Fon Varlığının İlişkili Şirketlere Aktarıldığı İddiası 2026: SPKn m.110 Güveni Kötüye Kullanma Suçlamasına Karşı Savunma — Örtülü Kazanç Aktarımı (m.21), Emsale Uygunluk ve Borsa Fiyatı (III-55.1 m.33), Serbest Fon Sınırları, İade (m.21/4, m.94) ve Etkin Pişmanlık (m.110/3)

Fon varlığının kurucunun grup şirketlerine veya ilişkili kişilere aktarıldığı iddiası, ceza hukukunda sermaye piyasasına özgü güveni kötüye kullanma suçuna (SPKn m.110/1) karşılık gelir: bu fiiller güveni kötüye kullanma suçunun nitelikli hâlidir ve TCK m.155/2’ye göre verilecek ceza üç yıldan az olamaz. Maddenin üç fiili vardır: tevdi edilen varlıkları kendisinin veya başkasının menfaatine satmak, kullanmak, rehnetmek, gizlemek veya inkâr etmek (a); ilişkili teşebbüs veya şahıslarla emsallerine göre bariz şekilde farklı fiyat, ücret ve bedel uygulayarak örtülü işlemlerle halka açık ortaklıkların kârını veya malvarlığını azaltmak (b); halka açık ortaklık veya kolektif yatırım kuruluşunun ilişkili kişilerle emsallerine, piyasa teamüllerine ve basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı işlemlerle kârını veya malvarlığını azaltmak ya da artmasını engellemek (c). Aynı olguların idari ve hukuki karşılığı örtülü kazanç aktarımı yasağıdır (SPKn m.21): ilişkili taraf işlemlerinin uygun şartlarda yapıldığı belgelenir ve belgeler en az sekiz yıl saklanır; aktarım Kurulca tespit edilirse tutarın kanuni faiziyle iadesi talep edilir ve aktarım yapılanlar iadeyle yükümlüdür. Savunma dört halkadan kurulur: ilişkinin varlığı, emsale aykırılık, kâr veya malvarlığında azalma ve kast. Borsada işlem gören bir varlıkta rayiç bedel borsa fiyatıdır (III-55.1 m.33/1-b); serbest fonlarda oransal portföy sınırları uygulanmaz (III-52.1 m.25/1), ancak borsa kanalı zorunluluğu ile 28.08.2026 tarihli ve 52/1589 sayılı Kurul kararıyla Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber’e eklenen sınırlar, geçiş takvimiyle ve en geç 31.12.2026 itibarıyla uygulanır. Soruşturma SPK’nın yazılı başvurusuna bağlıdır (SPKn m.115/1); (b) ve (c) bentlerinde iadeye ek olarak iki katının Hazineye ödenmesi etkin pişmanlık sağlar (m.110/3).

İddia Nasıl Kurulur? Fon Dosyasında İlişkili Taraf İşlemlerinin Tipik Görünümleri

Kısa cevap: İlişkili taraf iddiası çoğu zaman tek bir işlemden değil, bir örüntüden kurulur: grup şirketinin payının veya borçlanma aracının fona alınması, grup aracı kurumu üzerinden yoğun işlem, grup kuruluşlarıyla borsa dışı sözleşmeler, fon nakdinin düşük getiriyle grup kuruluşunda tutulması veya fon varlığının grup kredisine teminat gösterilmesi. Her görünüm farklı bir bende ve farklı bir savunma sorusuna karşılık gelir.

Fon soruşturmalarında yöneticilere yöneltilebilecek isnatlar arasında sermaye piyasasına özgü güveni kötüye kullanma, piyasa dolandırıcılığı, nitelikli dolandırıcılık, örgüt ve aklama birlikte sayılır; bunların genel görünümü fon soruşturmasında şüpheli yönetici rehberi yazımızdadır. Bu yazı, iddianın “fon varlığı ilişkili şirketlere aktarıldı” biçiminde kurulduğu hâli ele alır. Aşağıdaki tablo, fon dosyalarında karşılaşılabilecek işlem türlerini, bunlara bağlanabilecek hükümleri ve savunmanın ilk sorusunu gösterir. Tablo bir tespit değil, savunma haritasıdır.

Son satır özel bir dikkat ister: SPKn m.21/2, yapılması beklenen faaliyetin yapılmaması yoluyla ilişkili kişinin yararlandırılmasını da örtülü kazanç aktarımı sayar. Ceza hükmü ise daha dardır: m.110/1-(c), kârın veya malvarlığının azaltılmasını ya da artmasının engellenmesini “işlemlerde bulunarak” gerçekleştirilmesine bağlar. Görüşümüze göre hiçbir işlem yapılmaksızın, yalnızca beklenen bir faaliyetin yapılmamasından ibaret bir davranışın ceza hükmü kapsamına alınması, suçta ve cezada kanunilik ilkesi (TCK m.2) karşısında tartışmalıdır; bu ayrım savunmada açıkça ileri sürülmelidir. Anayasa Mahkemesi, m.110/1-(b)’deki “gibi” ibaresini kanunilik ilkesine aykırı bularak iptal etmiştir (AYM, 14.11.2013, E.2013/24, K.2013/133; RG 22.07.2014). (c) bendindeki “işlem hacmi üretmek gibi işlemlerde bulunarak” ifadesi de örnekleme tekniğine dayandığından, görüşümüze göre bu gerekçe (c) bendinin dar yorumlanması için de önemli bir dayanaktır. Örtülü kazanç aktarımı yasağının idari ve hukuki çerçevesi örtülü kazanç aktarımı ve ilişkili taraf işlemleri rehberimizde ayrıntılı olarak anlatıldı.

