İlgili Pazarın Tanımı: Rekabet Davalarının Kazanıldığı ve Kaybedildiği İlk Savaş

Rekabet hukukunda pazar payı bir sonuç değil, bir tanımın türevidir. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunun uygulanmasında ilgili pazarın nasıl tanımlanacağı, Rekabet Kurulunun İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuzunda düzenlenmiştir.

1) Pazar Tanımı Bir Amaç Değil, Araçtır

Pazar tanımı, teşebbüsler arasındaki rekabetin sınırlarını tespit etmekte kullanılan bir araçtır. Pazar tanımlamasının temel amacı, incelenen teşebbüslerin karşı karşıya bulundukları rekabet koşullarının belirlenmesidir.

Kılavuz, iki boyutlu tanımlamanın hedefini de açıkça yazar: incelenen teşebbüslerin davranışlarını sınırlama ve etkin bir rekabetçi baskıdan bağımsız olarak davranmalarını önleme gücüne sahip rakiplerinin ortaya çıkarılması.

Dolayısıyla soru “pazar nedir” değil, “bu teşebbüsü kim frenliyor”dur.

Neden pazar payı hesabı?

Kılavuz, tanımın somut işlevini de belirtir: pazar tanımı, pazar gücüne ilişkin olarak Kanunun özellikle 6 ve 7 nci maddelerinin uygulanması bakımından önem taşıyan pazar payı hesaplamaları yapılmasını sağlar.

Birinci satırdaki ifade zorunluluk bildirir: hâkim durum iddiasında pazar tanımı yapılmadan sonuca varılamaz.

Üçüncü ve dördüncü satırdaki “kullanılabilir” ifadesi ise farklıdır ve tanımı zorunlu kılmaz.

Bu ayrım savunmada doğrudan kullanılır: m.6 dosyasında eksik veya hatalı pazar tanımı, kararın temelini sarsar. Soruşturmayı erken sonlandırma yolları için taahhüt ve uzlaşma incelememize bakabilirsiniz.

2) İlgili Ürün Pazarı

Bir ilgili ürün pazarı, tüketicinin gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından birbiriyle değiştirilebilir veya ikame edilebilir olarak kabul edilen bütün mal veya hizmetlerden oluşan pazarları kapsamaktadır.

Üç ölçütün ortak noktası belirleyicidir: değerlendirme üreticinin değil tüketicinin gözünden yapılır.

Bu nedenle teknik olarak farklı iki ürün, tüketici için birbirinin yerine geçiyorsa aynı pazardadır.

Tersi de geçerlidir: teknik olarak benzer iki ürün, tüketici gözünde ikame değilse farklı pazarlardadır.

3) Üç Unsur

İlgili pazarın belirlenmesinde göz önüne alınan üç ana unsur vardır.

Üç unsurun tamamı, teşebbüsün üzerindeki rekabetçi baskıyı farklı yönlerden ölçer.

Birinci satır tanımın çekirdeğidir; diğer ikisi onu genişletir.

Talep ikamesi

Talep ikamesinin değerlendirilmesi, tüketici gözünde ilgili ürünün yerine geçer kabul edilen başka ürünlerin belirlenmesini gerektirmektedir.

Kılavuz bunu somut bir örnekle açıklar: meşrubat üreten teşebbüsler arasındaki bir birleşmede kritik nokta, değişik tatlardaki içeceklerin aynı pazara ait olup olmadığıdır.

Dördüncü satır testin mantığını verir: ölçüt müşterinin hoşnutsuzluğu değil, zammın kârlılığıdır.

Beşinci satır ise sonucu gösterir: ikame varsa pazar genişler.

Arz ikamesi

Üçüncü ve dördüncü satır arz ikamesini dar tutar: kaydırma hem hızlı hem ucuz olmalıdır.

Uzun sürede veya ciddi yatırımla mümkün olan geçiş, arz ikamesi değil potansiyel rekabet başlığında değerlendirilir.

4) Zincirleme İkame

Kılavuz, doğrudan ikame olmayan ürünlerin de aynı pazarda toplanabileceği bir durumu düzenler.

Kılavuz bu genişlemeyi şarta bağlar: zincirin varlığı, birbirine bağımlılığa ilişkin bulgularla doğrulanmalıdır.

Bu şart olmasa pazar sınırsız biçimde genişletilebilirdi; bu nedenle zincirleme ikame iddiası ispata tabidir.

Aynı mantık coğrafi boyutta da işler ve daha geniş bir coğrafi pazarın ortaya çıkmasına yol açabilir.

