Örtülü Kazanç Aktarımı Yasağı 2026: Halka Açık Şirketlerde İlişkili Taraf İşlemleri — SPKn m.21, Bağımsız Üye Onayı (m.17/3), İade, Yönetim Kurulu Sorumluluğu ve Pay Sahibinin Yolları

Örtülü kazanç aktarımı, halka açık bir şirketin kârının veya malvarlığının, yönetimine, denetimine veya sermayesine bağlı kişilere emsale aykırı işlemlerle kaydırılmasıdır. Hâkim ortağın şirketine piyasanın altında fiyatla mal sattırması, grup şirketine faizsiz borç verilmesi, ortağa ait binanın piyasanın üstünde kira ile kiralanması veya şirketin hak ettiği bir alacağı ilişkili kişiden hiç istememesi tipik örneklerdir. Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn) bu davranışı 21. maddede yasaklar, ilişkili taraf işlemlerine 17. maddede bir karar usulü getirir ve ihlali iade, idari tedbir ve cezai sorumluluk ile karşılar. Bu rehber konuyu halka açık şirket, yönetim kurulu ve pay sahibi açısından madde madde ele alır.

Kanunun Metni: SPKn m.21’in Dört Fıkrası

Örtülü kazanç aktarımı yasağı dört fıkradan oluşur ve her fıkra ayrı bir işlev görür. Maddeyi yalnızca birinci fıkrasıyla okumak, ihmal yoluyla aktarımı, belgeleme yükümlülüğünü ve iade mekanizmasını gözden kaçırmak demektir.

Kimler Yasağa Tabi, Kimlerle İşlem Risklidir?

Yasak, payları halka arz edilmiş veya halka arz edilmiş sayılan anonim ortaklıklar ile yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarından oluşan kolektif yatırım kuruluşlarını bağlar (SPKn m.3/1-e, m.3/1-m, m.21/1). Kapsam bununla sınırlı değildir: bu kuruluşların iştirak ve bağlı ortaklıkları da yasağa tabidir. Böylece aktarımın halka açık şirketin kendisi yerine bir bağlı ortaklığı üzerinden yapılması engellenir. Pay sahibi sayısı beş yüzü aşan anonim ortaklıklar da halka açık sayılır (m.16/1); halka açık ortaklık statüsü için halka açık ortaklık statüsü rehberine bakılabilir.

“Yönetim, denetim veya sermaye bakımından ilişki” geniş yorumlanır. Hâkim ortak, onun kontrolündeki diğer şirketler, yönetim kurulu üyeleri, üst düzey yöneticiler ve bunların kontrol ettiği şirketler tipik ilişkili taraflardır. “Dolaylı” ibaresi, ilişkili kişiyle doğrudan değil, onun kontrolündeki bir aracı şirket üzerinden yapılan işlemleri de kapsama alır.

Yapmak Suretiyle Aktarım (m.21/1)

Birinci fıkra üç unsurlu bir test kurar. İlk unsur ölçüttür: işlem emsallerine uygunluk, piyasa teamülleri ve ticari hayatın basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı olmalıdır. İkinci unsur araçtır: farklı fiyat, ücret, bedel veya şartlar içeren anlaşmalar veya ticari uygulamalar yapmak ya da işlem hacmi üretmek. Üçüncü unsur sonuçtur: şirketin kârının veya malvarlığının azalması ya da artmasının engellenmesi. “Şartlar” ifadesi önemlidir: fiyat piyasaya uygun olsa bile vade, teminat, ödeme koşulu veya cayma hakkı gibi şartlar ilişkili taraf lehine bozulmuşsa aktarım gerçekleşebilir.

Grup içi işlemler kendiliğinden yasak değildir. Bir holding yapısında şirketlerin birbirine mal satması, hizmet vermesi veya kaynak aktarması olağandır. Belirleyici olan, işlemin emsal şartlarda yapılıp yapılmadığıdır. Grup içi nakit havuzu ve fon transferlerinin şirketler hukuku ve vergi boyutu grup şirketlerinde nakit havuzu ve holding grup içi transfer yazılarında ayrıca ele alındı.