SPKn m.110/1: Üç Fiil, Tek Ceza Rejimi

Kısa cevap: SPKn m.110/1, sayılan fiillerin güveni kötüye kullanma suçunun nitelikli hâlini oluşturduğunu ve TCK m.155/2’ye göre hükmolunacak cezanın üç yıldan az olamayacağını düzenler. TCK m.155/2 bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezası öngördüğünden, m.110/1’de hapis cezasının aralığı fiilen üç yıldan yedi yıla kadardır. Kayıtları bozmak ise m.110/2’de ayrı bir suçtur.

Bentler arasındaki fark savunma bakımından önemlidir. (b) bendinde bariz şekilde farklı fiyat, ücret ve bedel uygulanması örtülü işlemin kendisidir; halka açık ortaklığın kârının veya malvarlığının azalması ise ayrıca aranan sonuçtur. Bentteki “gibi” ibaresi, hangi örtülü işlemlerin suç oluşturacağını öngörülemez kıldığı gerekçesiyle suçta ve cezada kanunilik ilkesine aykırı bulunarak iptal edilmiştir (AYM, 14.11.2013, E.2013/24, K.2013/133; RG 22.07.2014). Görüşümüze göre küçük sapmalar “bariz” farklılık ölçüsünü karşılamaz. (c) bendi ise kolektif yatırım kuruluşlarını açıkça kapsar ve ölçüyü emsallere, piyasa teamüllerine ve basiret ile dürüstlük ilkelerine uygunluk olarak koyar; sonuç unsuru fonun kârının veya malvarlığının azalması ya da artmasının engellenmesidir. (a) bendi ise ilişkili taraf ölçüsüne değil, tevdi edilen varlığın başkasının menfaatine tasarrufuna bakar. İddianamede hangi bende dayanıldığının açıkça gösterilmesi, savunmanın hangi unsura yöneleceğini belirler.

(a) bendinde ayrıca tevdinin muhatabı önemlidir. Bent, yatırım kuruluşlarına, SPKn m.58 kapsamındaki fon kuruluna ve m.59 kapsamındaki teminat sorumlularına sermaye piyasası faaliyetleri sebebiyle veya emanetçi sıfatıyla, idare etmek için, teminat olarak ya da her ne nam altında olursa olsun kayden veya fiziken tevdi veya teslim edilen varlıkları korur. m.58, konut ve varlık finansmanı fonlarını düzenler; bentteki “fon kurulu” bu fonların kuruludur. Yatırım fonu varlıkları bakımından ise tevdi ilişkisinin yatırım kuruluşu üzerinden kurulması gerekir; SPKn m.3, yatırım kuruluşunu aracı kurumlar, bankalar ve yatırım hizmeti ve faaliyetinde bulunmak üzere kuruluş ve faaliyet esasları Kurulca belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları olarak tanımlar. Görüşümüze göre iddianamede fon varlığının hangi kuruluşa hangi sıfatla tevdi edildiği ve şüphelinin bu varlık üzerindeki tasarruf imkânının kaynağı açıkça gösterilmelidir. SPKn m.110’un aracı kurum çalışanı örneği üzerinden anlatımı SPKn m.110 güveni kötüye kullanma yazımızdadır.

Aynı olgunun idari ve hukuki karşılığı: SPKn m.21

SPKn m.21/1, halka açık ortaklıklar ve kolektif yatırım kuruluşları ile bunların iştirak ve bağlı ortaklıklarının, yönetim, denetim veya sermaye bakımından doğrudan veya dolaylı ilişkide bulundukları kişilerle emsallerine uygunluk, piyasa teamülleri, ticari hayatın basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı olarak farklı fiyat, ücret, bedel veya şartlar içeren anlaşmalar ya da ticari uygulamalar yapmak veya işlem hacmi üretmek gibi işlemlerle kârlarını veya malvarlıklarını azaltarak ya da artmasını engelleyerek kazanç aktarımında bulunmalarını yasaklar. m.21/3, ilişkili taraf işlemlerinin uygun şartlarda yapıldığının belgelenmesini ve belgelerin en az sekiz yıl saklanmasını; m.21/4, aktarımın Kurulca tespiti hâlinde aktarılan tutarın kanuni faiziyle iadesini düzenler ve m.94 ile m.110’daki yaptırımları saklı tutar. Bu nedenle aynı olgular hem Kurulun idari incelemesine hem ceza soruşturmasına konu olabilir; iki dosyadaki savunmanın tutarlı kurulması gerekir. Halka açık ortaklıklardaki karşılığı örtülü kazanç aktarımı yasağı yazımızdadır.

İlişkili Taraf İddiasında Avukat Ne Yapar? Hukukçular Evi Ankara’nın Üstlendiği İşler

İlişkili taraf dosyası, ceza hukuku ile portföy yönetimi mevzuatının ve muhasebenin kesiştiği bir dosyadır: işlem tarihindeki emsal fiyat, fonun ilan ettiği strateji ve limitler, yatırım komitesi kararları ve saklayıcı kayıtları birlikte okunmadan sağlıklı bir savunma kurulamaz. Hukukçular Evi Ankara, bu iddiayla karşılaşan portföy yönetim şirketi yöneticilerine, grup şirketlerine ve kurumlara aşağıdaki işlerde destek verir.

