Rüşvet yalnız devlet memuruna verilen para değildir: halka açık anonim şirketlerin, kooperatiflerin, kamu iştiraki şirketlerin, kamu yararına çalışan derneklerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının adına hareket eden kişilere verilen menfaat de rüşvettir (TCK m.252/8). Bu kişiler kamu görevlisi olmasa bile ceza, rüşvetteki gibi dört yıldan on iki yıla kadar hapistir ve hem veren hem alan cezalandırılır (TCK m.252/1-2). Pay sahibi sayısı beş yüzü aşan anonim şirketler, borsada işlem görmese bile halka açık sayılır (6362 sayılı Kanun m.16/1). Bu listede olmayan sıradan bir özel şirketin çalışanına verilen menfaat TCK m.252 kapsamında rüşvet değildir; ancak Türk Ticaret Kanunu’na göre haksız rekabettir ve şikâyet üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektirir (TTK m.55/1-b-2, 62/1-a). Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15.
Somut bir dosyanızla ilgili görüşmek ister misiniz?
Bu yazı, büyük şirketlerin satın alma, ihale veya tedarik birimleriyle çalışan tedarikçiler, kooperatiflerle iş yapan müteahhitler, belediye şirketlerine mal ve hizmet satan firmalar ile kendi çalışanına komisyon teklif edildiğini öğrenen şirket sahipleri için hazırlandı. Özel sektördeki rüşvetin hangi hâllerde Türk Ceza Kanunu’ndaki rüşvet suçu, hangi hâllerde Türk Ticaret Kanunu’ndaki haksız rekabet olduğunu ve iki durumun sonuçlarını kanuni dayanaklarıyla anlatıyoruz. Rüşvet soruşturmalarının bütün aşamaları için Rüşvet, İrtikap ve Nüfuz Ticareti Soruşturması Rehberi sayfamıza bakabilirsiniz.
Kanun Metni: TCK m.252/8 Hangi Kuruluşları Kapsar?
TCK m.252/8, rüşvet hükümlerinin aşağıda sayılan kuruluşlar adına hareket eden kişilere, kamu görevlisi sıfatını taşıyıp taşımadıklarına bakılmaksızın, görevlerinin ifasıyla ilgili bir işin yapılması veya yapılmaması amacıyla doğrudan veya aracılar vasıtasıyla menfaat temin, teklif veya vaat edilmesi; bu kişiler tarafından talep veya kabul edilmesi; bunlara aracılık edilmesi ve bu ilişki dolayısıyla bir başkasına menfaat temin edilmesi hâlinde de uygulanacağını öngörür.
TCK m.252/8 kapsamındaki kuruluşlar
| Bent | Kuruluş | Uygulamadan örnekler |
|---|---|---|
| a | Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları | Barolar, tabip odaları, mühendis ve mimar odaları, ticaret ve sanayi odaları gibi kuruluşlar adına işlem yapan kişiler |
| b | Kamu kurum veya kuruluşlarının ya da kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının iştirakiyle kurulmuş şirketler | Belediye şirketleri ve kamu kurumlarının ortak olduğu şirketlerin satın alma, ihale ve hakediş yetkilileri |
| c | Kamu kurum veya kuruluşlarının ya da kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının bünyesinde faaliyet icra eden vakıflar | Kamu kurumlarının bünyesindeki vakıfların yöneticileri ve çalışanları |
| d | Kamu yararına çalışan dernekler | Kamu yararına çalışan dernek statüsündeki derneklerin yöneticileri |
| e | Kooperatifler | Konut yapı kooperatiflerinin yönetim kurulu üyeleri, müteahhit seçimi ve hakediş onayı yapan yetkililer |
| f | Halka açık anonim şirketler | Borsada işlem gören veya pay sahibi sayısı beş yüzü aşan şirketlerin satın alma müdürleri, yöneticileri ve temsilcileri |
Halka açık anonim şirket ne demektir?
TCK “halka açık anonim şirket” kavramını ayrıca tanımlamaz. Sermaye Piyasası Kanunu’na göre halka açık ortaklık, kitle fonlaması platformları aracılığıyla para toplayanlar hariç olmak üzere, payları halka arz edilmiş olan veya halka arz edilmiş sayılan anonim ortaklıklardır (6362 sayılı Kanun m.3). Payları borsada işlem gören ortaklıklar ve kitle fonlamasıyla para toplayanlar dışında, pay sahibi sayısı beş yüzü aşan anonim ortaklıkların payları halka arz olunmuş sayılır ve bu ortaklıklar halka açık ortaklık hükümlerine tabi olur (m.16/1). Bu nedenle borsada işlem görmeyen ancak çok ortaklı bir anonim şirketin çalışanına verilen menfaat de TCK m.252/8-f kapsamında değerlendirilebilir. Şirketin statüsü, ilk kontrol edilmesi gereken husustur.
