Jeoradar, toprağı kazmadan yer altındaki boşlukları, duvarları ve gömülü yapıları gösteren bir yer radarıdır. Hukuk iki ayrı soruya cevap verir. Birincisi meşru kullanımdır: Arkeolojik sit olarak tescilli bir taşınmazda jeoradar çalışması, koruma bölge kurulunun kararı üzerine müze müdürlüğünün veya kazı başkanlığının denetiminde yapılır; özel mülkte malikin talebiyle yapılan çalışmanın masrafını malik karşılar ve 2026’da Bakanlığa 1.000 metrekareye kadar gerçek kişiler 2.500 TL, tüzel kişiler 5.000 TL hizmet bedeli öder (2863 Ek m.9, tarife sıra 24). İkincisi suç riskidir: Kültür varlığı veya define bulmak amacıyla izinsiz olarak jeoradar, dedektör ya da benzeri cihazla arama yapmak, yer sit alanı veya 2863’ün 6. maddesindeki korunması gerekli bir yerse üç aydan iki yıla kadar hapis gerektiren izinsiz define araştırma suçudur (m.74/2); kazı başlarsa fiil iki yıldan beş yıla kadar hapis öngören izinsiz kazı suçuna dönüşür (m.74/1). Cihazı satın almak veya bulundurmak tek başına suç değildir; ancak suçta kullanılan cihaz müsadere edilebilir. Bu yazı jeoradar çalışmasının izin ve ücret rejimini, Bakanlık yönergesini, iki suç arasındaki farkı, Yargıtay kararlarını, önödemeyi, müsadereyi ve dilekçe örneklerini mevzuat maddeleriyle anlatır.
Kısa cevap: Sit alanındaki taşınmazınızda yapılaşma veya sit sınırının yeniden değerlendirilmesi için jeoradar taraması istiyorsanız koruma bölge kuruluna başvurursunuz; kurul gerekli görürse çalışma müze müdürlüğünün denetiminde yapılır, 1. ve 2. derece sitlerde Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünden ayrıca izin alınır, rapor kurula ve Genel Müdürlüğe gönderilir. Jeoradarla izinsiz define aramak ise suçtur; Yargıtay’a göre bu suç için aramanın sit alanında veya korunması gerekli bir yerde yapılması ve araziye fiziki müdahale bulunmaması gerekir. Sıradan bir tarlada kazısız tarama 74/2 kapsamında görülmezken, kazı yapılırsa yer neresi olursa olsun 74/1 gündeme gelir. İzinsiz define araştırma suçunda önödeme uygulanır (TCK m.75/6-c).
Jeoradar çalışması veya define araştırma soruşturması mı?
Sit alanında jeoradar ve sondaj başvurusu, kurul kararına itiraz, ifade, önödeme ve cihazın iadesi için dosyanızı birlikte değerlendirelim: Hukukçular Evi, 0554 648 37 15.
Jeoradar Nedir, Hukuken Neden Önemlidir?
Jeoradar ya da yer radarı, toprağa gönderdiği elektromanyetik dalgaların yansımasından yer altındaki yapıların, boşlukların ve farklı katmanların görüntüsünü çıkaran jeofizik bir cihazdır. Arkeolojide kazıya başlamadan önce gömülü duvarları, mezarları ve yapı kalıntılarını belirlemek için kullanılır; mühendislikte altyapı hatlarının, zemin boşluklarının ve temel sorunlarının tespitinde de yaygındır. Define arayıcılarının da ilgisini çeken bu cihazlar, metal dedektörlerinden farklı olarak metal dışı yapıları da gösterebildiğinden hem kültür varlığı yönetiminde hem de ceza soruşturmalarında sıkça karşımıza çıkar.
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na göre bu Kanun’a tabi taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarını meydana çıkarmak üzere araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkı yalnızca Kültür ve Turizm Bakanlığına aittir; Türk ve yabancı heyetlere araştırma izni Bakanlıkça, sondaj ve kazı izni Cumhurbaşkanı kararıyla verilir (m.35). Kültür ve Tabiat Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma, Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik “araştırma” kavramını, kültür ve tabiatla ilgili bir meseleyi tahkik, tahlil ve teşhis etmek için müzelerde veya kazı yapmaksızın toprak üstünde ve su altında yapılan çalışmalar olarak tanımlar (RG 10.08.1984, 18485; m.3). Değerlendirmemize göre kültür varlığı tespiti amacıyla yapılan jeoradar taraması, kazı yapılmadığı için bu tanımdaki araştırma niteliğindedir ve bu nedenle Bakanlığın izin rejimine tabidir.
Jeoradar kullanımının mevzuat haritası
| Konu | Düzenleme | Dayanak |
|---|---|---|
| Araştırma, sondaj ve kazı hakkının Bakanlığa ait olması | Kanun | 2863 m.35 |
| Araştırma tanımı: kazı yapmaksızın toprak üstünde çalışma | Araştırma, Sondaj ve Kazılar Yönetmeliği | RG 10.08.1984, 18485; m.3 |
| Sit alanlarında kurul kararıyla jeofizik ve jeoradar çalışması | Bakanlık Yönergesi (2024) | m.19-20 |
| Jeoradar çalışması hizmet bedeli | Kanun eki tarife | 2863 Ek m.9, sıra 24 |
| 1.000 m² üstünün oranlanması | Hizmet Bedelleri Yönetmeliği | RG 27.10.2026, 33413; m.8/4 |
| Define arama ruhsatı ve yasak yerler | Kanun | 2863 m.50 |
| İzinsiz kazı ve sondaj; izinsiz define araştırma | Kanun | 2863 m.74/1-2 |
| İzinsiz define araştırmada önödeme | Türk Ceza Kanunu | TCK m.75/6-c |
| Suçta kullanılan cihazın müsaderesi | Türk Ceza Kanunu | TCK m.54 |
Sit Alanında Jeoradar Çalışması Nasıl Yapılır?
