde belirlenir | m.3/a |
| Koruma amaçlı imar planı | Onaylı üst ölçekli planlar ve yerleşime açılmış kesimler gözetilerek yapılır; önceden yapılmış planın koşulları geçerlidir | m.3/b-c |
| Sondaj kazısı | İnşaat izninden önce müze uzmanlarınca yapılır; rapor kurula iletilir; kurul kararı sonrası uygulama | m.3/ç (663 sayılı kararla değişik) |
| Genel sondaj kararı | Kurul, sondaj yapılacak alanlar için genel karar alabilir | m.3/d |
| Tevhit ve ifraz | Taşınmaz kültür varlığının mahiyetine tesir etmeyecek şekilde, kurul izniyle | m.3/e |
| Taş, toprak, kum, ocak, döküm | Alınamaz, ocak açılamaz, atık dökülemez | m.3/f |
Kurulların 3. derece arkeolojik sitler için belirlediği geçiş dönemi koşulları çoğunlukla aynı kalıbı izler: yeni yapılaşma talebinde müze denetiminde sondaj yapılır ve sonuç kurula iletilir; uygun karar alınırsa ilgili idarelerce mevzuata uygunluğu onaylanarak müze denetiminde yapılaşmaya gidilir; sondajda kültür varlığına rastlanırsa alanın sit durumu yeniden değerlendirilebilir. Altyapı çalışmaları kurul kararı ve müze denetimiyle yapılır, ağaç dikimi ve sökümü ile tevhit, ifraz ve kadastral uygulamalar kurul iznine bağlıdır, aykırı uygulamalar idarece durdurularak kurula bildirilir. Parselin bağlı olduğu kurulun kararı, uygulanacak koşulları kesin olarak gösterir; bu nedenle başvurudan önce sit kararının ve geçiş dönemi koşullarının tam metni edinilmelidir.
3. Derece Arkeolojik Sitte Ev Yapmak: Adım Adım Süreç
Süreç belediyeden başlar, müze ve kuruldan geçer ve yine belediyede biter. Yapı ruhsatı, kurulun yapılaşmaya uygun kararı olmadan verilemez; ilke kararı sondajın belediye veya valilik inşaat izni vermeden önce yapılmasını şart koşar (658 m.3/ç). Kanun ayrıca ruhsatsız inşaatı yasaklar ve sit şartlarına aykırı yapılar hakkında imar mevzuatına göre işlem yapılacağını söyler (2863 m.16).
Yeni yapı için başvuru süreci
| Adım | Ne yapılır | Merci | Dayanak |
|---|---|---|---|
| 1. Ön araştırma | Tapu beyanı, sit kararı, geçiş dönemi koşulları veya koruma amaçlı imar planı ve imar durumu edinilir | Tapu, belediye, kurul müdürlüğü | 2863 m.7, m.17 |
| 2. Hizmet bedeli | Yeni yapılanma amaçlı sondaj bedeli yatırılır; dekont başvuruya eklenir | Bakanlık Döner Sermaye İşletmesi | 2863 Ek m.9, tarife sıra 15; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.5 |
| 3. Sondaj talebi | Dilekçe, tapu, imar durumu, önerilen yapının oturumunu gösteren kroki | Müze müdürlüğü veya kurul müdürlüğü | 658 m.3/ç; Yönetmelik m.3/d |
| 4. Sondaj kazısı | Müze uzmanları parselde deneme çukurları açar | Müze müdürlüğü | 658 m.3/ç |
| 5. Rapor ve kurul kararı | Rapor kurula iletilir; kültür varlığı çıkarsa varsa kazı başkanının görüşü eklenir | Koruma bölge kurulu | 658 m.3/ç; 2863 m.57 |
| 6. Proje ve ruhsat | Mimari proje ilgili idarece incelenir; kurul kararındaki koşullarla ruhsat düzenlenir | Belediye veya valilik; gerekirse kurul | 2863 m.57; geçiş dönemi koşulları |
| 7. Temel kazısı | Temel hafriyatı ve zemine müdahale müze denetiminde yapılır | Müze müdürlüğü | Geçiş dönemi koşulları |
Dilekçenin hangi birime verileceği konusunda Hizmet Bedelleri Yönetmeliği “ilgili birim” tanımına hem müze müdürlüklerini hem koruma bölge kurulu müdürlüklerini almıştır (m.3/d); başvurudan önce parselin bağlı olduğu müze müdürlüğünden teyit almak zaman kazandırır. Kurul, belgeler tam olarak ibraz edildikten sonra uygulamaya yönelik projeleri en geç üç ay içinde karara bağlar ve kararlarını Kanun ve ilke kararlarındaki dayanaklarıyla ve bilimsel gerekçeleriyle yazar (2863 m.57). Sondaj raporuna dayanan kararın gerekçesinde hangi açmada ne bulunduğunun ve bunun neden yapılaşmaya engel olduğunun gösterilmesi, karara karşı yapılacak itiraz ve dava bakımından belirleyicidir.