İlişkinin Varlığı: “Yönetim, Denetim veya Sermaye Bakımından Doğrudan veya Dolaylı İlişki”

Kısa cevap: Örtülü kazanç aktarımı ve m.110/1-(c) yalnızca ilişkili kişilerle yapılan işlemleri kapsar. İlişki sermaye bağıyla sınırlı değildir; yönetim ve denetim bakımından ilişki ile dolaylı ilişki de yeterlidir. Ancak ilişkinin varlığı, türü ve işlem tarihinde mevcut olduğu somut olarak gösterilmelidir; aynı sektörde faaliyet, ortak müşteri veya ticari ilişki tek başına ilişkili taraf sonucunu doğurmaz.

Geniş grup yapılarında, örneğin finans ve sanayi şirketlerinin aynı çatı altında bulunduğu gruplarda, bu halka daha da önem kazanır. Hâkim şirketin hâkimiyetini bağlı şirketi kayba uğratacak şekilde kullanma yasağı (TTK m.202), grup içi nakit yönetimi uygulamalarında da gündeme gelir; bu yönü grup şirketlerinde fon kilidi ve nakit havuzu yazımızda ele aldık. Ceza dosyasında ise her işlem için karşı tarafın fonla, uygulamada fonun kurucusu üzerinden, hangi bağ ile ilişkili sayıldığı ayrı ayrı gösterilmelidir; “grup şirketleri” gibi toplu bir ifade, unsurun ispatı yerine geçmez.

Emsale Aykırılık: Borsa Fiyatı, Adil Fiyat ve Sonradan Bakış Yanılgısı

Kısa cevap: Emsale aykırılık, işlem tarihindeki koşullara göre ölçülür. Borsada işlem gören bir varlığın borsa kanalıyla ve borsa fiyatından alınması veya satılması, portföy yönetimindeki rayiç değer kuralını karşılar (III-55.1 m.33/1-b). Borsa dışı işlemlerde objektif koşullar ve adil fiyat aranır (III-52.1 m.19/3). Varlığın fiyatının sonradan düşmesi, alımın o tarihte emsale aykırı olduğunu tek başına göstermez.

Portföy Yönetim Şirketleri ve Bu Şirketlerin Faaliyetlerine İlişkin Esaslar Tebliği (III-55.1) m.33/1-b açık bir kural koyar: müşteri portföyüne hiçbir şekilde rayiç değerinin üzerinde varlık satın alınamaz ve portföyden bu değerin altında varlık satılamaz. Aynı bent rayiç bedeli de tanımlar: borsada işlem gören varlıklar için borsa fiyatı; borsada işlem görmeyen varlıklar için işlem gününde alımda en düşük, satımda en yüksek fiyat. Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (III-52.1) m.19/1-a ise borsada işlem gören varlıkların fon portföyüne alınmasını ve alım satımlarının borsa kanalıyla yapılmasını zorunlu tutar. Bu iki hüküm birlikte okunduğunda, borsada ve borsa fiyatından yapılmış bir işlem bakımından “emsale aykırı fiyat” iddiasının dayanağı daralır. Rayiç değer kuralının tasfiye satışlarına uygulanışı tasfiye bankasının değerinin altında satışı yazımızda ayrıca incelendi.

Borsada alımda karşı taraf kimdi?

Örtülü kazanç aktarımı, bir değerin fondan ilişkili kişiye geçmesini ifade eder. Borsada eşleşen işlemlerde karşı taraf kural olarak alım satım anında bilinmez. Fonun aldığı payları satanlar ilişkili kişiler değil de bağımsız yatırımcılarsa, ilişkili kişiye doğrudan bir değer aktarımından söz etmek güçleşir. Bu durumda iddia genellikle “alımlar grup şirketinin pay fiyatını destekledi” biçimine dönüşür. Görüşümüze göre bu iddia, fiyatın yapay olarak oluşturulduğu iddiasıdır ve piyasa dolandırıcılığının (SPKn m.107/1) unsurlarıyla tartışılmalıdır. İki nitelendirme arasındaki ceza ve unsur farkları dolandırıcılık mı, piyasa dolandırıcılığı mı yazımızda anlatıldı. Aynı fiil birden fazla suçu oluşturuyorsa, en ağır cezayı gerektiren suçtan cezalandırma kuralı uygulanır (TCK m.44). Buna karşılık eşleşme kayıtları, fonun karşısında ilişkili kişilerin satıcı olduğunu gösteriyorsa, savunmanın ağırlığı fiyatın ve zamanlamanın emsale uygunluğuna kayar.

Sonradan bakış yanılgısı

Fon krizlerinde sık görülen bir hata, bir varlığın bugünkü değerine bakarak geçmişteki alımın “emsal üstü” olduğunu varsaymaktır. Emsal, işlem tarihindeki bilgi ve fiyatlarla kurulur. Fonun zarar etmesi, alımın o gün makul olmadığını göstermez; piyasa genelindeki düşüş, sektör haberleri ve likidite koşulları ayrıştırılmadan yapılan bir zarar hesabı, suçun sonuç unsurunu göstermeye yetmez. Bu nedenle savunmada her işlem için işlem tarihindeki fiyat, endeks ve benzer varlıkların seyri birlikte sunulmalıdır.

Fonun Kârında veya Malvarlığında Azalma ve Kast: Zarar Nasıl Hesaplanır?

Kısa cevap: (c) bendi bir sonuç arar: fonun kârının veya malvarlığının azalması ya da artmasının engellenmesi. Bu sonuç, işlem fiyatı ile emsal fiyat arasındaki farkla ölçülür ve fonun toplam zararıyla aynı şey değildir. Güveni kötüye kullanmanın taksirli hâli düzenlenmediğinden fiil ancak kasten işlendiğinde cezalandırılır (TCK m.22/1).