Suçun Unsurları ve Cezası
TCK m.252/8, “bu madde hükümleri” ifadesini kullandığından rüşvet maddesinin bütün fıkraları özel sektördeki bu kişilere de uygulanır:
- Fail: Menfaat sağlayan kişi ve menfaati alan kuruluş görevlisi, dört yıldan on iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (TCK m.252/1-2).
- “Adına hareket eden”: Kanun, kuruluşun çalışanı, yöneticisi, temsilcisi veya vekili gibi o kuruluş adına işlem yapan kişileri kapsar. Kişinin kamu görevlisi olup olmaması önemli değildir.
- Görevle bağlantı: Menfaat, bu kişinin kuruluştaki görevinin ifasıyla ilgili bir işi yapması veya yapmaması için verilmiş olmalıdır: bir siparişin verilmesi, bir teklifin seçilmesi, bir faturanın onaylanması, bir ayıbın görmezden gelinmesi gibi.
- Anlaşma yeterlidir: Rüşvet konusunda anlaşmaya varılması hâlinde suç tamamlanmış gibi ceza verilir (m.252/3). Teklif veya talep kabul edilmezse ceza yarı oranında indirilir (m.252/4).
- Aracı ve üçüncü kişiler: Teklifi ileten veya anlaşmayı sağlayan aracı müşterek faildir (m.252/5). Rüşvet ilişkisinde dolaylı olarak kendisine menfaat sağlanan üçüncü kişi veya tüzel kişinin menfaati kabul eden yetkilisi de müşterek faildir (m.252/6).
- Artırım: Menfaati alan, talep eden veya bu konuda anlaşan kişi hakem, bilirkişi, noter veya yeminli mali müşavirse ceza üçte birden yarısına kadar artırılır (m.252/7).
Dava ağır ceza mahkemesinde görülür; on yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar ağır ceza mahkemesinin görevindedir (5235 sayılı Kanun m.12). Dava zamanaşımı on beş yıldır (TCK m.66/1-d). Rüşvet suçunun genel unsurları için Rüşvet Suçu (TCK 252) yazımıza bakabilirsiniz.
En Sık Görülen Durumlar
Hangi ödeme hangi hükme girer?
| Durum | Hukuki niteliği | Dayanak |
|---|---|---|
| Borsada işlem gören bir şirketin satın alma müdürüne sipariş karşılığı komisyon | Rüşvet; 4-12 yıl hapis, veren ve alan için | TCK m.252/8-f, 252/1-2 |
| Konut kooperatifi yöneticisine müteahhit seçimi veya hakediş onayı için para | Rüşvet | TCK m.252/8-e |
| Belediye şirketinin ihale veya sipariş yetkilisine menfaat | Rüşvet; yetkili ayrıca kamu görevlisi olabilir | TCK m.252/8-b; m.6/1-c |
| Meslek odası yetkilisine belge veya onay için menfaat | Rüşvet | TCK m.252/8-a |
| Halka açık olmayan bir aile şirketinin satın alma müdürüne komisyon | TCK m.252 kapsamında rüşvet değil; haksız rekabet ve şikâyete bağlı haksız rekabet suçu | TTK m.55/1-b-2, 62/1-a |
| Bilirkişi veya yeminli mali müşavire rapor için menfaat | Rüşvet; ceza üçte birden yarısına kadar artırılır | TCK m.252/7 |
Belediye şirketi çalışanı, kamusal bir faaliyetin yürütülmesine katılıyorsa ayrıca TCK m.6/1-c anlamında kamu görevlisi sayılabilir. Hangi sıfatla değerlendirilirse değerlendirilsin, menfaati veren için sonuç rüşvet hükümleridir; fark, soruşturma usulünde ve kişinin görevine ilişkin ek yaptırımlarda ortaya çıkar.
Listede Olmayan Şirketler: Haksız Rekabet Suçu
Halka açık olmayan sıradan bir anonim veya limited şirketin, şahıs şirketinin ya da bir şahıs işletmesinin çalışanına verilen menfaat TCK m.252/8’deki listede yer almaz; bu nedenle TCK anlamında rüşvet değildir. Ancak bu, fiilin hukuken serbest olduğu anlamına gelmez.