Başvurudan önce kontrol listesi
1. Tapu beyanında parselin tamamının mı bir kısmının mı 3. derece arkeolojik sitte kaldığını kontrol edin.
2. Sit kararının ve geçiş dönemi koruma esaslarının tam metnini kurul müdürlüğünden isteyin; koruma amaçlı imar planı varsa plan notlarını okuyun.
3. Belediyeden imar durumu alın; ilke kararı yoğunluğun mevcut imar planını aşmamasını şart koşar.
4. Yapının oturacağı alanı krokiyle gösterin; parselin sit dışındaki bölümünde yapı mümkünse bunu ayrıca belirtin.
5. Hizmet bedelini parsel alanına göre doğru hesaplayın; eksik yatırılan bedel tamamlanmadan başvuru işleme alınmaz.
6. Sondaj için gerekebilecek iş makinesi ve işçiliğin nasıl sağlanacağını müze müdürlüğüyle yazılı olarak netleştirin.
7. Kurul kararı gelene kadar parselde hiçbir kazı, dolgu veya temel çalışması yapmayın.
Sondaj Kazısı Ücreti 2026: Tarife ve Hesaplama
7590 sayılı Kanun’la 2863’e eklenen Ek Madde 9, Bakanlığın yetkili olduğu belge talepleri ile özel çalışma, araştırma ve inceleme gerektiren başvurulardan ekli (1) sayılı ücret tarifesindeki hizmet bedelinin alınacağını öngörür. Tarifenin 14 ve 15 sıra numaralı kalemleri doğrudan 3. derece arkeolojik sitlere ilişkindir: tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj kazısı talepleri ile yeni yapılanma amaçlı sondaj kazısı talepleri. Her iki kalemde de belirtilen tutar 1.000 metrekareye kadar olan işlem ücretidir; 1.000 metrekare üstündeki her metrekare için ücret oranlanarak uygulanır (tarife sıra 14-15; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.8/4). Bedeller her yıl yeniden değerleme oranında artırılır (Ek m.9/4; Yönetmelik m.4/2).
3. derece arkeolojik sitle ilgili 2026 hizmet bedelleri
| Sıra | Hizmet | Gerçek kişi | Tüzel kişi | Not |
|---|---|---|---|---|
| 15 | Yeni yapılanma amaçlı sondaj kazısı talebi | 2.500 TL | 5.000 TL | 1.000 m²’ye kadar; üstü oranlanır |
| 14 | Tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj kazısı talebi | 5.000 TL | 10.000 TL | 1.000 m²’ye kadar; üstü oranlanır |
| 24 | Arkeolojik sit olarak tescilli alanda jeoradar çalışması talebi | 2.500 TL | 5.000 TL | 1.000 m²’ye kadar; üstü oranlanır |
| 1 | Sit kaydının kaldırılması, sit derecesinde veya sınırında değişiklik talebi | 12.500 TL | 25.000 TL | Başvuru başına |
| 11 | Korunan alanlarda tevhit, ifraz, yoldan ihdas talebi | 1.750 TL | 3.500 TL | Uygulama talebi |
| 3 | Koruma Yüksek Kuruluna itiraz başvuru belgesi | 12.500 TL | 25.000 TL | Kurullar Yönetmeliği m.18 |
Tarifedeki dipnotlara göre koruma bölge kurulunca olumsuz karar alınması hâlinde ücret iade edilmez, KDV ayrıca tahsil edilir ve kamu kurumlarının mülkiyetindeki taşınmazlara ilişkin görüş talepleri ile kendi bünyelerinde hazırladıkları işler için ücret alınmaz. Hizmet bedeli başvurunun işleme alınmasından önce peşin tahsil edilir; eksiklik, geri çekme veya başvurunun uygun bulunmaması hâlinde iade edilmez; bedelin tahsilinden itibaren altı ay içinde başvurulmazsa bedel yanar; aynı başvuruda birden fazla hizmet kalemi doğarsa her biri ayrı tahsil edilir (Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.5/1, 5/4, 7/1, 7/6). İade kuralları için başvuru ücreti iade edilir mi yazımıza, yönetmeliğin yayımlandığı günkü düzenleme için Hukuk Gündemi haberimize bakabilirsiniz.