Rapor veya bilirkişi incelemesi fonun toplam zararını “aktarılan tutar” gibi sunuyorsa, bu yöntem itirazı savunmanın merkezine yerleşir. Aktarılan tutar, iadenin ve etkin pişmanlığın da hesap tabanıdır (SPKn m.21/4, m.110/3); bu nedenle tutarın doğru hesaplanması yalnızca suçun varlığı için değil, dosyanın mali sonuçları için de belirleyicidir. Fonun gider yapısına ilişkin sınırlar fon toplam gideri ve gider üst sınırı yazımızdadır.

Kast ve kararın kime ait olduğu

Kast, işlem tarihinde karşı tarafın ilişkili olduğunun ve işlemin emsale aykırı olduğunun bilinmesini ve istenmesini gerektirir (TCK m.21/1). Olası kastın (TCK m.21/2) bu suç bakımından nasıl ispat edileceği ayrıca tartışılmalıdır; iddianın dayandığı olgular somut olarak gösterilmelidir. Kurucu, yatırım kararlarını güvenilir gerekçe, bilgi, belge ve analizlere dayandırmak ve alım satım kararlarına dayanak araştırma ve raporları en az beş yıl saklamakla yükümlüdür (III-55.1 m.33/1-f). Bu belgeler kastın yokluğunu gösterebilecek önemli delillerdir. Belgelerin eksik olması idari bir aykırılık oluşturabilir; görüşümüze göre bu eksiklik tek başına kastın ispatı yerine geçmez.

Ceza sorumluluğu şahsidir (Anayasa m.38/7; TCK m.20/1). Fon kararları çoğunlukla yatırım komitesi, fon yöneticisi, genel müdür ve yönetim kurulu arasında dağılmış bir süreçten geçer. Bir kişinin yalnızca unvanı nedeniyle sorumlu tutulması mümkün değildir; hangi kararı verdiği, hangi talimatı imzaladığı veya hangi bilgiye sahip olduğu somut olarak gösterilmelidir. Portföy yöneticisinin hukuki sorumluluğu ile kurucunun sorumluluğu arasındaki ilişki portföy yöneticisinin kişisel sorumluluğu yazımızda ele alındı.

Portföy Sınırları ve İlişkili İhraççı Limitleri: Aşım Suç mudur?

Kısa cevap: Menkul kıymet yatırım fonlarında, yöneticinin yönetim hâkimiyetine sahip tüzel kişilerin, bunların veya yönetici yetkililerinin yönetim hâkimiyetindeki ihraççıların ve yöneticinin yönetim hâkimiyetine sahip gerçek kişilerin yönetim hâkimiyetindeki ihraççıların araçları toplamı fon toplam değerinin yüzde 20’sini aşamaz (III-52.1 m.17/3); aynı gruba yatırım da yüzde 20 ile sınırlıdır (m.17/1-c). Serbest fonlarda bu oransal sınırlar uygulanmaz (m.25/1); ancak 28.08.2026 tarihli Kurul kararıyla Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber’in 4.3/1 bölümüne serbest fonlar için yeni sınırlar getirildi ve geçiş 31.12.2026’da tamamlanır. Sınır aşımı idari bir aykırılıktır; görüşümüze göre tek başına güveni kötüye kullanma suçunu oluşturmaz.

Serbest fonlar bakımından tarih belirleyicidir. III-52.1 m.25/1 uyarınca serbest fonlar, Tebliğin 17 ilâ 24. maddelerindeki portföy ve işlem sınırlamalarına tabi olmaksızın fonun KAP’ta ilan edilen strateji ve limitleri dâhilinde yatırım yapar. Rehber 4.3/1’e 28.08.2026 tarihli ve 52/1589 sayılı Kurul kararıyla eklenen sınırlar için 4.3/8, izahnamesinde belirli yatırım dönemi bulunan fonlar hariç olmak üzere bir geçiş takvimi öngörür: 29.08.2026 itibarıyla sınırı aşan pozisyonlar üst limit kabul edilir ve artırılamaz; aşım 31.10.2026’ya kadar en az üçte bir, 30.11.2026’ya kadar en az üçte iki oranında azaltılır ve en geç 31.12.2026’da uyum sağlanır. Görüşümüze göre bu tarihten önceki bir işlemin hukuka uygunluğu, işlem tarihinde yürürlükte olan kurallara göre değerlendirilmelidir; sonradan getirilen bir oran, geçmiş işlemin aykırılığını göstermez. Serbest fonların genel rejimi serbest fonlar ve nitelikli yatırımcı, hisse senedi serbest fonlara özgü takvim hisse senedi serbest fon tasfiyesi yazılarımızda ayrıntılı olarak anlatıldı.

Sınırın öbür yüzü de dürüstçe söylenmelidir: sınır içinde kalmak da tek başına savunma değildir. Oran sınırlarına uyulmuş olsa bile ilişkili taraf işleminin emsallere uygun olması gerekir; örneğin piyasada alıcı bulmayan bir grup tahvilinin fona piyasa değerinin üzerinde alınması, oran içinde kalsa dahi örtülü kazanç aktarımı yasağı kapsamında değerlendirilebilir. Oran aşımı ise idari yaptırıma ve uyum yükümlülüğüne bağlanmıştır; aşım, ancak ilişki, emsale aykırılık, sonuç ve kastla birlikte gösterilirse ceza hukukunda anlam kazanır. Menkul kıymet yatırım fonlarındaki sınırların tamamı fon portföy sınırlamaları yazımızdadır.