Türk Ticaret Kanunu, üçüncü kişilerin işçilerine, vekillerine ve diğer yardımcı kişilerine, hak etmedikleri ve onları işlerinin ifasında yükümlülüklerine aykırı davranmaya yöneltebilecek yararlar sağlayarak veya önererek kendisine veya başkalarına çıkar sağlamaya çalışmayı haksız rekabet hâlleri arasında sayar (TTK m.55/1-b-2). Bu fiili kasten işleyenler, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde, TTK m.56 uyarınca hukuk davası açma hakkı olanlardan birinin şikâyeti üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır (TTK m.62/1-a).
Haksız rekabet fiili bir tüzel kişinin işleri görülürken işlenirse ceza hükmü, tüzel kişi adına hareket eden veya etmesi gerekmiş olan organ üyeleri veya ortaklar hakkında uygulanır; fiilin tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde tüzel kişi hakkında güvenlik tedbirlerine de karar verilebilir (TTK m.63). Ayrıca çalıştıran veya müvekkil, çalışanının işini görürken cezayı gerektiren bir haksız rekabet fiili işlediğini öğrenip de önlemezse kendisi de cezalandırılır (TTK m.62/1-d).
Rüşvet (TCK m.252/8) ve haksız rekabet (TTK m.55, 62) karşılaştırması
| Konu | Rüşvet (TCK m.252/8) | Haksız rekabet suçu (TTK m.62) |
|---|---|---|
| Kapsam | Listedeki kuruluşlar adına hareket eden kişiler | Üçüncü kişilerin işçileri, vekilleri ve yardımcı kişileri |
| Ceza | 4-12 yıl hapis | İki yıla kadar hapis veya adli para cezası |
| Soruşturma | Resen; şikâyet aranmaz | Dava hakkı olanların şikâyetine bağlı |
| Görevli mahkeme | Ağır ceza | Asliye ceza (üst sınır on yılı aşmaz) |
| Şirkete yaptırım | İdari para cezası (Kabahatler K. m.43/A); güvenlik tedbiri (TCK m.253) | Tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirleri (TTK m.63) |
| Malvarlığına el koyma ve dinleme | Mümkün (CMK m.128/2-a, 135) | Bu suç, CMK m.128 ve m.135 kataloglarında yer almaz |
| Etkin pişmanlık | Var (TCK m.254) | Özel hüküm yok |
Çalışanına komisyon teklif edildiğini öğrenen şirket, haksız rekabet nedeniyle hem şikâyet hakkına hem de hukuk davası açma hakkına sahiptir. Ticari sırların ele geçirilmesine yönelik benzer fiiller için Ticari Sır, Know-How ve Gizlilik Sözleşmeleri yazımıza bakabilirsiniz.
Önce karşı şirketin statüsünü öğrenin
Aynı ödeme, karşı şirketin halka açık olup olmamasına göre dört yıldan on iki yıla kadar hapis gerektiren rüşvet ya da şikâyete bağlı haksız rekabet olabilir. Dosyanızın değerlendirilmesi için Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Meşru Ticari Uygulama mı, Rüşvet mi?
Ticari hayatta indirim, iskonto, hacim primi, tanıtım desteği ve sponsorluk olağan uygulamalardır. Bu uygulamaları rüşvetten ayıran temel ölçüt, menfaatin kime ve hangi amaçla sağlandığıdır. TCK m.252/8, menfaatin kuruluş adına hareket eden kişiye veya onun göstereceği bir başkasına, o kişinin görevinin ifasıyla ilgili bir işi yapması veya yapmaması amacıyla sağlanmasını arar.