Hesaplama örneği: Gerçek kişi malik, 1.800 metrekarelik ve tamamı 3. derece arkeolojik sitte kalan bir parselde konut yapmak istesin. Değerlendirmemize göre oranlama şöyle yapılır: ilk 1.000 metrekare için 2.500 TL, kalan 800 metrekare için metrekare başına 2,50 TL olmak üzere 2.000 TL; toplam 4.500 TL ve KDV. Aynı parselin malik bir şirketse tutar 9.000 TL ve KDV olur. Malik sondajı yapı izni için değil sit sınırının yeniden değerlendirilmesi için istiyorsa, tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj bedeli 1.800 metrekare için 9.000 TL’dir; sit kaydının kaldırılması veya derece değişikliği talebi ayrıca 12.500 TL tutar ve iki kalem ayrı ayrı tahsil edilir. Hizmet bedeli Bakanlığın inceleme hizmetinin karşılığıdır; sondajın yapılması için gerekebilecek iş makinesi ve işçilik gibi giderlerin kim tarafından karşılanacağı mevzuatta ayrıca düzenlenmemiştir ve müze müdürlüğünden yazılı olarak sorulmalıdır.
Sondaj Sonucuna Göre Ne Olur?
Sondajda kültür varlığına rastlanmazsa kurul talebin uygun olduğuna karar verir ve uygulamaya geçilir. Kurul kararlarında bu aşamada mimari projenin ilgili idarenin uygun görüşüyle kurula iletilmesi, uygun bulunan projelerin temel hafriyatının ve zemine müdahale içeren uygulamalarının müze denetiminde yapılması şartlarına sıkça yer verilir. Yapı bitince bazı kurullar iskân izninden önce uygulamanın kurul kararına uygunluğunu gösteren raporun kurula iletilmesini de ister. Bu şartlar parselin bağlı olduğu kurulun geçiş dönemi kararından kontrol edilmelidir.
Sondajda kültür varlığına rastlanırsa geçiş dönemi koşullarındaki standart hükme göre alanın sit durumu yeniden değerlendirilebilir. Bu, parselin tamamının veya bir bölümünün 1. veya 2. derece arkeolojik site alınması ve yapı yasağı anlamına gelebilir. Çıkan taşınır kültür varlıkları müzeye alınır; kazılarda meydana çıkan taşınır kültür ve tabiat varlıklarının Devlet müzesine nakli Kanun’un genel kuralıdır (2863 m.41). Kalıntı taşınmaz nitelikteyse kurtarma kazısı gündeme gelebilir. Kazı sırasında veya sonrasında eser bulunması hâlinde bildirim kuralları için tarihi eser buldum ne yapmalıyım yazımıza bakabilirsiniz.
Sondaj sonucu ve malikin yolları
| Sonuç | Kurul kararı | Malikin yapabilecekleri | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Kalıntı yok | Yapılaşmaya uygun; koşullar belirlenir | Proje, ruhsat ve müze denetiminde temel kazısı | 658 m.3/ç; geçiş dönemi koşulları |
| Kalıntı yok ama ret | Yapılaşmaya uygun değil (gerekçe başka) | Gerekçenin bilimsel dayanağını isteme; Yüksek Kurula itiraz veya iptal davası | 2863 m.57, m.61; İYUK m.7 |
| Sınırlı kalıntı | Kısmi yapılaşma, yer değiştirme veya proje revizyonu | Projeyi kalıntıdan uzaklaştırma, yeni oturum önerisi | Geçiş dönemi koşulları |
| Yoğun kalıntı | Sit durumu yeniden değerlendirilir; derece yükseltilebilir | İtiraz veya dava; kesin yapı yasağında Hazine taşınmazıyla değiştirme veya kamulaştırma talebi | 2863 m.15/a, 15/f |
Kalıntı nedeniyle parsel kesin yapı yasağına girerse malikin önündeki en önemli yol Hazine taşınmazıyla değiştirmedir. Kanun, sit alanı ilan edilen ve 1/1000 ölçekli onanlı koruma amaçlı imar planında kesin inşaat yasağı getirilen parsellerin Hazine arsa veya arazileriyle değiştirilebileceğini söyler; Bakanlık izniyle gerçekleştirilen kazıların yapıldığı alanlardaki parsellerde onanlı plan şartı aranmaz ve parsel üzerinde bina veya tesis varsa malikin başvurusu üzerine rayiç bedeli ödenir (2863 m.15/f). Değerlendirmemize göre müze uzmanlarınca yapılan sondaj ve onu izleyen kurtarma kazısı Bakanlık adına yürütülen bir çalışma olduğundan, bu istisna sondaj sonucunda yapı yasağına giren parseller için de ileri sürülmelidir. Sit alanı ilan edildiği tapuya şerh edilen taşınmazı sonradan edinenlerin değiştirme talepleri, miras ve ölüme bağlı tasarruflar dışında değerlendirilmez. Ayrıntılar için sit alanında Hazine trampası ve kamulaştırma hukuku rehberlerimize bakabilirsiniz.