Uyum için yapılan satışlar

Geçiş takvimi, fonları kısa sürede pozisyon azaltmaya zorlayabilir. Bu satışların zamanlaması ve fiyatı da ileride “fon zarara uğratıldı” iddiasına konu olabilir. Uyum satışlarının gerekçesinin, alternatiflerin ve fiyatların yatırım komitesi kararlarında belgelenmesi, hem idari hem ceza dosyası bakımından korunma sağlar. Birden fazla fonun aynı varlığı sattığı durumlarda fonlar arasında eşit muamele ilkesine (III-55.1 m.33/1-e) dikkat edilmelidir.

Soruşturmanın Usulü: SPK Başvurusu, Kurul Personeli, Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

Kısa cevap: SPKn m.110 bir sermaye piyasası suçu olduğundan soruşturma, Kurulun Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvurusuna bağlıdır; başvuru üzerine kamu davası açılırsa iddianamenin kabulüyle Kurul katılan sıfatını kazanır ve Kurul kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz edebilir. Dava, HSK’nın belirlediği asliye ceza mahkemesinde görülür. m.110/1’de dava zamanaşımı on beş, m.110/2’de sekiz yıldır.

Muhakeme şartının kapsamı pratikte büyük önem taşır. Fon soruşturmalarında Kurulun başvurusu çoğunlukla piyasa dolandırıcılığı gibi belirli fiillere ve dönemlere ilişkin olabilir; aynı dosyada sonradan m.110 isnadının eklenmesi hâlinde, bu fiiller için de yazılı başvuru bulunup bulunmadığı sorulmalıdır. TCK’daki suçlar (nitelikli dolandırıcılık, örgüt, aklama) için bu şart aranmaz; bu yüzden aynı olgunun farklı suçlar altında soruşturulması, muhakeme şartının dolanılması sonucunu doğurmamalıdır. SPK suç duyurusu sürecinin şüpheli açısından anlatımı SPK hakkımda suç duyurusunda bulundu yazımızdadır.

Mağdur kim? Zincirleme suç ve katılma

Fondan ilişkili kişiye değer aktarıldığı iddiasında mağdurun fon, katılma payı sahipleri veya kamu olup olmadığı tartışılabilir. Bu tartışma pratik sonuçlar doğurur: bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda aynı kişiye karşı aynı suçun birden fazla işlenmesi hâlinde tek cezaya hükmolunur ve ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır (TCK m.43/1); mağduru belli bir kişi olmayan suçlarda da bu hüküm uygulanır, mağdurların farklı olması ise ayrı suçlar sonucunu doğurabilir. Mağdurun belirlenmesi, zincirleme suç hükmünün uygulanmasını, katılma taleplerini ve TCK m.168’deki etkin pişmanlıkta kimin rızasının aranacağını etkiler. Görüşümüze göre iddianamede mağdurun ve her işlemin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir.

İdari inceleme ile ceza soruşturmasının kesişimi

Kurul denetimi sırasında istenen bilgi ve belgelerin verilmesi gerekir (SPKn m.88 vd.); ceza soruşturmasında ise şüpheli susma hakkına sahiptir (CMK m.147). Kurul denetiminde verilen açıklamalar ve belgeler, başvuru ekinde ceza dosyasına girebilir. Bu nedenle iki dosyadaki açıklamaların aynı savunma çizgisiyle ve müdafi eşliğinde hazırlanması gerekir. Tedbirlerin kaldırılması sonrasındaki durum fon soruşturmasında tedbirlerin kaldırılması yazımızda anlatıldı.

İade, Kurulun Davası ve Şirkete Etkisi: SPKn m.21/4, m.94, m.92 ve m.96

Kısa cevap: Aktarımın Kurulca tespiti hâlinde aktarılan tutarın kanuni faiziyle iadesi istenir; kendilerine aktarım yapılanlar iadeyle yükümlüdür (SPKn m.21/4). Kurul duyuru yaptırabilir ve iade için dava açabilir (m.94). Tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirlerini düzenleyen SPKn m.114 yalnızca m.106 ve m.107’deki suçları kapsar; m.110 bu listede yoktur. TCK m.169’un uygulanıp uygulanmayacağı ise tartışmalıdır.

İade yükümlülüğü ile ceza sorumluluğu birbirinden bağımsızdır: m.21/4 son cümlesi, m.94 ve m.110 hükümlerini ve diğer yaptırımları saklı tutar. Bu nedenle Kurulun iade talebine karşı idari yargıda dava açılması ile ceza dosyasındaki savunma aynı olgu değerlendirmesine dayanmalıdır. Kurulun aktarım tespitine dayanan kararı idari işlem niteliğindedir; özel bir süre öngörülmedikçe idari yargıda dava açma süresi altmış gündür (İYUK m.7). İade talebinin ve Kurul davasının ayrıntıları örtülü kazanç aktarımı ve ilişkili taraf işlemleri rehberimizde, portföy yönetim şirketinin genel yükümlülükleri portföy yönetim şirketi nedir yazımızda yer alır.