Uygulamanın ayrıntısı Bakanlığın Kültür ve Tabiat Varlıklarıyla İlgili Yapılacak Yüzey Araştırması, Sondaj ve Kazı Çalışmalarının Yürütülmesi Hakkında Yönerge’dedir. 2024 tarihli Yönerge, 14.01.2020 tarihli ve E.39797 sayılı Bakanlık onayıyla yürürlüğe giren önceki yönergeyi yürürlükten kaldırmıştır (m.24) ve jeofizik ve jeoradar çalışmalarını sit derecesine göre iki ayrı maddede düzenler. Yönerge bir yönetmelik değil, Bakanlığın iç düzenlemesidir; ancak müze müdürlükleri ve kazı başkanlıkları bu kurallara göre çalıştığından başvuru sahibinin karşılaşacağı süreci belirler.
1. ve 2. derece arkeolojik sit alanları ile kentsel arkeolojik sit alanlarında yapılacak uygulamalar için koruma bölge kurulu kararıyla istenen jeofizik ve jeoradar çalışmaları, alanda kazı başkanlığı varsa onun, yoksa müze müdürlüğünün denetiminde yapılır. Müze müdürlüğü denetiminde yapılacak çalışma için Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünden izin istenir ve çalışmadan sonra hazırlanan rapor Genel Müdürlüğe ve ilgili koruma bölge kuruluna gönderilir (Yönerge m.19). 3. derece arkeolojik sit alanlarında ise kurul kararıyla istenen jeoradar çalışmaları Genel Müdürlükten izin istenmeksizin müze müdürlüğünün denetiminde yapılır ve rapor yine Genel Müdürlüğe ve kurula gönderilir (m.20). Cumhurbaşkanı kararıyla kazı yapılan alanlarda kazıya yönelik jeofizik çalışmaları verilen izin kapsamında kazı başkanlıklarınca yürütülür.
Sit derecesine göre jeoradar çalışmasının usulü
| Alan | Kimin kararıyla | Kimin denetiminde | Genel Müdürlük izni | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| 1. ve 2. derece arkeolojik sit, kentsel arkeolojik sit | Koruma bölge kurulu kararı | Kazı başkanlığı varsa o, yoksa müze müdürlüğü | Müze denetiminde yapılacaksa gerekir | Yönerge m.19/1-a, c |
| 3. derece arkeolojik sit | Koruma bölge kurulu kararı | Müze müdürlüğü | Gerekmez | Yönerge m.20/1-a |
| Cumhurbaşkanı kararıyla kazı yapılan alan | Kazı izni kapsamı; kurul talebi de olabilir | Kazı başkanlığı | Kazı izni kapsamında | Yönerge m.19/1-b |
| Sit dışı, tescilsiz alan | Kültür varlığı aranmıyorsa izin rejimi yok | — | — | Değerlendirmemiz; 2863 m.35, 74 |
Özel mülkiyetteki bir taşınmazda malikin talebi üzerine yapılması uygun görülen jeofizik ve jeoradar çalışmalarının masrafları malik tarafından karşılanır ve malik ile müze müdürlüğü arasında Bakanlığın hazırladığı tip protokol esas alınarak protokol imzalanır. Deprem, yangın, sel, heyelan gibi afetlerden etkilenen alanlarda çalışmanın finansmanı mülkiyete bakılmaksızın Bakanlıkça da karşılanabilir (Yönerge m.19/1-d; 3. derece için m.20/1-c). Değerlendirmemize göre bu durumda malik iki ayrı ödeme yapar: Bakanlığın işlemine ilişkin tarifedeki hizmet bedeli ve taramayı yapacak jeofizik ekibin ya da cihazın masrafı. Protokol imzalanmadan önce masraf kalemlerinin, raporun teslim süresinin ve tarama sonucunun nasıl yorumlanacağının yazılı olarak netleştirilmesi gerekir.
Sondaj mı, Jeoradar mı? Yapılaşma Taleplerinde İki Yöntem
3. derece arkeolojik sitlerde inşaat izni verilmeden önce ilgili müze müdürlüğü uzmanlarınca sondaj kazısı yapılması ve raporun 663 sayılı ilke kararı çerçevesinde kurula iletilerek kurul kararı alınması gerekir (Yönerge m.17/2-e). Jeoradar bu sondajın yerini kendiliğinden almaz; ancak kurul, alanın niteliğine göre önce jeoradar çalışması yapılmasını, sonuçlara göre sondajın yerini ve kapsamını belirlemeyi tercih edebilir. Değerlendirmemize göre geniş parsellerde jeoradar, sondaj açmalarının kalıntı olasılığı yüksek noktalara yoğunlaştırılmasını sağlayarak hem süreyi hem maliyeti azaltabilir; başvuruda kuruldan bu yöntemin uygulanması açıkça istenebilir.
Jeoradar sonuçları kesin değildir; bir yansıma kalıntı da olabilir, kök, kaya veya altyapı hattı da. Bu nedenle kurul jeoradar raporunda anomali görülen noktalarda sondajla doğrulama isteyebilir. Malik açısından önemli olan, raporun hangi anomaliyi neye dayanarak yorumladığının ve önerilen sondaj noktalarının gerekçesinin kurul kararında gösterilmesidir. Sondaj süreci, ücreti ve kurul kararından sonraki adımlar 3. derece arkeolojik sitte sondaj kazısı yazımızda, tescilli yapıya komşu parseller için kurallar korunma alanında yapılaşma yazımızda anlatılmıştır.