Sondaj sonucu olumsuz mu çıktı?
Kurul kararının gerekçesini, itiraz ve dava süresini, Hazine taşınmazıyla değiştirme imkânını dosyanız üzerinden birlikte değerlendirelim: 0554 648 37 15.
Sitten Çıkarma, Sınır ve Derece Değişikliği İçin Sondaj
Sondaj yalnızca yapı izni için istenmez. Malik, parselinin sit sınırı içinde kalmasının bilimsel dayanağı bulunmadığını düşünüyorsa sit kaydının kaldırılmasını veya sınırın yeniden belirlenmesini isteyebilir. Tarifenin 1 sıra numaralı kalemi bu talepleri, 14 sıra numaralı kalemi ise tespit ve sit irdelemesine yönelik sondajı ücretlendirir. Kurul kararlarında bu tür taleplerin, ilgili müze müdürlüğü uzmanları denetiminde sondaj kazısı yapılıp sonucun kurula iletilmesinden sonra değerlendirilebileceğine karar verildiği görülmektedir; örneğin Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 3. derece arkeolojik sitte kalan bir parsel için sitten çıkarma amaçlı sondaj talebini (16.02.2023, 3338) ve tapudaki sit beyanının kaldırılması talebini (12.12.2024, 5020) bu yolla değerlendirmiştir.
Sit sınırı ve derecesi kurul kararıyla belirlendiğinden, değişiklik de kurul kararıyla olur ve tapudaki beyan ancak bu karar üzerine terkin edilir. Talep reddedilirse bu karar da diğer kurul kararları gibi itiraz ve dava konusu yapılabilir. Değerlendirmemize göre sitten çıkarma talebinde en güçlü dayanak, parselde yapılan sondajın kültür katmanına ulaşmadığını gösteren müze raporudur; bu nedenle sondajın parseli temsil edecek sayıda ve derinlikte yapılmasını dilekçede açıkça istemek gerekir. Tescilli yapılar için benzer süreç tescil kaydının kaldırılması yazımızda anlatılmıştır.
İzinsiz Kazı, Ruhsatsız Yapı ve İmar Barışı
3. derece arkeolojik sitte kurul izni olmadan temel kazmak, dolgu yapmak veya inşaat yapmak, Kanun’un 9. maddesindeki yasağa aykırıdır. Tescil edilen sit alanlarının tebliğ veya ilan edilmiş olmasına rağmen izin alınmaksızın inşai ve fiziki müdahale yapanlar veya yaptıranlar iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır; Kanun’a aykırı olarak imar izni verenler de aynı cezaya tabidir (2863 m.65/1-2). Kazı kültür varlığı bulmak amacıyla yapılmışsa izinsiz kazı suçu gündeme gelir ve yer sit alanı olduğu için üçte bir indirim uygulanmaz (m.74/1). Ruhsatsız yapılar hakkında imar mevzuatına göre işlem yapılır (m.16); Danıştay’ın da tespit ettiği üzere uygulamada kurul izinsiz yapının müze denetiminde kaldırılmasına karar verir, belediye de bu karara dayanarak yıkım işlemini yürütür (İDDK E:2023/7, K:2023/8).
İmar barışı kapsamında alınan yapı kayıt belgesinin bu yapıları koruyup korumadığı konusunda bölge idare mahkemeleri farklı kararlar vermişti. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 07.03.2023 tarihli ve E:2023/7, K:2023/8 sayılı kararıyla aykırılığı giderdi: korunan yerlerde koruma bölge kurulundan izin alınmadan inşa edilen yapılar hakkında yapı kayıt belgesi düzenlenemeyeceğine, düzenlenmişse bu belgenin ilgililere hak bahşetmeyeceğine ve 2863 sayılı Kanun uyarınca tesis edilen işlemleri hukuka aykırı hâle getirmeyeceğine oyçokluğuyla ve kesin olarak karar verdi. Kararın karşı oyu, 3. derece arkeolojik sitin kesin yapı yasağı içermediğini ve belgenin 2863 açısından ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.
3. derece arkeolojik sitte izinsiz uygulamaların sonuçları
| Fiil | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Kurul izni olmadan temel kazısı, dolgu, inşaat | 2 – 5 yıl hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası | 2863 m.9, m.65/1 |
| Kanuna aykırı imar izni vermek | 2 – 5 yıl hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası | m.65/2 |
| Kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı | 2 – 5 yıl hapis; sit alanında indirim yok | m.74/1 |
| Ruhsatsız veya sit şartlarına aykırı yapı | İmar mevzuatına göre yıkım ve idari yaptırım | m.16 |
| İzinsiz yapıya yapı kayıt belgesi | Hak doğurmaz; kurul kararlarını hukuka aykırı kılmaz | Danıştay İDDK E:2023/7, K:2023/8 |
| İnşaatta eser çıkıp bildirilmemesi | 6 ay – 3 yıl hapis | m.4, m.67/1 |
Ceza soruşturmasında suçun nitelendirilmesi, özellikle kazının amacının ve sit kararının tebliğ veya ilan edilip edilmediğinin incelenmesi önemlidir. Ayrıntılı ceza hukuku değerlendirmesi için tarihi eser kaçakçılığı ve kaçak kazı rehberimize bakabilirsiniz. Define arama ruhsatının sit alanlarında hiç verilemeyeceğini de hatırlatalım; ruhsat rejimi define arama izni yazımızda anlatılmıştır.