Yapmamak Suretiyle Aktarım (m.21/2)

Kanun, aktarımın yalnızca bir işlem yapılarak değil, yapılması gereken bir şeyin yapılmamasıyla da gerçekleşebileceğini kabul eder. Halka açık ortaklıklar, kolektif yatırım kuruluşları ve bunların iştirak ve bağlı ortaklıklarının, esas sözleşmeleri veya iç tüzükleri çerçevesinde basiretli ve dürüst bir tacir olarak veya piyasa teamülleri uyarınca kârlarını ya da malvarlıklarını korumak veya artırmak için yapmaları beklenen faaliyetleri yapmamaları yoluyla ilişkili kişilerin kâr veya malvarlığının artmasını sağlamaları da örtülü kazanç aktarımıdır (m.21/2).

Bu fıkranın uygulamadaki zorluğu ispattır: yapılmayan bir işlemi göstermek gerekir. Bu nedenle yönetim kurulu tutanakları, değerlendirilen ve reddedilen teklifler, alacak takip kayıtları ve sözleşme hakları belirleyici delillerdir. Ölçü, şirketin fiilen ne yaptığı değil, basiretli ve dürüst bir tacirin ne yapması gerektiğidir.

Belgeleme ve Sekiz Yıl Saklama (m.21/3)

Halka açık ortaklıklar ve kolektif yatırım kuruluşları, ilişkili taraf işlemlerinin emsallerine, piyasa teamüllerine, basiret ve dürüstlük ilkelerine uygun şartlarda gerçekleştirildiğini belgelemek ve bu durumu tevsik edici bilgi ve belgeleri en az sekiz yıl saklamak zorundadır. Aykırılığın tespitinde izlenecek usul ve esasları Kurul belirler (m.21/3). Hüküm, uygunluğu gösterme yükünü fiilen şirkete yükler: bir incelemede emsal analizinin, değerleme raporunun veya piyasa araştırmasının sunulamaması şirket aleyhine değerlendirilir.

İlişkili Taraf İşlemlerinde Karar Usulü (SPKn m.17/3)

Örtülü kazanç aktarımını önlemenin en etkili aracı, işlem yapılmadan önce uygulanan karar usulüdür. Halka açık ortaklıklar, ilişkili taraflarıyla gerçekleştirecekleri Kurulca belirlenecek nitelikteki işlemlere başlamadan önce, işlemin esaslarını belirleyen bir yönetim kurulu kararı almak zorundadır. Bu kararın uygulanabilmesi için bağımsız yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunun onayı aranır (m.17/3).

Bu usul, örtülü kazanç yasağının önleyici tarafıdır: bağımsız üyeler onaylamazsa işlem kamuya açıklanır ve hâkim ortağın oy kullanamadığı bir genel kurulda karara bağlanır. Hangi işlemlerin bu usule tabi olduğunu Kurul belirler; ayrıntılar Kurulun kurumsal yönetim düzenlemelerindedir. Halka açık bankalarda uygulamanın esasları BDDK’nın uygun görüşüyle belirlenir (m.17/5). Kurul ayrıca kurumsal yönetim ilkelerine uyum zorunluluğuna aykırı işlemlerin tespiti veya iptali için teminatsız ihtiyati tedbir isteyebilir ve dava açabilir (m.17/2). Halka arz sonrası kurumsal yönetim yükümlülükleri için halka arz sonrası yükümlülükler yazısına bakılabilir.

Tespit, İade ve Saklı Yaptırımlar (m.21/4)

Kazanç aktarımının Kurulca tespiti hâlinde halka açık ortaklıklar, kolektif yatırım kuruluşları ile bunların iştirak ve bağlı ortaklıkları, Kurulca belirlenecek süre içinde kendilerine kazanç aktarımı yapılan taraflardan, aktarılan tutarın kanuni faiziyle birlikte malvarlığı veya kârı azaltılan ortaklığa iadesini talep eder. Kendilerine kazanç aktarımı yapılan taraflar da Kurulca belirlenecek süre içinde aktarılan tutarı kanuni faiziyle iade etmek zorundadır (m.21/4). İade şirkete yapılır; pay sahiplerine doğrudan ödeme öngörülmez. Aynı fıkra, m.94 ve m.110 ile ilgili mevzuattaki hukuki, cezai ve idari yaptırımları saklı tutar.