Meşru uygulama ile rüşvet arasındaki çizgi
| Uygulama | Meşru olabilir | Rüşvet şüphesi doğurur |
|---|---|---|
| İndirim ve iskonto | Sözleşmede yazılı, faturaya yansıyan ve alıcı şirkete sağlanan indirim | Faturada görünmeyen ve satın alma yetkilisine kişisel olarak ödenen “iade” |
| Sponsorluk ve bağış | Kuruluşun resmî hesabına, kurumsal bir program için yapılan ve kayıtlara geçen destek | Karar vericinin yakınının derneğine veya şirketine, bir sipariş veya onaydan hemen önce ya da sonra yapılan ödeme |
| Tanıtım ve eğitim | Ürünün tanıtımına yönelik, programı belgelenmiş toplantı veya eğitim | İş bağlantısı olmayan tatil, yakınlara ücretsiz hizmet, nakit “harcırah” |
| Aracı ve danışman | Gerçek hizmeti raporlanan, piyasa koşullarında ücretlendirilen aracılık | Karar vericiyle bağlantılı bir kişiye, hizmet karşılığı olmadan yapılan ödeme (TCK m.252/5-6) |
Özel Sektör Rüşvetinde Şirketin Riski
TCK m.252/8 kapsamındaki özel sektör rüşveti, TCK m.252’de tanımlanan rüşvet suçu olduğundan şirkete yönelik yaptırımlar burada da uygulanabilir:
- İdari para cezası: Rüşvet, menfaati veren şirketin organı, temsilcisi veya şirket bünyesinde görev üstlenen biri tarafından şirket yararına işlenmişse şirkete ayrıca idari para cezası verilir; kanun metnindeki sınırlar 10.000 TL ile 50.000.000 TL’dir, her yıl yeniden değerleme oranında artırılır ve ceza menfaatin iki katından az olamaz (Kabahatler Kanunu m.43/A-1, 17/7).
- Güvenlik tedbirleri: Rüşvetle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirlerine hükmolunur (TCK m.253); kamu izniyle faaliyet gösteren şirketlerde iznin iptali ve müsadere gündeme gelebilir (TCK m.60).
- Malvarlığına el koyma ve dinleme: Rüşvet, malvarlığına el koyma ve iletişimin dinlenmesi kataloglarındadır (CMK m.128/2-a, 135/1).
Bu yaptırımların ayrıntıları için Rüşvet Nedeniyle Şirkete Yaptırımlar ve Rüşvet Soruşturmasında El Koyma yazılarımıza bakabilirsiniz.
Menfaati alan kişinin çalıştığı kuruluş ise suçun mağduru konumundadır. Örneğin satın alma müdürüne rüşvet verilerek piyasa fiyatının üzerinde sipariş verdirilen halka açık şirket, uğradığı zarar için suçtan zarar gören sıfatıyla sürece dâhil olabilir ve zararını ayrıca hukuk yoluyla isteyebilir.
Etkin Pişmanlık Özel Sektörde de Geçerlidir
TCK m.254’teki etkin pişmanlık hükümleri, TCK m.252/8 kapsamındaki özel sektör rüşvetinde de uygulanır; madde yalnız yabancı kamu görevlilerine rüşvet verenleri kapsam dışında bırakır (m.254/4):
- Menfaati alan kişi, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce rüşvet konusu şeyi soruşturmaya yetkili makamlara aynen teslim ederse hakkında ceza verilmez (m.254/1).
- Menfaati veren veya bu konuda anlaşan kişi, durum öğrenilmeden önce pişmanlık duyarak yetkili makamları haberdar ederse hakkında ceza verilmez (m.254/2).
- Suça iştirak eden diğer kişiler için de aynı kural geçerlidir (m.254/3).
Örneğin bir tedarikçiden para kabul ettiğini fark eden satın alma çalışanı veya bir komisyon anlaşmasına girdiğini sonradan değerlendiren tedarikçi, durum henüz resmî makamlarca öğrenilmemişse bu imkândan yararlanabilir. Bildirimin şekli ve zamanı, kişinin kendi aleyhine delil üretmemesi için önceden bir avukatla planlanmalıdır.
Menfaati Alan Çalışanın Durumu
Özel sektör rüşvetinde menfaati kabul eden çalışan, yönetici veya temsilci de veren kadar sorumludur: TCK m.252/8, bu kişiler tarafından menfaatin talep veya kabul edilmesini de rüşvet sayar ve ceza dört yıldan on iki yıla kadar hapistir (TCK m.252/2). Talep edilen menfaat karşı tarafça kabul edilmemişse ceza yarı oranında indirilir (m.252/4). Alınan menfaat, mahkûmiyet hâlinde suçun konusunu oluşturan maddi menfaat olarak müsadere edilir; el konulamamışsa karşılığı olan değerin müsaderesine hükmedilir (TCK m.55/1-2). Çalışan, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce rüşvet konusu şeyi soruşturmaya yetkili makamlara aynen teslim ederse hakkında ceza verilmez (TCK m.254/1).