Kurul Kararına İtiraz ve Dava
Sondaj raporuna dayanan kurul kararına karşı iki yol vardır. Birincisi Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kuruluna itirazdır: koruma bölge kurulu kararlarına yapılan itirazlar Bakanlıkça değerlendirilir, gerekli görülürse Yüksek Kurul gündemine alınır ve en geç üç ay içinde karara bağlanır (2863 m.61); başvuru kararın tebliğ veya ilanından itibaren altmış gün içinde başvuru belgesiyle yapılır (Kurullar Yönetmeliği m.18; tarife sıra 3). İkincisi idare mahkemesinde iptal davasıdır; dava açma süresi tebliğden itibaren altmış gündür (İYUK m.7). İtiraz kararın uygulanmasını durdurmaz; acil durumlarda dava ve yürütmenin durdurulması talebi birlikte değerlendirilmelidir. İtiraz usulü için koruma kurulu kararına itiraz dilekçesi, dava dilekçesi için sit alanında yapılaşma izni ve dava dilekçesi, süreler için idari davalarda dava açma süreleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Davada temel tartışma kurul kararının gerekçesidir. Kanun kurul kararlarının dayanakları ve bilimsel gerekçeleri belirtilerek yazılmasını emreder (2863 m.57). Sondaj raporunda açmaların yeri, sayısı ve derinliği, ulaşılan katman ve buluntunun niteliği gösterilmemişse veya rapor kalıntı bulunmadığını söylediği hâlde kurul gerekçe göstermeden yapılaşmayı reddetmişse, değerlendirmemize göre karar sebep ve gerekçe yönünden hukuka aykırıdır. Bu dosyalarda mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi istenmeli, bilirkişi heyetinde arkeolog bulunması özellikle talep edilmelidir. Koruma amaçlı imar planının üç yıllık sürede yapılmaması da malikin yapı hakkını süresiz askıda bırakır; belediyeye plan yapılması için başvurulması ve cevap verilmezse zımni ret üzerine dava açılması değerlendirilebilir (2863 m.17; İYUK m.10). Plan süreci için koruma amaçlı imar planı yazımıza bakabilirsiniz.
Sondaj Kazısı Talep Dilekçesi Örneği
KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI
………… MÜZE MÜDÜRLÜĞÜNE
(Bilgi için: ………… Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğüne)
BAŞVURAN (MALİK): [Ad Soyad], T.C. Kimlik No: [……], Adres: [……], Telefon: [……]
TAŞINMAZ: [İl] ili, [İlçe] ilçesi, [Mahalle/Köy], [ada] ada, [parsel] parsel, [……] m²
KONU: 3. derece arkeolojik sit alanında kalan taşınmazda yeni yapılanma amaçlı sondaj kazısı yapılması ve sonucun koruma bölge kuruluna iletilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Taşınmazın sit durumu ve uygulanacak koşullar (2863 sayılı Kanun m.7 ve m.17; 658 sayılı ilke kararı m.3)
Taşınmazım, ………… Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun [tarih] tarihli ve [sayı] sayılı kararıyla [tamamı / bir kısmı] 3. derece arkeolojik sit alanında kalmaktadır ve bu durum tapu kütüğünün beyanlar hanesinde gösterilmiştir. Alanda koruma amaçlı imar planı bulunmamakta olup aynı kurulun [tarih/sayı] sayılı kararıyla belirlenen geçiş dönemi koruma esasları uygulanmaktadır. 3. derece arkeolojik sitler, ilke kararında koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek alanlar olarak tanımlanmıştır; parselin sit sınırı içinde kalması tek başına yapı yasağı anlamına gelmemektedir.
2. Yapılaşma talebinin imar durumuna uygunluğu (658 sayılı ilke kararı m.3/a)
Parselde, ………… Belediyesinden alınan [tarih/sayı] sayılı imar durumuna uygun olarak [taban alanı …… m², …… kat] [konut / depo] yapılması planlanmaktadır. Önerilen yoğunluk mevcut imar planındaki yoğunluğu aşmamaktadır. Yapının parsel içindeki oturumu ekteki krokide gösterilmiştir.