5) Aynı Teşebbüs, Farklı Pazar Tanımı

Kılavuzun en çok şaşırtan hükmü budur.

Geleceğe yönelik bir çalışma olan yoğunlaşma analizinde yapılacak pazar tanımı, hâkim durum ya da rekabeti sınırlayıcı eylem gibi geçmişteki davranışları konu alan bir analizdekinden farklı olabilir.

Bu hüküm, bir dosyadaki pazar tanımının başka bir dosyaya otomatik aktarılamayacağını gösterir.

Kılavuz ayrıca zaman içindeki değişimi de sayar: tüketici tercihleri, satış yapılan bölgeler ve ürün fiyatları gibi unsurlardaki değişimler farklı pazar tanımlarına yol açabilir.

Dolayısıyla “Kurul daha önce şu pazarı tanımlamıştı” savunması tek başına bağlayıcı değildir.

6) Tanım Payı, Pay Sonucu Belirler

Bu basit ilişki, tarafların neden zıt tanımlar savunduğunu açıklar.

Aynı teşebbüs, dar tanımda hâkim durumda görünürken geniş tanımda sıradan bir oyuncu olabilir. Kartel dosyalarındaki ceza indirimi yolu için pişmanlık programı incelememize bakabilirsiniz.

Payın hesabı da tartışmalıdır

İlk iki satır arasındaki tercih, yargısal denetimde tartışma konusu olmuştur: pazar payı hesabında üretim rakamlarına dayanılması, satışın esas alınması gerektiği gerekçesiyle eleştirilebilmektedir.

Üçüncü ve dördüncü satır ise farklı fiyat segmentlerinin bulunduğu pazarlarda çok farklı sonuçlar verir.

7) İlgili Coğrafi Pazar

Tanımın ikinci boyutu, rekabetin nerede gerçekleştiğini belirler.

İkinci ve üçüncü satır birlikte okunmalıdır: coğrafi pazar hem içeride benzer hem dışarıdan farklı olmalıdır.

Yalnızca idari sınırlara dayanan bir tanım bu ölçütü karşılamaz; belirleyici olan rekabet koşullarıdır.

Coğrafi boyutu belirleyen etkenler

Beşinci satır en güçlü göstergelerden biridir: iki bölgede fiyatlar birlikte hareket etmiyorsa, pazarlar ayrı olabilir.

Birinci satır ise klasik ölçüttür: ürünün taşınabildiği mesafe, pazarın fiilî sınırını çizer.

8) Potansiyel Rekabet

Üçüncü unsur, pazarda henüz bulunmayan oyuncuların baskısını ölçer.

Üç ölçütün tamamı sağlanmadıkça potansiyel rekabet, mevcut teşebbüs üzerinde etkili bir baskı sayılmaz.

Bu nedenle “teorik olarak herkes girebilir” savunması tek başına yeterli değildir.

Giriş engelleri

Birinci ve dördüncü satırdaki engeller mevzuattan doğar ve dosyada belgeyle gösterilir.

İkinci satır ise en güçlü ekonomik engeldir: geri alınamayan yatırım, girişi caydırır.

9) Pazar Tanımında Kullanılan Deliller

Tanım bir görüş değil, delillendirilmesi gereken bir tespittir.

Dördüncü satır uygulamada en etkili delildir: teşebbüsün kendi iç belgelerinde kimi rakip saydığı, savunmasıyla çelişebilir.

Altıncı satır ise talep ikamesini fiilî düzleme taşır: teorik ikame, yüksek geçiş maliyeti karşısında anlamını yitirir.

Delil çelişkisi nasıl yönetilir?

İkinci satır önemli bir imkândır: farklı müşteri gruplarının farklı ikame imkânı varsa, pazar gruplara göre ayrışabilir.

10) Yöntemsel Uyarı: Mevcut Fiyattan Başlamak

Hipotetik tekel testinin bilinen bir sakıncası vardır ve özellikle hâkim durum dosyalarında önem taşır.

Üçüncü satır testin yapısal sınırıdır: ölçüm mevcut fiyattan başlarsa, mevcut fiyatın kendisi sorgulanamaz.

Bu nedenle hâkim durum incelemelerinde test tek başına değil, diğer delillerle birlikte değerlendirilir.

Yoğunlaşma analizlerinde ise bu sakınca daha sınırlıdır; çünkü inceleme geleceğe yöneliktir.

11) Tanımın Usulî Sonucu

Pazar payı yalnızca esasa değil, soruşturmanın açılıp açılmayacağına da etki eder.