Kuruluş adına hareket eden kişinin kişisel durumu da önemlidir: menfaati alan veya talep eden kişi hakem, bilirkişi, noter veya yeminli mali müşavir ise ceza artırılır (m.252/7). Kooperatif yöneticileri ve belediye şirketi yetkilileri gibi kişilerin aynı zamanda kamu görevlisi sayılıp sayılmayacağı ise kuruluşun yürüttüğü faaliyetin niteliğine göre ayrıca değerlendirilir (TCK m.6/1-c).
Soruşturma Süreci ve Deliller
TCK m.252/8 kapsamındaki rüşvet resen soruşturulur; şikâyet aranmaz. Soruşturma çoğu zaman şirket içi bir denetim, rakip bir tedarikçinin ihbarı veya mali kayıtlardaki olağan dışı ödemelerle başlar. Rüşvet, iletişimin dinlenmesi (CMK m.135/1) ve malvarlığına el koyma (CMK m.128/2-a) kataloglarında yer aldığından, kamu görevlisine rüşvetteki tedbirlerin hepsi özel sektör dosyalarında da uygulanabilir. Kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeninin var sayıldığı suçlar arasında ise değildir (CMK m.100/3).
Bu dosyalarda ana deliller genellikle şunlardır: sipariş ve teklif karşılaştırmaları, fiyatların piyasa değeriyle kıyası, komisyon ödemelerinin banka hareketleri, aracı şirket faturaları, e-posta ve mesaj yazışmaları ve şirket içi onay kayıtları. Savunmada, ödemenin gerçek bir ticari karşılığı olup olmadığı, karar yetkisinin gerçekten menfaat iddia edilen kişide bulunup bulunmadığı ve karşı kuruluşun TCK m.252/8 listesindeki statüsü ilk incelenecek hususlardır. Gözaltı aşaması için Rüşvet Operasyonunda Gözaltı: İlk 4 Gün yazımıza bakabilirsiniz.
Yabancı Devlet Şirketleri ve Uluslararası Satışlar
Yurt dışına mal ve hizmet satan şirketler için TCK m.252/9 ayrıca önemlidir. Rüşvet hükümleri, kamu kurumu ya da kamu işletmeleri de dâhil olmak üzere, yabancı bir ülke için kamusal bir faaliyet yürüten kişilere, uluslararası ticari işlemler nedeniyle bir işin veya haksız bir yararın elde edilmesi ya da muhafazası amacıyla menfaat sağlanması hâlinde de uygulanır (TCK m.252/9-d). Örneğin yabancı bir devletin enerji veya altyapı şirketinin satın alma yetkilisine verilen komisyon bu kapsamdadır. Bu suçta etkin pişmanlık uygulanmaz (TCK m.254/4). Uluslararası kalkınma bankalarının finanse ettiği projelerdeki yasaklama süreçleri için Dünya Bankası ve Kalkınma Bankası Yasaklaması yazımıza bakabilirsiniz.
Şirketiniz zarar gördüyse veya soruşturma başladıysa
Çalışanına rüşvet verilen şirketin şikâyet ve tazminat hakları ile komisyon isnadıyla karşılaşan tedarikçinin savunması farklı yollar izler. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
Şirketler İçin Önleyici Düzen
Özel sektör rüşveti çoğu zaman satın alma, tedarik, ihale ve hakediş süreçlerinde ortaya çıkar. Şirketin hem menfaat veren hem de menfaat alınan taraf olarak korunması için şu önlemler değerlendirilmelidir:
- Tedarikçi sözleşmeleri: Rüşvet ve haksız menfaat yasağı, ihlal hâlinde fesih ve tazminat hükümleri. Hukuka veya ahlaka aykırı amaçlı sözleşmeler zaten kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.27/1); “komisyon” adı altındaki gizli anlaşmalar şirketi korumaz.
- Onay mekanizmaları: Satın alma kararlarının tek kişiye bırakılmaması, teklif karşılaştırmalarının belgelenmesi.
- Hediye ve ağırlama kuralları: Görevle bağlantılı bir işin yapılması veya yapılmaması amacıyla verilen her menfaat rüşvet sayılabileceğinden, iş ilişkisi içindeki hediye ve ağırlamaların yazılı kurallara bağlanması.
- Bildirim kanalı: Çalışanların komisyon tekliflerini güvenle bildirebileceği bir iç kanal; şirketin, haksız rekabet fiilini öğrenip önlememe sorumluluğundan korunması (TTK m.62/1-d).