3. Sondaj kazısı talebi (658 sayılı ilke kararı m.3/ç; geçiş dönemi koruma esasları m.1)
İnşaat izni verilmeden önce Müdürlüğünüz uzmanlarınca parselde sondaj kazısı yapılması gerekmektedir. Sondajın, krokide gösterilen yapı oturumunu ve parselin sit sınırı içindeki bölümünü temsil edecek sayıda ve derinlikte yapılmasını, açmaların yerinin, derinliğinin ve ulaşılan katmanın raporda gösterilmesini talep ederim. Sondaj sırasında gerekecek iş makinesi ve işçiliğin sağlanması konusunda Müdürlüğünüzün yönlendirmesine uymaya hazırım.
4. Hizmet bedeli (2863 sayılı Kanun Ek m.9, tarife sıra 15; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.5 ve m.8/4)
Parselin [……] m² olan sit içindeki alanı için oranlanarak hesaplanan [……] TL hizmet bedeli ve KDV Döner Sermaye İşletmesi hesabına yatırılmış olup dekont ektedir.
5. Raporun kurula iletilmesi ve gerekçeli karar (658 sayılı ilke kararı m.3/ç; 2863 sayılı Kanun m.57)
Sondaj raporunun ekleriyle birlikte koruma bölge kuruluna iletilmesini, kurulca verilecek kararın Kanun ve ilke kararlarındaki dayanakları ve bilimsel gerekçeleri gösterilerek yazılmasını ve tarafıma tebliğ edilmesini talep ederim. Raporda kültür varlığına rastlanmadığının belirlenmesi hâlinde yapılaşmanın reddi, ancak somut ve bilimsel bir gerekçeye dayanabilir.
EKLER: 1. Tapu kaydı ve çap 2. Sit kararı ve geçiş dönemi koruma esasları 3. İmar durumu belgesi 4. Yapı oturumunu gösteren kroki 5. Fotoğraflar 6. Hizmet bedeli dekontu
SONUÇ VE İSTEM: Taşınmazımda Müdürlüğünüz uzmanlarınca sondaj kazısı yapılmasına, sondaj raporunun koruma bölge kuruluna iletilmesine ve kültür varlığına rastlanmaması hâlinde parselde yapılaşmaya gidilebileceğine karar verilmesi için gereğinin yapılmasını saygıyla arz ederim.
[Tarih]
Başvuran
[İmza]
Sit Sınırının Yeniden Değerlendirilmesi İçin Sondaj Talebi (Kısa Örnek)
KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI
………… KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA BÖLGE KURULU MÜDÜRLÜĞÜNE
BAŞVURAN (MALİK): [Ad Soyad], T.C. Kimlik No: [……], Adres: [……]
TAŞINMAZ: [İl/İlçe/Mahalle], [ada] ada, [parsel] parsel
KONU: Taşınmazın 3. derece arkeolojik sit sınırı dışında bırakılması ve tapudaki sit beyanının kaldırılması talebi ile bu amaçla tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj kazısı yapılması talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Sit kararı ve parselin konumu (2863 sayılı Kanun m.7 ve m.57)
Kurulunuzun [tarih/sayı] sayılı kararıyla belirlenen 3. derece arkeolojik sit sınırı parselimin [kuzey] kesimini kesmektedir. Parsel, sit fişinde tanımlanan yerleşimin merkezine [……] metre uzaklıkta, yüzeyinde buluntu bulunmayan bir tarım arazisidir.
2. Sondaj talebi (658 sayılı ilke kararı m.3/ç ve m.3/d; tarife sıra 14)
Sit sınırının bu kesimde bilimsel olarak doğrulanabilmesi için müze müdürlüğü uzmanlarınca tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj kazısı yapılmasını talep ederim. Sondajın parseli temsil edecek sayıda ve derinlikte yapılması, kültür katmanına ulaşılıp ulaşılmadığının raporda açıkça gösterilmesi gerekmektedir.
3. Bedel (2863 sayılı Kanun Ek m.9; tarife sıra 1 ve 14; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.7/6)
Sit sınırı değişikliği talebine ve sondaj talebine ilişkin hizmet bedelleri ayrı ayrı yatırılmış olup dekontlar ektedir.
SONUÇ VE İSTEM: Parselde sondaj kazısı yapılmasına, sondaj sonucunda kültür varlığına rastlanmaması hâlinde parselin 3. derece arkeolojik sit sınırı dışında bırakılmasına ve tapudaki beyanın terkini için ilgili tapu müdürlüğüne bildirim yapılmasına karar verilmesini arz ederim.