Jeoradar çalışması süreci adım adım
| Adım | Ne yapılır | Merci | Dayanak |
|---|---|---|---|
| 1. Talep | Yapılaşma, sit sınırı veya derece değişikliği talebiyle birlikte jeoradar çalışması istenir | Koruma bölge kurulu müdürlüğü | 2863 m.57; Yönerge m.19-20 |
| 2. Kurul kararı | Kurul jeoradar veya sondaj yapılmasına karar verir | Koruma bölge kurulu | Yönerge m.19/1-a, 20/1-a |
| 3. Ödeme | Tarifedeki hizmet bedeli ve KDV yatırılır | Bakanlık Döner Sermaye İşletmesi | Ek m.9, sıra 24; Hizmet Bedelleri Y. m.5 |
| 4. İzin ve protokol | 1. ve 2. derecede Genel Müdürlük izni; malik ile müze arasında protokol | Genel Müdürlük; müze müdürlüğü | Yönerge m.19/1-c, d |
| 5. Tarama | Müze veya kazı başkanlığı denetiminde çalışma yapılır | Müze müdürlüğü | Yönerge m.19-20 |
| 6. Rapor | Rapor Genel Müdürlüğe ve kurula gönderilir | Müze müdürlüğü | Yönerge m.19/1-ç, 20/1-b |
| 7. Karar | Kurul yapılaşma, sondaj veya sit sınırı hakkında karar verir | Koruma bölge kurulu | 2863 m.57 |
Jeoradar Çalışması Ücreti 2026
7590 sayılı Kanun’la 2863’e eklenen Ek Madde 9 ve ekli (1) sayılı tarifenin 24. sırasında, 2863 sayılı Kanun kapsamında arkeolojik sit olarak tescil edilen alanlarda jeoradar çalışması talepleri için başvuru başına 1.000 metrekareye kadar gerçek kişilerden 2.500 TL, tüzel kişilerden 5.000 TL işlem ücreti öngörülmüştür; 1.000 metrekare üstündeki her metrekare için işlem ücreti oranlanarak uygulanır. Hizmet Bedelleri Yönetmeliği de sondaj ve jeoradar taleplerinde 1.000 metrekare üstü her metrekare için bedelin oranlanarak hesaplanacağını tekrar eder (m.8/4). KDV ayrıca eklenir ve tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılır.
Jeoradar ve sondajla ilgili 2026 hizmet bedelleri
| Sıra | Hizmet | Gerçek kişi | Tüzel kişi | Not |
|---|---|---|---|---|
| 24 | Arkeolojik sit olarak tescilli alanda jeoradar çalışması talebi | 2.500 TL | 5.000 TL | 1.000 m²’ye kadar; üstü oranlanır |
| 15 | 3. derece arkeolojik sitte yeni yapılanma amaçlı sondaj kazısı | 2.500 TL | 5.000 TL | 1.000 m²’ye kadar; üstü oranlanır |
| 14 | 3. derece arkeolojik sitte tespit ve sit irdelemesine yönelik sondaj | 5.000 TL | 10.000 TL | 1.000 m²’ye kadar; üstü oranlanır |
| 23 | Su altında yapılacak inceleme talepleri | 20.000 TL | 40.000 TL | Hizmet alımı, ekipman, nakil, deniz aracı ve konaklama hariç |
| 16 | Define kazıları işlemi talepleri (karşılaştırma için) | 5.000 TL | 5.000 TL | Uygulama başına |
Hesap örneği: Değerlendirmemize göre “oranlama”, 1.000 metrekare için öngörülen tutarın metrekare başına düşen payının bütün alana uygulanması demektir; buna göre gerçek kişinin 1.800 metrekarelik arkeolojik sit parselinde jeoradar çalışması için ödeyeceği bedel 4.500 TL ve KDV’dir. Aynı başvuruda kurul hem jeoradar hem sondaj isterse her işlem için tarifedeki bedel ayrı ayrı tahsil edilir; ancak aynı işlem için mükerrer tahsilat yapılamaz (Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.7/6). Bedel peşin ödenir, eksik ödemede başvuru işleme alınmaz (m.5/1, 7/7) ve kurulun olumsuz karar vermesi hâlinde iade edilmez (tarife dipnotu; m.5/4). Tarifenin tamamı için başvuru ücretleri, yönetmeliğin yayımı için hizmet bedeli yönetmeliği haberimize bakabilirsiniz.
Dikkat: Tarifenin 24. sırası yalnızca “arkeolojik sit olarak tescil edilen alanlar” için yazılmıştır. Değerlendirmemize göre tescilli tek yapı parselinde veya korunma alanında kurulun istediği jeoradar çalışması için bu kalemin uygulanıp uygulanmayacağı tarifeden açıkça anlaşılmaz; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği bedellerin ücret tarifesinde gösterileceğini öngördüğünden (m.4), tarifede açıkça yer almayan bir işlem için bedel istenmesi tartışmalıdır; ödeme öncesinde müze müdürlüğünden yazılı bilgi istenmelidir.
Jeoradarla Define Aramak Suç mu?
2863’ün 74. maddesi iki ayrı suç düzenler. Birinci fıkraya göre kültür varlıkları bulmak amacıyla izinsiz olarak kazı veya sondaj yapan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır; kazı veya sondajın yapıldığı yer sit alanı veya Kanun’a göre korunması gerekli başka bir yer değilse ceza üçte bir indirilir. İkinci fıkraya göre izinsiz olarak define araştıranlar üç aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır; bu fiiller yurt dışına kültür varlıklarını kaçırma amacıyla veya kültür varlıklarının korunmasında görevli kişilerce işlenirse ceza iki katına kadar artırılır.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 5728 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikten önce ayrı bir suç olan “izinsiz araştırma yapma” fiilinin, kanun gerekçesindeki “izinsiz define araştıranlar ifadesi her türlü teknik cihazla araştırma yapma eylemini de kapsayacaktır” açıklaması karşısında suç olmaktan çıkmadığını, artık 74. maddenin ikinci fıkrasındaki izinsiz define araştırma suçunu oluşturduğunu kabul etmiştir. Aynı kararda bu suçun maddi unsurunun sondaj ve kazı dışında toprak üstünde veya su altında araştırma yapmak olduğu, havadan fotoğraf çekilmesinin, elektrik iletkenliğinin ölçülmesinin, manyetik veya jeofiziksel aramaların da bu kapsamda değerlendirildiği belirtilmiş; suçun oluşması için araştırmanın 6. maddedeki korunması gerekli taşınmazlarda, korunma alanlarında, sit alanlarında veya 50. maddenin birinci fıkrasında belirtilen yerlerde yapılmasının şart olduğu vurgulanmıştır (YCGK 07.07.2009, 2009/7-96 E., 2009/188 K.).