Cezai boyutun ayrıntısı, etkin pişmanlığın kademeleri ve Kurula başvuru örneği, fon dosyaları üzerinden örtülü kazanç aktarımı ve ilişkili taraf işlemleri yazısında anlatıldı. Sermaye piyasası suçlarında soruşturmanın Kurul başvurusuna bağlı olması için sermaye piyasası suçları ve Kurul başvurusu rehberine bakılabilir. Kurulun tespit kararına karşı yargı yolu ise SPK kararlarına karşı yargı yolları rehberindedir.

Yatırım Fonlarında İlişkili Taraf Sınırları

Kolektif yatırım kuruluşları da örtülü kazanç yasağına tabidir (SPKn m.21/1). Yatırım fonları için Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (III-52.1), ilişkili taraf riskini portföy sınırlarıyla ayrıca daraltır. Bu sınırlar, fon portföyünün kurucunun veya yöneticinin grubuna kaynak aktarmak için kullanılmasını önlemeye yöneliktir.

Serbest fonlar portföy sınırlamalarına tabi olmaksızın yatırım stratejileri dâhilinde yatırım yapabildiğinden (III-52.1 m.25/1), bu fonlarda ilişkili taraf riski ağırlıkla SPKn m.21 ve kurucunun özen yükümlülüğü üzerinden değerlendirilir. Fon portföyünden kazanç aktarımı iddialarının ayrıntısı fon dosyalarında örtülü kazanç yazısında incelendi.

Yatırım fonlarında ceza boyutu: Fon portföyünden grup şirketlerine değer aktarıldığı iddiasına karşı savunma; emsale uygunluk, III-52.1 m.17/3 ve m.25/1 sınırları, Rehber 4.3 geçiş takvimi ve m.110/3 etkin pişmanlığı fon varlığının ilişkili şirketlere aktarıldığı iddiası (SPKn m.110) yazımızda ele alındı.

Kamuya Açıklama Boyutu

Örtülü kazanç aktarımı çoğu zaman bir kamuya açıklama sorunuyla birlikte ortaya çıkar. Fiyatı etkileyebilecek nitelikteki bir ilişkili taraf işlemi özel durum olarak açıklanır (SPKn m.15/1). Bağımsız üyelerin onaylamadığı ilişkili taraf işlemleri de kamuya duyurulur (m.17/3). Yöneticiler, bunlarla yakından ilişkili kişiler ve ana ortağın şirket paylarındaki işlemleri takvim yılı içinde 250.000 TL’ye ulaştığında açıklanır (II-15.1 m.11). Aktarımı gizleyen veya yanlış gösteren bir açıklama ise imzalayanların müteselsil sorumluluğunu doğurur ve bu tazminat talebi zararın meydana geldiği tarihten itibaren altı ayda zamanaşımına uğrar (SPKn m.32/1, 32/6). Açıklama kuralları için KAP bildirim yükümlülüğü rehberine bakılabilir.

Şirketler Hukuku ve Vergi Hukukuyla İlişkisi

SPKn m.21, halka açık şirketlere özgü bir yasaktır; ancak aynı olay genel şirketler hukuku ve vergi hukuku bakımından da sonuç doğurabilir. Bu alanlar birbirinin yerine geçmez, birlikte işler.

Yönetim kurulunun sorumluluğu ve şirket içi karar süreçleri için halka açık şirket yönetim kurulu sorumluluğu, önemli nitelikteki işlemlerde pay sahibinin ayrılma hakkı için ayrılma hakkı rehberlerine bakılabilir.

Pay Sahibi ve Yatırımcı Ne Yapabilir?

Örtülü kazanç aktarımının asıl zararı, şirketin değer kaybı üzerinden azınlık pay sahiplerine yansır. Pay sahibi, şirkete yapılacak iadeyi doğrudan kendisi alamaz; ancak süreci başlatabilir ve kendi hakkını koruyabilir.

Fon krizinde bazı şirketlerde fonların ve ilişkili tarafların işlemleri Kurul incelemesine konu olmuştur; bir şirket örneği Gündoğdu Gıda yazısında incelendi. Kurul tespitleri çoğu zaman önce SPK bültenlerinde duyurulur.