Tüzel kişi yönünden tablo karışıktır. SPKn m.114/1, tüzel kişi yararına işlenmesi hâlinde güvenlik tedbirini yalnızca m.106 ve m.107’deki suçlar için öngörür. Kabahatler Kanunu m.43/A’daki tüzel kişiye idari para cezası listesi de güveni kötüye kullanmayı içermez. TCK m.169 ise hırsızlık, güveni kötüye kullanma ve dolandırıcılık suçlarının işlenmesi suretiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirine hükmolunacağını düzenler. SPKn m.110/1 kendisini güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâli olarak tanımladığından bu hükmün uygulanması güçlü biçimde savunulabilir; buna karşılık SPKn m.114’ün tedbiri yalnız m.106 ve m.107 için öngörmesi, özel kanunun bilinçli bir tercihi olarak yorumlanabilir. Görüşümüze göre bu soru şirketin savunmasında ayrıca ele alınmalıdır. Grup şirketleri arasındaki nakit ve fon ilişkilerinin ticaret hukuku boyutu grup şirketlerinde fon kilidi yazımızdadır.

Etkin Pişmanlık: m.110/3 ile TCK m.168 Arasındaki Fark ve Ödeme Kararı

Kısa cevap: (b) ve (c) bentlerinde, m.21/4’teki iade ödemesine ek olarak bunun iki katı Hazineye ödenirse: soruşturma başlamadan önce cezaya hükmolunmaz; soruşturma evresinde ceza yarısı, kovuşturmada hüküm verilinceye kadar üçte biri oranında indirilir (SPKn m.110/3). (a) bendi için özel hüküm yoktur; görüşümüze göre suç güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâli olduğundan TCK m.168 uygulanır: kovuşturma başlamadan önce zararın tamamen giderilmesi hâlinde cezanın üçte ikisine kadarı, kovuşturmada hükümden önce yarısına kadarı indirilir.

Etkin pişmanlık kararı dosyanın bütününe etkisi hesaplanmadan verilmemelidir. Birinci olarak, m.110/3’teki ödeme m.21/4’teki tutara bağlanmıştır; Kurulun tespit ettiği bir aktarım tutarı yoksa hesap tabanının savcılık ve Kurulla teyit edilmesi, eksik ödeme nedeniyle indirimin reddedilmesi riskini azaltır. İkinci olarak, aynı olgu piyasa dolandırıcılığı olarak da nitelendirilmişse, m.107/1 bakımından ayrı bir etkin pişmanlık hükmü bulunur (m.107/3: elde edilen menfaatin iki katı, en az 500.000 TL, Hazineye ödenir). Örgüt ve aklama isnatları için bu ödemelerin doğrudan bir etkisi yoktur; bu isnatların kendi hükümleri ayrıca değerlendirilir. Üçüncü olarak, etkin pişmanlık adı üstünde pişmanlık iradesini gerektirir; ihtirazi kayıtla yapılan bir iadenin etkin pişmanlık sayılıp sayılmayacağı tartışmalıdır. Bu nedenle sorumluluğu kabul etmeyen bir iade ile etkin pişmanlık niteliğindeki ödeme arasında bilinçli bir tercih yapılması gerekir.

Birden fazla şüphelinin bulunduğu dosyalarda ödemenin kimin adına ve kimin iradesiyle yapıldığı açıkça belgelenmelidir. Ödemenin tek bir şüpheli tarafından yapılması, diğer şüphelilerin durumunu kendiliğinden değiştirmeyebilir. Aklama isnadıyla ilişkisi fon yöneticisine aklama isnadı yazımızda ayrıca ele alındı.

Savunmanın Sekiz Sorusu

Kısa cevap: İlişkili taraf dosyasında savunma, isnadın unsurlarını sırayla sorgulayan sekiz soru üzerinden kurulabilir. Her soru, ya isnadın bir unsurunu ya da usul şartını hedefler; bir sorunun cevabı olumsuzsa, sonraki soruların önemi azalır.

Bu soruların cevapları, ifade stratejisini de belirler. İfadede işlemin ticari gerekçesini anlatmak ile belge sunmak arasında denge kurulmalıdır; belge ile desteklenmeyen genel açıklamalar, ileride aleyhe yorumlanabilecek çelişkiler doğurabilir. Fon soruşturmasının genel savunma haritası şüpheli yönetici rehberinde, örgüt iddiası ise suç örgütü iddiası yazımızda anlatıldı.

Belge Seti: Neyi Toplamalı, Neye Dokunmamalı?

Kısa cevap: İlişkili taraf işlemlerinin uygun şartlarda yapıldığını gösteren belgeler en az sekiz yıl saklanır (SPKn m.21/3); yatırım kararlarına dayanak araştırma ve raporlar en az beş yıl (III-55.1 m.33/1-f). Yatırım kuruluşu bünyesindeki kayıtları bozmak, yok etmek, değiştirmek veya erişilmez kılmak m.110/2’de ayrı bir suçtur; belge toplama kayıtlara dokunmadan, kopya alınarak yapılmalıdır.

Soruşturma başladıktan sonra e-postaların, yazışma uygulamalarının ve dosya sunucularının olağan silme politikaları askıya alınmalı; kayıtlar değiştirilmeden korunmalıdır. Yatırım kuruluşu kayıtlarına müdahale yalnızca m.110/2 suçunu değil, tutuklama bakımından delil karartma şüphesini de gündeme getirir. Bilgisayar ve kayıtlarda arama ve kopyalama işlemlerinde alınan yedekten bir kopyanın şüpheliye veya vekiline verilmesinin tutanağa geçirilmesi (CMK m.134) ve uygulamada özet (hash) değerlerinin de tutanağa yazdırılması, sonraki itirazların dayanağıdır. Fonun finansal raporlarına ilişkin sorumluluk beyanları fon finansal raporları ve bağımsız denetim yazımızda, saklayıcının rolü portföy saklayıcısının sorumluluğu yazımızda ele alındı.