Yargıtay 12. Ceza Dairesi bu çizgiyi sürdürmektedir. Dedektörle araştırma yaptıkları sabit olan sanıklar hakkında, yakalandıkları yerin 6. madde kapsamında bir alan olup olmadığı kesin olarak tespit edilmeden hüküm kurulması eksik araştırma sayılarak bozulmuş (Yargıtay 12. CD 16.11.2017, 2015/16059 E., 2017/8980 K.); aynı dosyada daire, araziye fiziki müdahale oluşturacak bir kazı izinin bulunmadığını belirterek fen ve arkeolog bilirkişiyle yeniden keşif yapılmasını istemiş ve önödeme işlemlerinin yerine getirilmesi gerektiğine de hükmetmiştir (Yargıtay 12. CD 03.10.2024, 2021/3392 E., 2024/4975 K.). Dairenin onadığı bir başka kararda ise izinsiz define araştırma suçunun araziye fiziki müdahale içermeyen yüzeysel araştırmalarla işlendiği, kazı yapılmışsa artık bu suçtan söz edilemeyeceği ve sit dışı bir yerde kültür varlığı bulmak amacıyla kuyu kazan sanıkların 74. maddenin birinci fıkrasından cezalandırılması gerektiği kabul edilmiştir (Yargıtay 12. CD 13.02.2025, 2023/96 E., 2025/1538 K.).
İzinsiz define araştırma ile izinsiz kazı suçunun farkı
| Ölçüt | İzinsiz define araştırma (m.74/2) | İzinsiz kazı veya sondaj (m.74/1) |
|---|---|---|
| Fiil | Kazısız arama: jeoradar, dedektör, gözle veya cihazla tarama | Kazı veya sondaj, yani araziye fiziki müdahale |
| Yer şartı | Sit alanı, 6. maddedeki korunması gerekli taşınmaz ve korunma alanı veya 50/1’deki yerler | Yer şartı yok; sit dışında ceza üçte bir indirilir |
| Amaç | Define veya kültür varlığı aramak | Kültür varlığı bulmak |
| Ceza | 3 ay – 2 yıl hapis; nitelikli hâlde iki katına kadar | 2 – 5 yıl hapis; sit dışında üçte bir indirim |
| Önödeme | Birinci cümledeki suçta var | Yok |
| Sıradan tarlada kazısız tarama | Yargıtay’a göre unsurlar oluşmaz | — |
Değerlendirmemize göre jeoradarın mühendislik amacıyla, örneğin altyapı hatlarını veya zemin boşluklarını tespit için kullanılması bu suçların hiçbirini oluşturmaz; çünkü her iki fıkra da kültür varlığı veya define bulma amacı arar. Bununla birlikte çalışma sit alanında veya tescilli bir yapının parselinde yapılacaksa, amacın kanıtlanabilmesi ve olası bir yanlış anlamanın önlenmesi için kurul izni ve müze denetimi altında yapılması gerekir. İzinsiz kazının kast göstergeleri ve cezası için tarihi eser kaçakçılığı ve kaçak kazı yazımıza bakabilirsiniz.
Jeoradar veya Dedektör Satın Almak ve Bulundurmak Suç mu?
2863 sayılı Kanun jeoradar veya dedektör satın almayı, satmayı ya da bulundurmayı ayrıca suç olarak tanımlamaz; cezalandırılan fiil cihazla izinsiz define araştırmak veya kültür varlığı bulmak amacıyla kazı yapmaktır. Kanun cihaz meselesine yalnızca etkin pişmanlık bağlamında değinir: İzinsiz define araştıran kişi, kovuşturma başlayıncaya kadar kendisini gerekli cihazları temin ederek bu fiile sevk eden kişilerin kimliklerini açıklar ve yakalanmalarını sağlarsa, mahkeme cezada indirim yapabileceği gibi ceza verilmesine yer olmadığına da karar verebilir (m.74/4). Ceza Genel Kurulu’nun yukarıdaki kararı da, kendiliğinden suç teşkil etmeyen bir eşya hakkında müsadere kararı verilebilmesi için eşyanın kullanıldığı suçun sabit olması gerektiğini vurgular.
Değerlendirmemize göre cihazın evde veya araçta bulunması, tek başına izinsiz define araştırma suçunun delili sayılamaz; ancak cihazın sit alanında veya bir höyük, tümülüs ya da ören yeri çevresinde kullanılırken yakalanması, yanında kazma, kürek, harita ve define işaretleri bulunması gibi hâller kastın göstergesi olarak değerlendirilir. Jeoradar satan veya kiralayan işletmelerin, cihazı teslim ettikleri kişinin kimliğini ve kullanım amacını gösteren sözleşme düzenlemesi, hem müsadere riskinde iyiniyetini ispat etmesi hem de 74. maddenin son fıkrasındaki “cihaz temin ederek sevk etme” şüphesinden uzak durması bakımından önemlidir.