Üçüncü satır kapsamı daraltır: rakipler arasında fiyat tespiti, bölge veya müşteri paylaşımı ve arz miktarının kısıtlanması gibi ihlaller bu imkânın dışındadır.

İkinci satır ise bu yazının ana temasına bağlanır: eşiğin altında kalıp kalmadığınız, pazarın nasıl tanımlandığına bağlıdır.

Dördüncü satır nedeniyle oranlar kanunda değil ikincil düzenlemede aranır ve güncel metin esas alınmalıdır.

12) Savunma Haritası

Beşinci satır en teknik ama en hızlı sonuç veren itirazdır: yöntem değişince pay belirgin biçimde değişebilir.

Üçüncü satır ise coğrafi genişleme iddiasının en somut dayanağıdır.

Şikâyetçi tarafın kurgusu

Her iki taraf da aynı Kılavuzu kullanır; fark, hangi unsurun öne çıkarıldığındadır.

13) Yargısal Denetim

İlk iki satır yargı kararlarında somut olarak tartışılmıştır: coğrafi pazar belirlenirken yeterli araştırma yapılmaması ve pay hesabında satış yerine üretim rakamlarının kullanılması, denetime konu edilebilmektedir.

Dördüncü satır ise ispat standardına ilişkindir ve tanımın keyfî olmamasını gerektirir.

14) Mevzuat Haritası

Üçüncü satır, pazar tanımının zorunlu olduğu tek maddedir.

Beşinci satır ise yöntemin kaynağıdır; kanun metni tanımlama usulünü ayrıntılandırmaz.

Kavramların tamamı bir arada

Dördüncü satır bu listedeki en dar ölçüttür ve savunmada sıkça genişletilmeye çalışılır.

Altıncı satır ise ispat şartıyla sınırlandığı için iddia edilmesi kolay, kabul ettirilmesi güç bir kavramdır.

Tek cümlelik özet

Pazar tanımı bir ön mesele değil, dosyanın sonucunu belirleyen ilk karardır.

Çünkü pay tanımdan, hâkim durum paydan, ceza ise hâkim durumdan türer.

15) Dikey Seviyeler ve İkincil Pazarlar

Aynı ürün, tedarik zincirinin farklı halkalarında ayrı pazarlar oluşturabilir.

Her seviyede alıcı değiştiği için ikame imkânı da değişir; bu nedenle tanım seviyeye göre ayrı yapılır.

Bir teşebbüs üretim seviyesinde hâkim durumda olup perakende seviyesinde olmayabilir.

Dikey ilişkilerde bu ayrım, hangi pazarda ihlal iddia edildiğini de netleştirir.

Yedek parça ve ikincil pazarlar

Kılavuz, ana ürün ile ona bağlı yedek parça pazarlarını ayrıca ele alır.

İkinci satır seçilirse, ana üründe küçük bir paya sahip teşebbüs kendi yedek parçasında çok yüksek paya sahip görünebilir.

Bu nedenle ikincil pazar tartışmaları, pazar tanımının sonucu en sert değiştirdiği alanlardan biridir.

Birinci satır savunmanın ana argümanıdır: tüketici satın alma anında yedek parça maliyetini de hesaba katıyorsa, ana üründeki rekabet ikincil pazarı da disipline eder.

16) Üç Maddede Tanımın Farklı İşlevi

Dördüncü satırdaki gelecek yönelimi, Kılavuzun farklı tanımlara izin veren hükmünün dayanağıdır.

Üçüncü satır ise tanımın zorunlu olduğu tek satırdır.

Birinci satırda tanım, ihlalin varlığını değil kapsamını etkiler: açık ihlallerde pazar tanımı olmadan da sonuca varılabilir.

Kartel dosyalarında tanımın yeri

İkinci satır pratikte en önemli sonuçtur: ceza hesabında esas alınacak ciro, hangi pazarın cirosu olduğuna göre değişir.

Üçüncü satır ise özel hukuk davalarına taşınır ve tazminatın kapsamını belirler.

17) Üç Senaryo

Üç senaryonun ortak noktası şudur: tartışma hukukî görünse de çözümü iktisadî delillerle sağlanır.

İkinci satır özellikle bölgesel oyuncular için belirleyicidir: ülke geneli tanımda düşük görünen pay, il bazlı tanımda hâkim durum eşiğine çıkabilir.

18) Kapanış

İkinci satır Kılavuzun temel ölçütüdür ve savunmanın çıkış noktasıdır.

Altıncı satır ise en hızlı sonuç veren teknik itirazdır; yöntem değişikliği payı belirgin biçimde kaydırabilir.