- Halka açıklık kontrolü: Karşı şirketin borsada işlem görüp görmediği veya pay sahibi sayısının beş yüzü aşıp aşmadığı, ilişkinin hangi hükme tabi olacağını belirler (6362 s.K. m.16/1).
Örnek Durumlar
Aşağıdaki örnekler kanun hükümlerinin nasıl uygulanabileceğini göstermek için kurgulanmıştır; gerçek kişi ve kurumlarla ilgisi yoktur.
1. Borsa şirketine tedarik. Bir ambalaj üreticisi, borsada işlem gören bir gıda şirketinin satın alma müdürüne, yıllık siparişin kendisine verilmesi karşılığında sipariş bedelinin yüzde üçünü teklif eder; müdür kabul eder. İkisi de dört yıldan on iki yıla kadar hapis cezasıyla yargılanır (TCK m.252/8-f, 252/1-3). Teklif şirket yararına yapıldığından ambalaj şirketine ayrıca idari para cezası gündeme gelir (Kabahatler K. m.43/A).
2. Kooperatif. Bir müteahhit, konut yapı kooperatifinin yönetim kurulu üyesine, hakedişlerin denetimsiz onaylanması için daire vaat eder; yönetici teklifi reddeder. Teklif kabul edilmediğinden müteahhidin cezası yarı oranında indirilir (TCK m.252/8-e, 252/4). Teklifi reddeden yönetici suç işlememiştir.
3. Aile şirketi. Bir taşeron, halka açık olmayan ve otuz ortaklı bir aile şirketinin şantiye şefine, eksik imalatı görmezden gelmesi için para verir. Fiil TCK m.252/8 kapsamında değildir; ancak haksız rekabettir ve aile şirketinin şikâyeti üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezası gündeme gelir (TTK m.55/1-b-2, 62/1-a). Aile şirketi ayrıca uğradığı zararı hukuk davasıyla isteyebilir.
Ceza ve Süre Tablosu
Özel sektör rüşvetinde cezalar ve süreler
| Konu | Ceza veya süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Menfaat veren ve alan (listedeki kuruluşlar) | 4-12 yıl hapis | TCK m.252/1-2, 252/8 |
| Kabul edilmeyen teklif veya talep | Ceza yarı oranında indirilir | TCK m.252/4 |
| Hakem, bilirkişi, noter, yeminli mali müşavir | Üçte birden yarıya kadar artırım | TCK m.252/7 |
| Dava zamanaşımı (rüşvet) | 15 yıl | TCK m.66/1-d |
| Listede olmayan şirket çalışanına menfaat | Şikâyet üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezası | TTK m.55/1-b-2, 62/1-a |
| Halka açık sayılma eşiği | Pay sahibi sayısı 500’ü aşan anonim ortaklık | 6362 s.K. m.16/1 |
Sık Yapılan Hatalar
- “Karşı taraf memur değil, rüşvet olmaz” düşüncesi. Halka açık şirket, kooperatif ve kamu iştiraki şirket çalışanları için rüşvet hükümleri aynen uygulanır (TCK m.252/8).
- Halka açıklığı yalnız borsaya bakarak belirlemek. Pay sahibi sayısı beş yüzü aşan anonim şirketler de halka açık sayılır (6362 s.K. m.16/1).
- “Komisyon” sözleşmesine güvenmek. Hukuka aykırı amaçlı sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.27/1) ve suçun delili hâline gelir.
- Listede olmayan şirketlerde fiili serbest sanmak. Fiil TTK’ya göre haksız rekabettir ve şikâyet üzerine cezalandırılır (TTK m.62/1-a).
- Çalışanın komisyon aldığını öğrenip sessiz kalmak. Çalıştıran, çalışanının haksız rekabet fiilini öğrenip önlemezse kendisi de sorumlu olabilir (TTK m.62/1-d).
Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar?
- Karşı kuruluşun statüsünü ve ödemenin hukuki niteliğini (rüşvet, haksız rekabet, meşru ticari ilişki) belirler.
- Soruşturmada menfaat veren veya alan kişi için müdafilik yapar; etkin pişmanlık imkânını değerlendirir.
- Zarar gören şirket adına şikâyet, katılma ve tazminat süreçlerini yürütür.
- Tedarikçi sözleşmelerine ve şirket içi kurallara rüşvetle mücadele hükümlerinin eklenmesine yardımcı olur.
Dosyanız için sözleşmeleri, yazışmaları ve ödeme belgelerini 0554 648 37 15 numaralı hattımıza WhatsApp üzerinden gönderebilir, aynı numaradan randevu alabilirsiniz.