Ceza, Önödeme ve Etkin Pişmanlık
7188 sayılı Kanun’la Türk Ceza Kanunu’nun 75. maddesinin altıncı fıkrasına eklenen (c) bendi, 2863’ün 74. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesindeki izinsiz define araştırma suçunu önödeme kapsamına almıştır. Önödemede fail, hapis cezasının aşağı sınırının her günü için yüz Türk lirası üzerinden bulunacak miktarı soruşturma giderleriyle birlikte Cumhuriyet savcılığının tebliğinden itibaren on gün içinde öderse hakkında kamu davası açılmaz; on gün içinde talep ederse ödeme birer ay arayla üç eşit taksite bölünür ve taksit süresinde ödenmezse önödeme hükümsüz kalır (TCK m.75/1). Üç aylık alt sınır esas alındığında bu tutar yaklaşık 9.000 TL ve soruşturma giderleridir. Önödemeye bağlı kovuşturmaya yer olmadığı kararından itibaren beş yıl içinde önödemeye tabi bir suç işleyen faile teklif edilecek miktar yarı oranında artırılır. Önödeme, nitelikli hâl olan ikinci cümleye ve izinsiz kazı suçuna uygulanmaz.
Kanun ayrıca iki indirim nedeni öngörür. Bu maddedeki suçları işleyerek bulduğu kültür varlığını soruşturma başlamadan önce mahalli mülki amire teslim eden kişinin cezasında mahkeme üçte ikisine kadar indirim yapabilir (m.74/3). Cihaz temin ederek sevk edenlerin açıklanması ve yakalanmasının sağlanması hâlinde de indirim veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilebilir (m.74/4). Bu suçlar nedeniyle el konulan taşınır kültür varlıkları müzeye teslim edilir (m.75).
Jeoradar ve define aramayla ilgili cezalar ve indirimler
| Fiil veya durum | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Sit veya korunan yerde izinsiz define araştırma | 3 ay – 2 yıl hapis; önödeme uygulanır | 2863 m.74/2; TCK m.75/6-c |
| Yurt dışına kaçırma amacıyla veya görevlilerce define araştırma | Ceza iki katına kadar artırılır; önödeme yok | 2863 m.74/2, ikinci cümle |
| Kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj | 2 – 5 yıl hapis; sit dışında üçte bir indirim | 2863 m.74/1 |
| Bulunan varlığın soruşturmadan önce mülki amire teslimi | Üçte ikiye kadar indirim | 2863 m.74/3 |
| Cihaz temin ederek sevk edenleri açıklama ve yakalatma | İndirim veya ceza verilmesine yer olmadığı | 2863 m.74/4 |
| Bulunan eseri mazeretsiz ve bilerek bildirmemek | 6 ay – 3 yıl hapis | 2863 m.67/1 |
| El konulan kültür varlığı | Müzeye teslim | 2863 m.75 |
Jeoradara El Konulur mu, Müsadere Edilir mi?
İyiniyetli üçüncü kişilere ait olmamak koşuluyla, kasıtlı bir suçun işlenmesinde kullanılan veya suçun işlenmesine tahsis edilen eşyanın müsaderesine hükmolunur (TCK m.54/1). Suçta kullanılan eşyanın müsaderesinin işlenen suça göre daha ağır sonuçlar doğuracağı ve bu nedenle hakkaniyete aykırı olacağı anlaşıldığında müsadereye hükmedilmeyebilir (m.54/3). Önödeme ile kamu davasının açılmaması veya düşmesi müsadereye ilişkin hükümleri etkilemez (TCK m.75/5). Ceza Genel Kurulu’na göre ise kendiliğinden suç teşkil etmeyen bir eşyanın müsaderesi için eşyanın kullanıldığı suçun işlendiğinin sabit olması gerekir.
Değerlendirmemize göre kiralanmış veya bir mühendislik firmasına ait jeoradar, firmanın suçtan haberi olmadığı ispatlanırsa iyiniyetli üçüncü kişiye ait eşya olarak iade edilmelidir; yüksek bedelli bir cihazın, yer şartı tartışmalı bir kazısız tarama nedeniyle müsaderesi ise ölçülülük bakımından 54. maddenin üçüncü fıkrası çerçevesinde tartışılabilir. İade talebi soruşturma aşamasında savcılığa, kovuşturmada mahkemeye yapılır. Ayrıntılar için müsadere ve el konulan eşyam ne olacak yazılarımıza bakabilirsiniz.
Cihazın akıbeti
| Durum | Muhtemel sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Fail adına kayıtlı, suçta kullanıldığı sabit cihaz | Müsadere | TCK m.54/1 |
| Kiralık veya firmaya ait cihaz, sahibi iyiniyetli | İade | TCK m.54/1 |
| Müsadere suça göre ağır ve hakkaniyete aykırı | Müsadereye hükmedilmeyebilir | TCK m.54/3 |
| Suçun unsurları oluşmamış (ör. sit dışı kazısız tarama) | Müsadere edilemez; iade | YCGK 2009/7-96 E., 2009/188 K. |
| Önödeme yapılmış | Müsadere hükümleri ayrıca uygulanabilir | TCK m.75/5 |
Define Arama Ruhsatıyla Jeoradar Kullanılabilir mi?
Define aramak isteyenlere, 6. maddede korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlığı olarak belirtilen yerler ile tespit ve tescil edilen sit alanları ve mezarlıklar dışında Bakanlıkça define arama ruhsatnamesi verilebilir; aynı sürede birden fazla yerde arama izni verilemez, izin devredilemez ve bu iş için başkası vekil tayin edilemez (2863 m.50). Arama, ruhsatın konusu olan yerde Bakanlık ve diğer kurumların temsilcilerinin gözetiminde yapılır ve giderleri arayıcıya aittir. Define Arama Yönetmeliği aramada hangi cihazların kullanılacağını ayrıca düzenlemez. Değerlendirmemize göre ruhsat kapsamındaki yerde, temsilcilerin gözetiminde ve ruhsatın süresi içinde jeoradar kullanmak mümkündür; ruhsatın kapsamı dışındaki bir parselde veya temsilci yokken yapılan tarama ise izinsiz define araştırma niteliği taşıyabilir. Ruhsatın alınması, belgeler, harç ve teminat için define arama izni nasıl alınır rehberimize, bulunan definenin paylaşımı için yolda altın buldum yazımıza bakabilirsiniz.