Şirketler İçin Uyum Altyapısı

Uygulamadan İki Senaryo

Senaryo 1: Grup şirketine faizsiz borç

Bir halka açık şirket, hâkim ortağının kontrolündeki bir şirkete iki yıl vadeli, faizsiz ve teminatsız borç verir. İşlem, piyasa faizinin ve teminat şartlarının altında bir şartla yapıldığı için emsale aykırıdır ve halka açık şirketin kârının artmasını engeller (SPKn m.21/1). İşlemden önce yönetim kurulu kararı alınmamış veya bağımsız üyelerin onayı aranmamışsa karar geçerli sayılmaz (m.17/3). Kurul aktarımı tespit ederse, şirket borçlu grup şirketinden aktarılan tutarın, yani mahrum kalınan faizin kanuni faiziyle iadesini talep eder (m.21/4).

Senaryo 2: Tahsil edilmeyen alacak

Bir halka açık şirketin, yönetim kurulu başkanının ortağı olduğu bir şirketten vadesi geçmiş ticari alacağı vardır; şirket iki yıl boyunca hiçbir takip işlemi yapmaz. Basiretli bir tacir alacağını takip edeceği için bu durum, yapılması beklenen bir faaliyetin yapılmaması yoluyla ilişkili şirketin malvarlığının korunması, yani ihmal yoluyla aktarım olarak değerlendirilebilir (SPKn m.21/2). Yönetim kurulu tutanakları ve takip kayıtları, bu iddianın temel delilleridir; alacağı takip etmeyen üyelerin sorumluluğu ayrıca gündeme gelir (TTK m.553).

Hukukçular Evi Bu Süreçte Ne Yapar?

Hukukçular Evi Ankara, halka açık şirketlerin ilişkili taraf işlemleri için ilişkili taraf listesinin, emsal analizinin ve SPKn m.17/3 karar usulünün kurgulanmasına destek verir. Kurul incelemesinde şirketin ve yöneticilerin savunmasını hazırlar, m.21/4 tespit kararına karşı yargı yolunu değerlendirir. Azınlık pay sahipleri için şikâyet, genel kurul süreci, yönetim kuruluna karşı sorumluluk davası ve yanlış kamuyu aydınlatmadan doğan tazminat taleplerini takip eder. Dosyanızın değerlendirilmesi için 0554 648 37 15 numaralı telefondan veya WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz. Bu sayfa genel bilgi niteliğindedir ve herhangi bir sonuç vaadi içermez.

✓ Bu yazıdaki SPKn m.3, 15, 16, 17, 19, 21 ve 29 hükümleri Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki Kanun metninden 23.09.2026 tarihinde kontrol edilmiştir. m.94 ve m.110 yalnızca konu ve niteliğiyle anılmış, ceza miktarları ve fıkra ayrıntıları kardeş yazıya bırakılmıştır. TTK m.202, 395, 553 ve KVK m.13 genel kurallarıyla anılmıştır. Belirli bir yargı kararına dayanmayan içtihat anlatımına yer verilmemiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Örtülü kazanç aktarımı nedir?

Halka açık ortaklıklar ve kolektif yatırım kuruluşları ile bunların iştirak ve bağlı ortaklıklarının, ilişkili kişilerle emsale aykırı şartlarda işlem yaparak kârlarını veya malvarlıklarını azaltması ya da artmasını engellemesidir (SPKn m.21/1).

Yasak hangi şirketleri kapsar?

Halka açık ortaklıkları, yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarından oluşan kolektif yatırım kuruluşlarını ve bunların iştirak ve bağlı ortaklıklarını (SPKn m.3/1-e, 3/1-m, m.21/1).

İlişkili taraf kimdir?

Şirketle yönetim, denetim veya sermaye bakımından doğrudan veya dolaylı ilişkisi bulunan gerçek veya tüzel kişilerdir (SPKn m.21/1).

Grup şirketleri arasında işlem yapmak yasak mı?

Hayır. Grup içi işlemler emsallere, piyasa teamüllerine ve basiret ve dürüstlük ilkelerine uygun şartlarda yapıldığı sürece yasak değildir; yasak, emsale aykırı şartlarla yapılan aktarımadır.

Hiçbir işlem yapmadan örtülü kazanç aktarılabilir mi?

Evet. Kârı veya malvarlığını korumak için yapılması beklenen bir faaliyetin yapılmaması yoluyla ilişkili kişiye kazanç sağlanması da aktarımdır (SPKn m.21/2).