Örnek Metinler: Emsale Uygunluk Beyanı ve Etkin Pişmanlık Bildirimi

Aşağıdaki iki metin çerçeve niteliğindedir. Köşeli parantez içindeki yerler dosyanın somut bilgileriyle doldurulmalıdır. İkinci metin, ödemenin dosyanın bütününe etkisi değerlendirilmeden kullanılmamalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Birinci hata, “grup şirketiyle işlem yaptık” gerçeğini inkâr etmeye çalışmaktır; ilişkili taraf işlemi yasak değildir, yasak olan emsale aykırı işlemle değer aktarılmasıdır. Savunma işlemi değil, işlemin koşullarını savunmalıdır. İkinci hata, fonun toplam zararını itirazsız kabul etmektir; aktarılan tutar ile fonun toplam zararı farklı kavramlardır ve iade ile etkin pişmanlık hesabı bu tutara bağlıdır. Üçüncü hata, işlem tarihinde geçerli olmayan sınırları geçmiş işlemlere uygulamaktır; özellikle serbest fonlarda 28.08.2026 tarihli Rehber değişikliğinden önceki işlemler kendi tarihlerindeki kurallara göre değerlendirilmelidir.

Dördüncü hata, Kurul başvurusunun kapsamını sormadan savunmaya girişmektir. Beşinci hata, SPK incelemesindeki açıklamalar ile savcılık ifadesini ayrı ekiplerle ve farklı çizgilerle hazırlamaktır. Altıncı hata, etkin pişmanlık ödemesini diğer isnatlara etkisini hesaplamadan yapmaktır. Yedinci hata, şirketin, yöneticinin ve grup şirketinin savunmasını menfaat çatışmasını gözetmeden tek çizgide kurmaktır. Sekizinci hata, kayıtları “düzeltmeye” veya yazışmaları silmeye kalkışmaktır; yatırım kuruluşu bünyesinde tutulan kayıtlara müdahale m.110/2 uyarınca ayrı bir suç oluşturabilir ve her hâlde delil karartma şüphesi doğurur. Örtülü kazanç aktarımının idari çerçevesi örtülü kazanç aktarımı rehberimizde, yatırımcı tarafındaki karşılığı SPKn m.110 güveni kötüye kullanma yazımızda yer alır.

Önemli Kavramlar

Örtülü kazanç aktarımı

Halka açık ortaklık veya kolektif yatırım kuruluşunun ilişkili kişilerle emsallere, piyasa teamüllerine ve basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı işlemlerle kârını veya malvarlığını azaltması ya da artmasını engellemesi (SPKn m.21/1).

İlişkili kişi

Yönetim, denetim veya sermaye bakımından doğrudan veya dolaylı ilişki içinde bulunulan gerçek veya tüzel kişi.

Emsale uygunluk

İşlemin, ilişkisiz taraflar arasında aynı tarihte ve benzer koşullarda yapılacak bir işlemle aynı fiyat ve şartları taşıması.

Rayiç bedel

Borsada işlem gören varlıklarda borsa fiyatı; borsada işlem görmeyenlerde işlem gününde alımda en düşük, satımda en yüksek fiyat (III-55.1 m.33/1-b).

Muhakeme şartı

Sermaye piyasası suçlarında soruşturmanın başlayabilmesi için Kurulun Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvurusu (SPKn m.115/1).

Etkin pişmanlık

Suçtan sonra zararın giderilmesi veya kanunda belirtilen ödemenin yapılması hâlinde cezasızlık veya indirim (SPKn m.110/3; TCK m.168).

Pasif aşım

Yöneticinin alım yapmadığı hâlde fiyat hareketleri gibi kontrolü dışındaki nedenlerle portföy sınırının aşılması; menkul kıymet yatırım fonlarında en geç otuz gün içinde giderilir; süre Kurulca uzatılabilir (III-52.1 m.24/5).

Sıkça Sorulan Sorular

Fonun grup şirketinin paylarını alması suç mu?

Kendiliğinden hayır. İlişkili taraf işlemi yasak değildir; yasak olan, emsallere, piyasa teamüllerine ve basiret ve dürüstlük ilkelerine aykırı işlemle fonun kârının veya malvarlığının azaltılmasıdır (SPKn m.21/1, m.110/1-c). Suç için ilişki, emsale aykırılık, sonuç ve kast birlikte gösterilmelidir.

SPKn m.110’un cezası nedir?

m.110/1’deki fiiller güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâlidir ve TCK m.155/2’ye göre verilecek ceza üç yıldan az olamaz. TCK m.155/2 bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezası öngördüğünden hapis aralığı fiilen üç ila yedi yıldır. Kayıtları bozmak (m.110/2) iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası gerektirir.

m.110/1’in (a), (b) ve (c) bentleri arasındaki fark nedir?

(a) bendi tevdi edilen varlıkların kendisinin veya başkasının menfaatine satılması, kullanılması, rehnedilmesi, gizlenmesi veya inkârıdır. (b) bendi ilişkili teşebbüs veya şahıslarla emsallerine göre bariz şekilde farklı fiyat, ücret ve bedel uygulanarak örtülü işlemlerle halka açık ortaklıkların kârının veya malvarlığının azaltılmasını kapsar. (c) bendi halka açık ortaklıkları ve kolektif yatırım kuruluşlarını ilişkili kişilerle emsale aykırı işlemlere karşı korur.