Kurul Kararına ve Ret İşlemine Karşı Yollar
Koruma bölge kurulunun jeoradar veya sondaj sonucuna dayanarak verdiği yapılaşma, sit sınırı veya derece kararlarına karşı Kültür ve Turizm Bakanlığına itiraz edilebilir; itiraz Koruma Yüksek Kurulu gündemine alınabilir (2863 m.61). Kurul kararlarına karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7). Değerlendirmemize göre jeoradar raporunda görülen anomalinin niteliği, örneğin altyapı hattı veya doğal kaya olabileceği tartışılmadan doğrudan kalıntı kabul edilerek verilen kararlar, bilimsel gerekçe eksikliği nedeniyle yargısal denetimde sorgulanabilir; bu durumda bağımsız bir jeofizik mühendisinin raporu ve sondajla doğrulama talebi önemlidir. İtirazın usulü için koruma kurulu kararına itiraz dilekçesi, süreler için idari davalarda dava açma süreleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sit Alanında Jeoradar Çalışması Talep Dilekçesi Örneği
KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI
………… KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA BÖLGE KURULU MÜDÜRLÜĞÜNE
BAŞVURAN: [Ad Soyad / Unvan], T.C. Kimlik No veya Vergi No: [……], Adres: [……], Telefon: [……]
TAŞINMAZ: [İl, ilçe, mahalle], [……] ada, [……] parsel, [……] m², [……] derece arkeolojik sit alanı
KONU: Taşınmazda yapılaşma talebimizin değerlendirilmesi için müze müdürlüğü denetiminde jeoradar çalışması yapılmasına karar verilmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Talebimiz ve taşınmazın durumu (2863 sayılı Kanun m.17 ve m.57)
Maliki olduğumuz taşınmaz [tarih/sayı] sayılı kurul kararıyla [……] derece arkeolojik sit alanı içinde kalmaktadır. Taşınmazda [konut / depo / işyeri] yapmak istiyoruz. Avan proje ve vaziyet planı ektedir.
2. Jeoradar çalışmasının yapılması gereği (Yönerge m.19 ve m.20)
Taşınmazın yüzölçümü geniş olduğundan, sondaj açmalarının yerinin rastgele belirlenmesi yerine önce jeoradar çalışması yapılmasını, sonuçlara göre sondajın gerekli görülen noktalarda yapılmasını talep ediyoruz. Bu yöntem hem taşınmazda gereksiz kazı yapılmasını önleyecek hem de kalıntı bulunması muhtemel alanların bilimsel olarak tespitini sağlayacaktır. Çalışmanın müze müdürlüğü denetiminde yapılmasını ve raporun Kurulunuza ve Genel Müdürlüğe gönderilmesini talep ediyoruz.
3. Masraflar ve protokol (Yönerge m.19/1-d)
Çalışmanın masraflarını karşılamayı ve müze müdürlüğüyle Bakanlığın tip protokolü esas alınarak protokol imzalamayı kabul ediyoruz. [……] Jeofizik Mühendislik firmasının teknik ekibi ve cihazı müze müdürlüğünün uygun görmesi hâlinde kullanılabilir; firmanın yetki belgeleri ektedir.
4. Hizmet bedeli (2863 sayılı Kanun Ek m.9; tarife sıra 24; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.8/4)
Taşınmazın sit alanı içindeki [……] m²’lik bölümü için oranlanarak hesaplanan [……] TL hizmet bedeli ve KDV Döner Sermaye İşletmesi hesabına yatırılmış olup dekont ektedir.
5. Gerekçeli karar (2863 sayılı Kanun m.57)
Jeoradar raporunda bir anomali görülmesi hâlinde bunun hangi bilimsel yorumla kalıntı sayıldığının ve sondajla doğrulanacak noktaların gerekçesiyle birlikte kararda gösterilmesini talep ediyoruz.
EKLER: 1. Tapu kaydı 2. Kurul kararının örneği 3. Avan proje ve vaziyet planı 4. Koordinatlı kroki 5. Jeofizik firmasının belgeleri 6. Dekont
SONUÇ VE İSTEM: Taşınmazda müze müdürlüğü denetiminde jeoradar çalışması yapılmasına, sonuçlarına göre gerekirse sondaj yapılmasına ve yapılaşma talebimizin bu sonuçlar doğrultusunda değerlendirilmesine karar verilmesini saygıyla arz ederiz.
[Tarih]
Başvuran
[İmza]
İzinsiz Define Araştırma Soruşturmasında Şüpheli Müdafii Beyan Dilekçesi (Kısa Örnek)
SORUŞTURMA NO: [……]
ŞÜPHELİ: [Ad Soyad], T.C. Kimlik No: [……]
MÜDAFİİ: Av. [……]
KONU: Şüpheli hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmesi ve el konulan jeoradar cihazının iadesi talebidir.
AÇIKLAMALAR
1. Arama yapılan yerin sit alanı veya korunması gerekli bir yer olmadığı (2863 sayılı Kanun m.6, m.50 ve m.74/2)
Müvekkilin bulunduğu [……] ada [……] parsel, sit alanı değildir, tescilli bir taşınmaz veya korunma alanı da değildir; taşınmazın tescil durumuna ilişkin koruma bölge kurulu müdürlüğü yazısı ektedir. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 07.07.2009 tarihli ve 2009/7-96 E., 2009/188 K. sayılı kararı ile Yargıtay 12. Ceza Dairesinin istikrar kazanmış kararlarında belirtildiği üzere izinsiz define araştırma suçu ancak 6. maddedeki korunması gerekli yerlerde, korunma alanlarında, sit alanlarında veya 50. maddede sayılan yerlerde işlenebilir. Bu şart gerçekleşmediğinden suçun maddi unsuru oluşmamıştır.