EKLER: Tapu kaydı, sit kararı ve haritası, fotoğraflar, hizmet bedeli dekontları
[Tarih] — [İmza]
Sık Yapılan Hatalar
1. 3. dereceyi “yapı yasağı” sanıp hiç başvurmamak. İlke kararı bu alanlarda yeni düzenlemelere izin verilebileceğini söyler; yol sondaj ve kurul kararıdır.
2. Belediyeden ruhsat alınca kurulu atlamak. Kurul kararı olmadan verilen ruhsat yapıyı korumaz; izin verenler de cezai sorumluluk taşır.
3. “Önce temeli kazayım, bir şey çıkmazsa başvururum” demek. Sondaj müze uzmanlarınca yapılır; malikin kendi kazısı izinsiz müdahaledir.
4. Hizmet bedelini yanlış hesaplamak. 1.000 metrekareyi aşan alanlarda bedel oranlanır; eksik bedel tamamlanmadan başvuru işleme alınmaz.
5. Geçiş dönemi koşullarını okumadan proje çizdirmek. Gabari, malzeme ve temel kazısının müze denetimi gibi şartlar kurul kararındadır.
6. İmar barışı belgesine güvenmek. Danıştay’a göre izinsiz yapıya verilen yapı kayıt belgesi hak doğurmaz.
7. Olumsuz kararda süreyi kaçırmak. Yüksek Kurul itirazı ve iptal davası için süre tebliğden itibaren altmış gündür.
8. Yapı yasağına giren parselde değiştirme hakkını bilmemek. Bakanlık izniyle kazı yapılan alanlarda Hazine taşınmazıyla değiştirme için onanlı plan şartı aranmaz.
Sıkça Sorulan Sorular
3. derece arkeolojik sit alanına ev yapılır mı?
Evet, ancak inşaat izninden önce müze uzmanlarınca sondaj kazısı yapılması ve koruma bölge kurulunun yapılaşmaya uygun karar vermesi gerekir. 3. derece arkeolojik sit, koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek alandır (658 sayılı ilke kararı m.3).
Sondaj kazısını kim yapar?
İlgili müze müdürlüğü uzmanları yapar; sondaj raporu müze müdürlüğünce koruma bölge kuruluna iletilir ve kurul kararı alındıktan sonra uygulamaya geçilir (658 sayılı ilke kararı m.3/ç).
3. derece arkeolojik sitte sondaj kazısı ücreti 2026’da ne kadar?
Yeni yapılanma amaçlı sondaj talebi gerçek kişiler için 2.500 TL, tüzel kişiler için 5.000 TL; tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj 5.000 TL ve 10.000 TL’dir. Tutarlar 1.000 m²’ye kadardır, üstü oranlanır ve KDV ayrıca eklenir (2863 Ek m.9, tarife sıra 14-15).
1.000 metrekareden büyük parselde sondaj ücreti nasıl hesaplanır?
1.000 m² üstündeki her metrekare için bedel oranlanarak hesaplanır (Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.8/4). Örneğin gerçek kişinin 1.800 m²’lik parseli için yeni yapılanma amaçlı sondaj bedeli 4.500 TL ve KDV’dir.
Sondaj ücreti iade edilir mi?
Hayır. Koruma bölge kurulunca olumsuz karar alınması, eksiklik, başvurunun geri çekilmesi veya uygun bulunmaması hâlinde hizmet bedeli iade edilmez (tarife dipnotu; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.5/4).
Sondajda kalıntı çıkarsa ne olur?
Alanın sit durumu yeniden değerlendirilebilir; parsel 1. veya 2. derece arkeolojik site alınabilir ve yapılaşma yasaklanabilir. Kesin yapı yasağında Hazine taşınmazıyla değiştirme talebi gündeme gelir; Bakanlık izniyle kazı yapılan alanlarda onanlı plan şartı aranmaz (2863 m.15/f).
Koruma amaçlı imar planı yapılmışsa yine sondaj gerekir mi?
İlke kararına göre planı yapılmış yerlerde planın öngördüğü koşullar geçerlidir (658 m.3/c). Plan onaylanmış sit alanlarında kültür varlığı parselleri dışındaki müdahaleler plan hükümlerine göre KUDEB bulunan idarelerin izin ve denetimiyle yapılır (2863 m.57); sondaj şartı plan notlarından kontrol edilmelidir.
3. derece arkeolojik sitte imar barışı belgesi geçerli mi?
Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, kurul izni alınmadan yapılan yapılara verilen yapı kayıt belgesinin hak doğurmayacağına ve 2863 uyarınca alınan kaldırma kararlarını hukuka aykırı kılmayacağına karar vermiştir (E:2023/7, K:2023/8).
3. derece arkeolojik sit kaldırılabilir mi?