Tek cümlelik özet

Rekabet dosyalarında ilk cümle “pazar şudur” diye başlar; geri kalan her şey o cümlenin sonucudur.

Bu nedenle savunma, cezaya değil tanıma odaklanarak kurulur.

19) Pazar Tanımı Olmadan Sonuca Varılabilir mi?

Kılavuzun kip farkı bu soruyu doğrudan cevaplar.

Birinci satır nedeniyle hâkim durum dosyalarında eksik pazar tanımı, doğrudan esasa ilişkin bir sakatlıktır.

İkinci satır ise açık ve ağır ihlallerde neden pazar tanımının tartışılmadan da ihlal tespitine varılabildiğini açıklar: fiyat tespiti gibi eylemlerde ihlal, etkisinden bağımsız olarak ele alınabilir.

Ancak tanım yine de gerekir

Dört satırın tamamı aynı sonuca varır: ihlal tespitinde tartışılmasa bile tanım, sonuçların hesabında karşımıza çıkar.

Bu nedenle savunmada pazar tanımı, ihlal reddedilse de yedek argüman olarak hazırlanmalıdır.

İki katmanlı savunma

İkinci katman, birinci katman kabul görmese bile ölçülebilir bir kazanç sağlar.

Bu yüzden pazar tanımı tartışması, savunmanın en başına değil ama yanına mutlaka konulmalıdır.

Uygulamada en sık görülen eksiklik de budur: ihlalin varlığı hararetle tartışılırken, ihlal kabul edildiği takdirde cezanın matrahını belirleyecek olan pazar tanımı hiç ele alınmaz ve bu ihmalin bedeli yalnızca karar aşamasında görülür.

20) Sık Yapılan Sekiz Hata

• Pazarı amaç sanmak. Kılavuz onu araç olarak tanımlar.
• Üretici gözünden bakmak. Ölçüt tüketicinin gözüdür.
• Arz ikamesini geniş tutmak. Kısa dönem ve düşük maliyet aranır.
• Zincirleme ikameyi ispatsız ileri sürmek. Doğrulama şarttır.
• Eski kararı bağlayıcı sanmak. Tanım dosyaya göre değişebilir.
• Payı tek yöntemle hesaplamak. Satış ve üretim farklıdır.
• m.6 ile m.4’ü eşitlemek. Tanım m.6’da zorunludur.
• Coğrafi boyutu atlamak. Pazar iki boyutludur.

21) Kontrol Listesi

• Hangi maddeye göre inceleme yapıldığını belirleyin.
• Ürün boyutunu tanımlayın.
• Coğrafi boyutu tanımlayın.
• Talep ikamesi delillerini toplayın.
• Arz ikamesi şartlarını sınayın.
• Potansiyel rekabeti değerlendirin.
• Pay hesabı yöntemini denetleyin.
• Gerekçeyi Kılavuzla karşılaştırın.

İlgili incelemelerimiz: taahhüt ve uzlaşma (4054 m.43), pişmanlık programı (leniency) ve sektörel incelemeler.

Sıkça Sorulan Sorular

İlgili pazar nedir?

Rekabet Kurulunun İlgili Pazar Kılavuzuna göre pazar tanımı, teşebbüsler arasındaki rekabetin sınırlarını tespit etmekte kullanılan bir araçtır.

Pazar tanımının amacı nedir?

İncelenen teşebbüslerin karşı karşıya bulundukları rekabet koşullarının belirlenmesi; yani teşebbüsün davranışlarını sınırlama gücüne sahip rakiplerinin ortaya çıkarılması.

Pazar tanımının kaç boyutu var?

İki: ürün pazarı ve coğrafi pazar.

Pazar tanımı hangi maddelerde gerekir?

Kılavuz uyarınca 6 ncı madde kapsamında hâkim durumun varlığının ortaya konulması pazarın tanımlanmasını gerektirir. Tanım, 4 üncü ve 5 inci maddelerin uygulanmasında da kullanılabilir; 7 nci maddede ise pazar payı hesabı için önem taşır.

Bu ayrım neden önemli?

m.6’da tanım zorunludur; m.4 ve m.5’te “kullanılabilir” denmiştir. Bu nedenle hâkim durum dosyasında hatalı pazar tanımı kararın temelini sarsar.

İlgili ürün pazarı nasıl tanımlanır?

Tüketicinin gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından birbiriyle değiştirilebilir veya ikame edilebilir kabul edilen bütün mal veya hizmetlerden oluşan pazar.

Değerlendirme kimin gözünden yapılır?

Üreticinin değil tüketicinin gözünden.