2. Kazı ve fiziki müdahale bulunmadığı (2863 sayılı Kanun m.74/1)
Olay yeri tutanağında da yazıldığı üzere arazide herhangi bir kazı çukuru veya toprağa müdahale izi yoktur. Bu nedenle fiil 74. maddenin birinci fıkrasındaki izinsiz kazı suçu kapsamında da değerlendirilemez.
3. Define veya kültür varlığı arama kastının bulunmadığı (2863 sayılı Kanun m.74)
Müvekkil [……] Mühendislik firmasında jeofizik teknisyeni olarak çalışmakta olup cihaz, [……] Belediyesinin [tarih] tarihli altyapı tespiti işi için firma tarafından müvekkile teslim edilmiştir. İş emri, sözleşme ve firma yazısı ektedir. Yanında kazma, kürek, harita veya define işaretine ilişkin bir belge bulunmamıştır. Cihazın teknik amaçla kullanıldığı açıktır.
4. Cihazın iadesi (TCK m.54/1 ve m.54/3)
El konulan jeoradar cihazı müvekkile değil, suçla ilgisi olmayan [……] Mühendislik firmasına aittir; fatura ve demirbaş kaydı ektedir. İyiniyetli üçüncü kişiye ait eşyanın müsaderesine karar verilemeyeceğinden ve suçun unsurları da oluşmadığından cihazın sahibine iadesi gerekir.
5. Önödeme hakkında (TCK m.75/6-c)
Müvekkilin üzerine atılı suçu işlemediği açıktır. Kabul anlamına gelmemek kaydıyla, Başsavcılığınızın aksi kanaatte olması hâlinde, 74. maddenin ikinci fıkrasının birinci cümlesindeki suçun önödeme kapsamında bulunduğu ve önödeme teklifi yapılmadan dava açılamayacağı hususunun gözetilmesini talep ederiz.
SONUÇ VE İSTEM: Müvekkil hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ve el konulan jeoradar cihazının sahibi [……] Mühendislik firmasına iadesine karar verilmesini saygıyla arz ederiz.
EKLER: Koruma bölge kurulu müdürlüğü yazısı, iş emri ve sözleşme, firma yazısı, cihazın faturası ve demirbaş kaydı
[Tarih]
Şüpheli Müdafii
Av. [……]
Sık Yapılan Hatalar
1. Sit parselinde kendi başına tarama yaptırmak. Kurul kararı ve müze denetimi olmadan yapılan tarama hem geçersizdir hem de suç şüphesi doğurur.
2. Tarama sonucuna güvenip kazıya başlamak. Jeoradar sonrası kazı kurul izni olmadan yapılamaz; izinsiz kazı daha ağır cezayı gerektirir.
3. Tarifedeki bedeli eksik hesaplamak. 1.000 m² üstü oranlanır; eksik ödemede başvuru işleme alınmaz.
4. Protokolü okumadan imzalamak. Masraf kalemleri, rapor süresi ve yorum ölçütleri baştan yazılmalıdır.
5. Cihazı belgesiz kiralamak. Kiralayan firma iyiniyetini ve cihazın amacını ancak sözleşmeyle ispatlar.
6. Önödeme tebligatını kaçırmak. On günlük süre geçerse kamu davası açılabilir.
7. Yer şartını tartışmamak. İzinsiz define araştırma suçunda alanın sit veya korunan yer olup olmadığı belirleyicidir.
8. El konulan cihaz için iade talebinde bulunmamak. İyiniyetli sahip, soruşturma aşamasında iade isteyebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Jeoradar ile define aramak suç mu?
Kültür varlığı veya define bulmak amacıyla izinsiz olarak jeoradarla arama yapmak, yer sit alanı veya 2863’ün 6. maddesindeki korunması gerekli bir yerse izinsiz define araştırma suçudur ve üç aydan iki yıla kadar hapis gerektirir (2863 m.74/2). Kazı yapılırsa izinsiz kazı suçu gündeme gelir (m.74/1).
Jeoradar satın almak veya bulundurmak suç mu?
2863 sayılı Kanun jeoradar veya dedektör satın almayı, satmayı ya da bulundurmayı ayrıca suç olarak tanımlamaz; suç olan, cihazla izinsiz define araştırmak veya kültür varlığı bulmak için kazı yapmaktır (m.74).
Sit alanında jeoradar çalışması nasıl yaptırılır?
Koruma bölge kuruluna başvurulur; kurul gerekli görürse çalışma müze müdürlüğünün veya kazı başkanlığının denetiminde yapılır. 1. ve 2. derece sitlerde müze denetimindeki çalışma için Genel Müdürlükten izin alınır, 3. derecede gerekmez; rapor kurula ve Genel Müdürlüğe gönderilir (Yönerge m.19-20).
Jeoradar çalışması ücreti 2026’da ne kadar?
Arkeolojik sit olarak tescilli alanlarda 1.000 m²’ye kadar gerçek kişiler 2.500 TL, tüzel kişiler 5.000 TL öder; 1.000 m² üstü oranlanır ve KDV ayrıca eklenir (2863 Ek m.9, tarife sıra 24; Hizmet Bedelleri Yönetmeliği m.8/4).
Jeoradar çalışmasının masrafını kim karşılar?
Özel mülkte malikin talebiyle yapılan çalışmanın masrafları malik tarafından karşılanır ve malik ile müze müdürlüğü arasında protokol imzalanır; afet bölgelerinde Bakanlık da finansman sağlayabilir (Yönerge m.19/1-d).
Jeoradar sondajın yerine geçer mi?
Kendiliğinden geçmez. 3. derece arkeolojik sitlerde inşaat izninden önce müze uzmanlarınca sondaj yapılması ve kurul kararı alınması gerekir (Yönerge m.17/2-e); kurul jeoradarı sondajın yerini ve kapsamını belirlemek için isteyebilir.
Sit alanı olmayan tarlada dedektör veya jeoradarla aramak suç mu?