Sit kaydının kaldırılması, sınır veya derece değişikliği koruma bölge kurulundan istenebilir. Talep tarife sıra 1 kapsamında 12.500 TL (tüzel kişide 25.000 TL) ve KDV’ye tabidir; kurul genellikle önce tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj yapılmasını ister.
3. derece arkeolojik sitte tarla ifraz edilebilir mi?
Taşınmaz kültür varlıklarının mahiyetine tesir etmeyecek şekilde koruma kurulundan izin alınarak tevhit ve ifraz yapılabilir (658 m.3/e). Talep tarife sıra 11 kapsamında ücretlidir.
İzinsiz temel kazısının cezası nedir?
Sit kararı tebliğ veya ilan edilmiş alanda izin alınmadan inşai ve fiziki müdahale yapan veya yaptıranlara iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası verilir (2863 m.9, m.65/1).
Sondaj sonucu olumsuz kurul kararına nasıl itiraz edilir?
Kararın tebliğ veya ilanından itibaren altmış gün içinde Koruma Yüksek Kuruluna itiraz edilebilir (2863 m.61; Kurullar Yönetmeliği m.18) veya altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7).
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar
3. derece arkeolojik sit dosyalarında malikin hakkı çoğunlukla ya başvurunun hiç yapılmaması ya da sondaj sonrası kurul kararının gerekçesinin denetlenmemesi nedeniyle kaybolur. Hukukçular Evi; sit kararı ve geçiş dönemi koşullarının incelenmesi, sondaj talep dilekçesi ve ücret hesabı, sondaj raporu ve kurul kararına karşı Yüksek Kurul itirazı ve iptal davası, sitten çıkarma ve derece değişikliği başvurusu, yapı yasağına giren parsellerde Hazine taşınmazıyla değiştirme ve kamulaştırma talepleri ile izinsiz müdahale iddiasıyla başlatılan soruşturmalarda destek verir. İmar mevzuatının genel çerçevesi için imar hukuku rehberimize, tescilli yapılardaki onarım izinleri için restorasyon izni yazımıza, güncel düzenlemeler için Hukuk Gündemi sayfamıza bakabilirsiniz. Randevu için 0554 648 37 15 numaralı hattan bize ulaşabilirsiniz.
Sitteki parseliniz için yol haritasını birlikte çizelim
Sondaj başvurusundan kurul kararına, itirazdan Hazine taşınmazıyla değiştirmeye kadar dosyanızı inceleyelim: Hukukçular Evi, 0554 648 37 15.
📚 İlgili Rehberler
- 🗂️ Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku RehberiTescil, sit ilanı, kurul izni, itiraz, buluntu, define ve sondaj
- Sit Alanında Yapılaşma ve Koruma Amaçlı İmar Planı
- Sit Alanında Yapılaşma İzni ve Dava Dilekçesi Örneği
- Sit Alanında Kalan Taşınmaz ve Hazine Trampası
- Koruma Kurulu Kararına İtiraz Dilekçesi Örneği (2026)
- Koruma Kurulu ve Bakanlık Başvuru Ücretleri (2026)
- Tescil Kaydının Kaldırılması Başvurusu (2026)
- Tarihi Eser Buldum, Ne Yapmalıyım? (2026)
- Tarihi Eser Kaçakçılığı ve Kaçak Kazı (2863)
- Define Arama İzni Nasıl Alınır? (2026)
Bu içerik İmar ve Şehircilik Hukuku alanındadır.
Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku Rehberi · Bu alandaki tüm rehberler · Tüm hukuk dalları
Mevzuat ve kaynaklar: 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.3, 4, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 41, 57, 61, 65, 67, 74, Ek Madde 9 (7590 sayılı Kanun m.4) ve ekli (1) sayılı ücret tarifesi sıra 1, 3, 11, 14, 15, 24; Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 05.11.1999 tarihli ve 658 sayılı “Arkeolojik Sitler, Koruma ve Kullanma Koşulları” ilke kararı m.1-3 (29.12.2016 tarihli ve 663 sayılı ilke kararıyla değişik, RG 18.01.2017, 29952); Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 27.06.2025 tarihli ve 3705 sayılı “Kentsel Arkeolojik Sit Alanları Koruma ve Kullanma Koşulları” ilke kararı (RG 10.07.2025, 32952); Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığına Yapılacak Başvurular ile Sunulacak Hizmetler Karşılığı Alınacak Bedellere İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (RG 27.10.2026, 33413) m.3, 4, 5, 7, 8; Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının ve Sitlerin Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmelik (RG 13.03.2012, 28232); Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları Yönetmeliği m.18; Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu E:2023/7, K:2023/8, 07.03.2023; Ankara Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu 16.02.2023 tarihli ve 3338 sayılı, 12.12.2024 tarihli ve 5020 sayılı kararları; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7, 10. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosya için hukuki görüş yerine geçmez.