Teknik olarak farklı iki ürün aynı pazarda olabilir mi?

Evet. Tüketici için birbirinin yerine geçiyorsa aynı pazardadır.

Benzer iki ürün farklı pazarda olabilir mi?

Evet. Tüketici gözünde ikame değilse farklı pazarlardadır.

İlgili pazar belirlenirken hangi unsurlar dikkate alınır?

Üç ana unsur: talep ikamesi, arz ikamesi ve potansiyel rekabet.

Talep ikamesi nedir?

Tüketici gözünde ilgili ürünün yerine geçer kabul edilen başka ürünlerin belirlenmesi.

Hipotetik tekel testi nasıl işler?

Kılavuzun meşrubat örneğinde: bir tadın fiyatında kalıcı olarak küçük bir artış olsa müşteriler başka tada yönelir mi, yeterli sayıda müşteri yönelir ve satış azalması artışı kârlı olmaktan çıkarırsa pazar her iki tadı birlikte kapsar.

Testin ölçütü müşterinin memnuniyetsizliği mi?

Hayır. Ölçüt zammın kârlı olup olmadığıdır.

İkame varsa pazar genişler mi daralır mı?

Genişler.

Arz ikamesi nasıl değerlendirilir?

Tedarikçilerin, göreceli fiyatlarda meydana gelecek küçük ve kalıcı artışlar karşısında kısa dönemde kayda değer ek maliyetlere ve risklere katlanmak zorunda kalmadan üretimlerini başka ürünlere kaydırabilip kaydıramadıkları değerlendirilir.

Uzun sürede mümkün olan geçiş arz ikamesi midir?

Hayır. Kaydırma hem kısa dönemde hem kayda değer ek maliyet olmadan mümkün olmalıdır; aksi hâlde potansiyel rekabet başlığında değerlendirilir.

Zincirleme ikame nedir?

A ile C doğrudan ikame olmasa da B’nin her ikisinin ikamesi olması hâlinde, fiyatlandırmada doğan sınırlamalar nedeniyle A ve C’nin aynı ilgili ürün pazarında yer alması mümkün olabilir.

Zincirleme ikame iddiası ispat gerektirir mi?

Evet. Kılavuz, zincirin birbirine bağımlılığa ilişkin bulgularla doğrulanmasını şart koşar.

Bu mantık coğrafi boyutta da işler mi?

Evet; daha geniş bir coğrafi pazarın ortaya çıkması mümkündür.

Aynı teşebbüs için farklı pazar tanımları olabilir mi?

Evet. Kılavuz, geleceğe yönelik yoğunlaşma analizindeki tanımın, geçmişteki davranışları konu alan bir analizdekinden farklı olabileceğini belirtir.

Tanım zaman içinde değişir mi?

Kılavuz, tüketici tercihleri, satış yapılan bölgeler ve ürün fiyatları gibi unsurlardaki değişimlerin farklı pazar tanımlarına yol açabileceğini söyler.

Kurulun önceki kararındaki tanım bağlayıcı mı?

Tek başına bağlayıcı değildir; tanım dosyanın türüne ve zamana göre değişebilir.

Dar tanım kime yarar?

Şikâyetçiye; dar tanımda pazar payı yükselir.

Geniş tanım kime yarar?

Soruşturulan teşebbüse; geniş tanımda pay düşer.

Aynı teşebbüs iki tanımda farklı görünebilir mi?

Evet. Dar tanımda hâkim durumda görünen teşebbüs, geniş tanımda sıradan bir oyuncu olabilir.

Pazar payı nasıl hesaplanır?

Satış veya üretim rakamları ile, miktar veya değer üzerinden hesaplanabilir; tercih sonucu doğrudan etkiler.

Satış mı üretim mi esas alınmalı?

Satış rakamları fiilî talebi, üretim rakamları kapasiteyi yansıtır. Yargısal denetimde, pay hesabında üretim rakamlarına dayanılması satışın esas alınması gerektiği gerekçesiyle eleştirilebilmektedir.

Miktar ile değer arasındaki fark nedir?

Miktar üzerinden hesap fiyat farklarını gizler; değer üzerinden hesap bunları yansıtır. Farklı fiyat segmentlerinin bulunduğu pazarlarda sonuçlar çok farklı olabilir.

Coğrafi pazar neden önemli?

Pazar iki boyutludur; coğrafi boyut atlandığında tanım eksik kalır ve pay hesabı hatalı olur.

En sık yapılan hata nedir?

Pazar tanımını bir amaç sanmak ve değerlendirmeyi tüketicinin değil üreticinin gözünden yapmak.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.