Yargıtay’a göre izinsiz define araştırma suçu için aramanın sit alanında, korunması gerekli bir taşınmazda veya 50. maddedeki yerlerde yapılması gerekir; bu şart yoksa ve kazı da yapılmamışsa suçun unsurları oluşmaz (YCGK 2009/7-96 E., 2009/188 K.; Yargıtay 12. CD 2015/16059 E., 2017/8980 K.). Kazı yapılırsa yer neresi olursa olsun 74/1 uygulanır.
İzinsiz define araştırmada önödeme var mı?
Evet. 74. maddenin ikinci fıkrasının birinci cümlesindeki suç önödeme kapsamındadır (TCK m.75/6-c). Alt sınırın her günü için yüz lira üzerinden bulunan miktar ve soruşturma giderleri on gün içinde ödenirse kamu davası açılmaz.
Jeoradara el konulursa geri alınabilir mi?
Cihaz iyiniyetli üçüncü kişiye, örneğin suçtan habersiz bir firmaya aitse müsadere edilemez (TCK m.54/1); müsadere suça göre ağır ve hakkaniyete aykırıysa da hükmedilmeyebilir (m.54/3). Suçun unsurları oluşmamışsa cihaz iade edilmelidir.
Define arama ruhsatıyla jeoradar kullanılabilir mi?
Define arama ruhsatı sit alanları, korunması gerekli yerler ve mezarlıklar dışında verilir (2863 m.50). Yönetmelik cihaz kullanımını ayrıca düzenlemez; değerlendirmemize göre ruhsat kapsamındaki yerde ve temsilcilerin gözetiminde kullanılabilir.
Mühendislik amacıyla jeoradar kullanmak izne tabi mi?
Kültür varlığı veya define bulma amacı yoksa 74. maddedeki suçlar oluşmaz. Ancak çalışma sit alanında veya tescilli yapının parselinde yapılacaksa kurul izni ve müze denetimi altında yapılması gerekir (Yönerge m.18-20).
Jeoradar raporuna dayanan kurul kararına itiraz edilebilir mi?
Evet. Koruma bölge kurulu kararlarına Bakanlığa itiraz edilebilir (2863 m.61) ve tebliğden itibaren altmış gün içinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7). Raporun bilimsel yorumuna karşı bağımsız jeofizik mühendisi raporu sunulabilir.
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar
Jeoradar dosyalarında iki tür sorun karşımıza çıkar: Sit alanındaki malikin yapılaşma talebinde jeoradar ve sondaj sürecinin uzaması veya rapora dayanan olumsuz kurul kararı ile cihazla yakalanan kişiler hakkında yürütülen izinsiz define araştırma soruşturmaları. Hukukçular Evi; kurula jeoradar ve sondaj başvurusu, müze ile protokol, hizmet bedeli hesabı, kurul kararına itiraz ve iptal davası, ifade ve savunma, önödeme, yer şartı ve kazı izinin bilirkişi ve keşifle tartışılması ile el konulan cihazın iadesi süreçlerinde destek verir. Kültür varlıklarına ilişkin diğer konular için Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku Rehberi, ifade süreci için savcılıktan ifadeye çağrıldım, maden aramasıyla karışan dosyalar için Maden Hukuku Rehberi, ceza hukukunun genel çerçevesi için ceza hukuku rehberimize, güncel düzenlemeler için Hukuk Gündemi sayfamıza bakabilirsiniz. Randevu için 0554 648 37 15 numaralı hattan bize ulaşabilirsiniz.
Jeoradar dosyanız için yol haritası çizelim
Kurul başvurusundan protokole, itirazdan soruşturma ve cihaz iadesine kadar dosyanızı inceleyelim: Hukukçular Evi, 0554 648 37 15.
📚 İlgili Rehberler
- 🗂️ Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku RehberiTescil, sit, sondaj ve jeoradar, buluntu, define ve kaçak kazı
- Define Arama İzni Nasıl Alınır? (2026)
- 3. Derece Arkeolojik Sitte Sondaj Kazısı (2026)
- Tarihi Eser Kaçakçılığı ve Kaçak Kazı (2863)
- Tarihi Eser Buldum, Ne Yapmalıyım? (2026)
- Koruma Kurulu Kararına İtiraz Dilekçesi
- Koruma Kurulu ve Bakanlık Başvuru Ücretleri (2026)
- Müsadere: Eşya ve Kazanç Müsaderesi (TCK 54-55)
- Yolda Altın Buldum, Ne Yapmalıyım? (TCK 160, TMK 769-772)
Bu içerik İmar ve Şehircilik Hukuku alanındadır.
Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku Rehberi · Bu alandaki tüm rehberler · Tüm hukuk dalları
Mevzuat ve kaynaklar: 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m.6, 17, 35, 50, 57, 61, 67, 74, 75, Ek Madde 9 (7590 sayılı Kanun m.4) ve ekli (1) sayılı ücret tarifesi sıra 14-16, 23, 24 ve dipnotları; Kültür ve Tabiat Varlıklarıyla İlgili Olarak Yapılacak Araştırma, Sondaj ve Kazılar Hakkında Yönetmelik (RG 10.08.1984, 18485) m.3; Kültür ve Tabiat Varlıklarıyla İlgili Yapılacak Yüzey Araştırması, Sondaj ve Kazı Çalışmalarının Yürütülmesi Hakkında Yönerge (2024) m.17-20, 24; Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığına Yapılacak Başvurular ile Sunulacak Hizmetler Karşılığı Alınacak Bedellere İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (RG 27.10.2026, 33413) m.4, 5, 7, 8/4; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.54, 75; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.7; Yargıtay Ceza Genel Kurulu 07.07.2009, 2009/7-96 E., 2009/188 K.; Yargıtay 12. Ceza Dairesi 16.11.2017, 2015/16059 E., 2017/8980 K.; 03.10.2024, 2021/3392 E., 2024/4975 K.; 13.02.2025, 2023/96 E., 2025/1538 K. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosya için hukuki görüş yerine geçmez.