İlgili Rehberler
- Rüşvet, İrtikap ve Nüfuz Ticareti Soruşturması Rehberi
- Rüşvet Nedeniyle Şirkete Yaptırımlar
- Nüfuz Ticareti (TCK 255): “Tanıdığım Var, Hallederim”
- Rüşvet Operasyonunda Gözaltı: Şirket Sahibi İçin İlk 4 Gün
- Kooperatif Yönetim Kurulunun Sorumluluğu
- Ticari Sır, Know-How ve Haksız Rekabet
- Rüşvet Soruşturmasında El Koyma
- Rüşvet ve Görevi Kötüye Kullanma Suçları
Sıkça Sorulan Sorular
Özel şirket çalışanına verilen para rüşvet sayılır mı?
Çalışan; halka açık bir anonim şirket, kooperatif, kamu iştiraki şirket, kamu kurumu bünyesindeki vakıf, kamu yararına çalışan dernek veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu adına hareket ediyorsa, kamu görevlisi olmasa bile rüşvet hükümleri uygulanır (TCK m.252/8). Bu listede olmayan sıradan bir özel şirketin çalışanına verilen menfaat TCK anlamında rüşvet değil, haksız rekabettir (TTK m.55/1-b-2).
Satın alma müdürüne komisyon vermenin cezası nedir?
Şirket halka açıksa veya listedeki kuruluşlardan biriyse, komisyonu veren ve alan dört yıldan on iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (TCK m.252/1-2, 252/8). Şirket listede değilse fiil haksız rekabettir ve şikâyet üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektirir (TTK m.62/1-a).
Halka açık anonim şirket hangisidir?
Payları halka arz edilmiş veya halka arz edilmiş sayılan anonim ortaklıklar halka açıktır (6362 sayılı Kanun m.3). Borsada işlem görmese bile pay sahibi sayısı beş yüzü aşan anonim ortaklıkların payları halka arz olunmuş sayılır (m.16/1).
Kooperatif yöneticisine verilen para rüşvet mi?
Evet. Kooperatifler adına hareket eden kişilere, görevleriyle ilgili bir işin yapılması veya yapılmaması için menfaat sağlanması rüşvet hükümlerine tabidir (TCK m.252/8-e). Ceza dört yıldan on iki yıla kadar hapistir (m.252/1-2).
Belediye şirketi çalışanına verilen para rüşvet mi?
Evet. Kamu kurum veya kuruluşlarının iştirakiyle kurulmuş şirketler adına hareket eden kişiler TCK m.252/8-b kapsamındadır. Çalışan kamusal bir faaliyete katılıyorsa ayrıca TCK m.6/1-c anlamında kamu görevlisi de sayılabilir.
Teklif ettim ama karşı taraf kabul etmedi; yine suç mu?
Evet. Menfaat teklif veya vaat edilip kabul edilmemesi hâlinde de suç oluşur; ancak ceza yarı oranında indirilir (TCK m.252/4). Anlaşmaya varılmışsa para henüz verilmemiş olsa bile suç tamamlanmış gibi ceza verilir (m.252/3).
Özel sektör rüşvetinde etkin pişmanlık var mı?
Evet. TCK m.254, TCK m.252/8 kapsamındaki rüşvette de uygulanır. Menfaati veren, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce pişmanlık duyarak yetkili makamlara haber verirse; alan kişi rüşvet konusu şeyi aynen teslim ederse ceza verilmez (m.254/1-2). Yabancı kamu görevlilerine rüşvet verenler bu imkândan yararlanamaz (m.254/4).
Listede olmayan şirket çalışanına menfaat vermenin cezası nedir?
Üçüncü kişilerin işçilerine veya vekillerine, onları yükümlülüklerine aykırı davranmaya yöneltebilecek yarar sağlamak haksız rekabettir (TTK m.55/1-b-2). Kasten işleyenler, dava hakkı olanların şikâyeti üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır (TTK m.62/1-a).
Çalışanımın tedarikçiden komisyon aldığını öğrendim; ne yapmalıyım?
Şirket listedeki kuruluşlardansa olay rüşvettir ve resen soruşturulur; şirket suçtan zarar gören konumundadır. Şirket listede değilse haksız rekabet nedeniyle şikâyet ve hukuk davası hakkı vardır (TTK m.62/1-a). Çalıştıran, çalışanının haksız rekabet fiilini öğrenip önlemezse kendisi de sorumlu olabileceğinden hareketsiz kalınmamalıdır (TTK m.62/1-d).