İlişkili taraf işlemlerinin belgeleri ne kadar saklanır?

En az sekiz yıl (SPKn m.21/3).

İlişkili taraf işlemi için hangi onay gerekir?

Kurulca belirlenen işlemlerde işlemden önce yönetim kurulu kararı alınır ve bağımsız yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunun onayı aranır (SPKn m.17/3).

Bağımsız üyeler onaylamazsa ne olur?

İşlem kamuya açıklanır ve genel kurul onayına sunulur. Genel kurulda işlemin tarafları ve ilişkili kişiler oy kullanamaz; karar oy hakkı bulunanların basit çoğunluğuyla alınır (SPKn m.17/3).

Usule uyulmadan alınan karar geçerli mi?

Hayır. m.17/3’teki esaslara uygun olarak alınmayan yönetim kurulu ve genel kurul kararları geçerli sayılmaz.

Aktarılan para kime iade edilir?

Malvarlığı veya kârı azaltılan şirkete ya da kolektif yatırım kuruluşuna, kanuni faiziyle birlikte (SPKn m.21/4). Pay sahiplerine doğrudan ödeme öngörülmez.

İade için Kurul tespiti şart mı?

m.21/4’teki iade mekanizması Kurulun tespitine bağlıdır. Tespitten bağımsız olarak TTK’daki sorumluluk ve denkleştirme yolları ayrıca kullanılabilir.

Örtülü kazanç aktarımı suç mudur?

Evet. SPKn m.110, örtülü kazanç aktarımını güveni kötüye kullanma kapsamında suç olarak düzenler ve iadeye bağlı bir etkin pişmanlık hükmü içerir. Ayrıca m.94’teki tedbirler ve idari yaptırımlar uygulanabilir.

Hâkim ortak kendi işlemine genel kurulda oy verebilir mi?

Hayır. m.17/3 kapsamında genel kurula giden ilişkili taraf işlemlerinde işlemin tarafları ve onlarla ilişkili kişiler oy kullanamaz.

Pay sahibi ne yapabilir?

SPK’ya şikâyette bulunabilir, genel kurulda bilgi isteyip oy kullanabilir, yönetim kuruluna karşı sorumluluk davası açabilir (TTK m.553) ve yanlış kamuyu aydınlatmadan doğan zararı için tazminat isteyebilir (SPKn m.32).

Vergi mevzuatındaki örtülü kazanç ile aynı şey mi?

Hayır. Kurumlar Vergisi Kanunu m.13’teki transfer fiyatlandırması yoluyla örtülü kazanç dağıtımı vergisel bir düzenlemedir. Aynı işlem her iki kanun bakımından ayrı ayrı sonuç doğurabilir.

Yönetim kurulu üyesi şirketle kendisi işlem yapabilir mi?

Genel kurul izni olmadan yapamaz (TTK m.395). Halka açık şirkette ayrıca m.17/3 usulü ve m.21 yasağı uygulanır.

Yatırım fonu, yöneticisinin grubundaki şirketlere yatırım yapabilir mi?

Yapabilir ancak sınırlıdır: yöneticinin veya ona hakim kişilerin yönetim hakimiyetine sahip olduğu ihraççıların araçları fon toplam değerinin yüzde 20’sini aşamaz (III-52.1 m.17/3). Serbest fonlar bu portföy sınırlamasına tabi değildir; onlarda SPKn m.21 uygulanır.

Kurulun örtülü kazanç tespitine karşı dava açılabilir mi?

Evet. Tespit ve iade kararı bir Kurul kararıdır; yazılı bildirimi izleyen günden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (İYUK m.7). Kurul kararlarına karşı davalar acele işlerden sayılır (SPKn m.134/1).

İşlem hacmi üretmek ne demektir?

Ekonomik gerekçesi olmayan, tekrarlayan işlemlerle ilişkili tarafa komisyon, kâr veya başka bir menfaat sağlanmasıdır. SPKn m.21/1 bunu emsale aykırı fiyat ve şartlarla birlikte aktarım araçları arasında sayar.

Halka açık şirket bağış yapabilir mi?

Esas sözleşmede hüküm varsa yapabilir; sınırı genel kurul belirler ve Kurul üst sınır getirebilir. Yapılan bağışlar dağıtılabilir kâr matrahına eklenir (SPKn m.19/5).