Özel sektör rüşveti nedeniyle şirkete ceza verilir mi?
TCK m.252/8 kapsamındaki rüşvet, şirketin organı veya temsilcisi tarafından şirket yararına işlenmişse şirkete idari para cezası verilebilir (Kabahatler K. m.43/A) ve güvenlik tedbirleri gündeme gelir (TCK m.253, 60). Haksız rekabet hâlinde ise tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirlerine karar verilebilir (TTK m.63).
Bilirkişiye veya yeminli mali müşavire verilen para için ceza artar mı?
Evet. Rüşvet alan, talep eden veya bu konuda anlaşan kişi hakem, bilirkişi, noter veya yeminli mali müşavirse ceza üçte birden yarısına kadar artırılır (TCK m.252/7).
Hediye vermek de rüşvet sayılır mı?
Kanun, menfaatin görevle ilgili bir işin yapılması veya yapılmaması amacıyla verilmesini arar (TCK m.252/1, 252/8). İş ilişkisi içinde, belirli bir karar veya işlemle bağlantılı olarak verilen hediye bu amacı gösterebilir. Bu nedenle şirketlerin hediye ve ağırlama kurallarını yazılı hâle getirmesi önerilir.
Özel sektör rüşvetinde dava hangi mahkemede görülür?
TCK m.252/8 kapsamındaki rüşvet, dört yıldan on iki yıla kadar hapis gerektirdiğinden ağır ceza mahkemesinde görülür (5235 sayılı Kanun m.12); dava zamanaşımı on beş yıldır (TCK m.66/1-d). Haksız rekabet suçu ise asliye ceza mahkemesinde görülür.
Alıcı şirkete indirim yapmak rüşvet olur mu?
Sözleşmede yazılı, faturaya yansıyan ve alıcı şirketin kendisine sağlanan indirim olağan bir ticari uygulamadır. Rüşvet, menfaatin kuruluş adına hareket eden kişiye veya onun göstereceği bir başkasına, görevle ilgili bir işin yapılması veya yapılmaması amacıyla sağlanmasıyla oluşur (TCK m.252/8). Faturada görünmeyen ve satın alma yetkilisine kişisel olarak ödenen iadeler bu nedenle risklidir.
Kaynakça
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu: m.6/1-c, 60, 66, 252, 253, 254 (Mevzuat Bilgi Sistemindeki güncel metin)
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.55, 62, 63
- 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu: m.3, 16
- 5326 sayılı Kabahatler Kanunu: m.17/7, 43/A
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu: m.128, 135
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.27
- 5235 sayılı Kanun: m.12
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut dosyada karşı kuruluşun statüsü, ödemenin amacı ve belgeler birlikte değerlendirilmelidir.
İlgili Rehberler
- 📚 Ana Rehber: Ceza Hukuku Rehberi
- ▸ Mavi Bülten, Sarı Bülten ve Difüzyon Nedir? 2026 — Interpol Bülten Türleri, Kırmızı Bültenden Farkları, Hangisi Yakalatır, Kırmızı Difüzyon, Gümüş Bülten, CCF Başvurusu ve Yargıtay Kararları
- ▸ Yurt Dışındayım, Hakkımda Yakalama Kararı Var: Ne Yapmalıyım? 2026 — Kararın Türü, İstinabe ile İfade ve Sorgu, Güvence Belgesi (CMK 246, 248/7), Kaçaklık ve Zamanaşımı, Türkiye’nin İade Talebi (6706 m.22), Pasaport, Planlı Dönüş ve Yargıtay Kararları
- ▸ İadeyi Engelleyen Sebepler 2026 — 6706 m.11 Ret Hâlleri: İşkence ve Kötü Muamele Riski, Siyasi Suç, Türkiye’nin Yargı Yetkisi, Zamanaşımı, Ölüm Cezası Teminatı, Gıyabi Hüküm, Aile Durumu ve Yargıtay Kararları
- ▸ Türk Vatandaşı Yabancı Ülkeye İade Edilir mi? 2026 — Anayasa m.38 Yasağı, Çifte Vatandaşlar, Vatandaşlık Başvurusu ve Geri Alınması, Üçüncü Ülkede Yakalanma Riski, Türkiye’de Yargılanma (TCK m.11-13) ve Yargıtay Kararları
Bu konuda hukuki destek almak için