Borsa fiyatından yapılan alım emsale aykırı sayılabilir mi?

Borsada işlem gören varlıkta rayiç bedel borsa fiyatıdır (III-55.1 m.33/1-b) ve alım satımın borsa kanalıyla yapılması zorunludur (III-52.1 m.19/1-a). Bu nedenle borsa fiyatından yapılan alımda emsale aykırı fiyat iddiasının dayanağı daralır. Fiyatın yapay olarak oluşturulduğu iddia ediliyorsa, görüşümüze göre bu iddia piyasa dolandırıcılığı (SPKn m.107/1) unsurlarıyla tartışılmalıdır.

Fonun zarar etmesi örtülü kazanç aktarımı olduğunu gösterir mi?

Hayır. Emsale aykırılık işlem tarihindeki koşullara göre ölçülür. Varlığın fiyatının sonradan düşmesi, alımın o tarihte emsale aykırı olduğunu tek başına göstermez; piyasa genelindeki hareketin etkisi ayrıştırılmalıdır.

İlişkili kişi kimdir?

Fon (kolektif yatırım kuruluşu) veya iştirak ve bağlı ortaklıklarıyla yönetim, denetim veya sermaye bakımından doğrudan veya dolaylı ilişki içinde bulunan gerçek veya tüzel kişiler. Yatırım fonunun tüzel kişiliği bulunmadığından ilişki uygulamada fonun kurucusu üzerinden değerlendirilir (görüşümüz). İlişkinin türü ve işlem tarihinde mevcut olduğu somut olarak gösterilmelidir.

Portföy sınırının aşılması güveni kötüye kullanma suçu mudur?

Görüşümüze göre tek başına hayır. Sınır aşımı idari yaptırıma ve uyum yükümlülüğüne bağlanmıştır. Aşımın ceza hukukunda anlam kazanması için ilişki, emsale aykırı işlem, fonun kârında veya malvarlığında azalma ve kastın birlikte gösterilmesi gerekir.

Serbest fonlarda ilişkili ihraççılara yatırım sınırı var mı?

III-52.1 m.25/1 uyarınca serbest fonlara 17-24. maddelerdeki oransal sınırlar uygulanmaz; fon KAP’ta ilan ettiği strateji ve limitlerle bağlıdır. 28.08.2026 tarihli ve 52/1589 sayılı Kurul kararıyla Rehber 4.3/1’e, yöneticinin, üst yönetiminin veya ortaklarının yönetim hâkimiyetindeki ihraççılar için %20 dâhil yeni sınırlar getirildi; tam uyum için son tarih 31.12.2026’dır.

28.08.2026’dan önce yapılan işlemler yeni sınırlara göre mi değerlendirilir?

Görüşümüze göre hayır. Bir işlemin hukuka uygunluğu işlem tarihinde yürürlükte olan kurallara göre değerlendirilmelidir. Rehber 4.3/8, 29.08.2026 itibarıyla sınırı aşan pozisyonları üst limit kabul eder ve kademeli azaltım takvimi öngörür.

Menkul kıymet yatırım fonunda yöneticinin bağlı olduğu gruptaki şirketlere ne kadar yatırım yapılabilir?

Yöneticinin yönetim hâkimiyetine sahip tüzel kişilerin, bu tüzel kişilerin veya yönetici yetkililerinin yönetim hâkimiyetindeki ihraççıların ve yöneticinin yönetim hâkimiyetine sahip gerçek kişilerin yönetim hâkimiyetindeki ihraççıların araçları toplamı fon toplam değerinin yüzde 20’sini aşamaz (III-52.1 m.17/3). Aynı gruba yatırım da yüzde 20 ile sınırlıdır (m.17/1-c). Sınır içinde kalmak, işlemin emsale uygun olması gerekliliğini ortadan kaldırmaz.

SPK başvurusu olmadan m.110 soruşturması yürütülebilir mi?

Hayır. m.110 bir sermaye piyasası suçudur ve soruşturma Kurulun Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvurusuna bağlıdır (SPKn m.115/1). Görüşümüze göre başvurunun konusu dışında kalan fiiller ve kişiler için ayrı başvuru gerekir.

Kurul soruşturmada nasıl bir rol oynar?

Başvuru üzerine kamu davası açılırsa iddianamenin kabulüyle katılan sıfatını kazanır (m.115/2); savcı Kurulun meslek personelinden yararlanabilir (m.115/3); Kurul kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz edebilir (m.115/4).

m.110 davasına hangi mahkeme bakar?

SPKn m.116 uyarınca HSK tarafından belirlenen asliye ceza mahkemesi bakar. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçlarla bağlantı hâlinde birleştirme kuralları uygulanabilir.

m.110’da zamanaşımı ne kadar?

m.110/1 bakımından cezanın üst sınırı yedi yıl olduğundan dava zamanaşımı on beş yıldır (TCK m.66/1-d); m.110/2 bakımından üst sınır beş yıl olduğundan sekiz yıldır (TCK m.66/1-e).

Aktarılan tutar iade edilirse soruşturma kapanır mı?

(b) ve (c) bentlerinde m.21/4’teki iade ödemesine ek olarak iki katı Hazineye soruşturma başlamadan önce ödenirse cezaya hükmolunmaz. Soruşturma evresindeki ödemede ceza yarısı, kovuşturmada hükümden önceki ödemede üçte biri oranında indirilir (m.110/3). Diğer isnatlar bu ödemeden doğrudan etkilenmez.

(a) bendinde etkin pişmanlık nasıl uygulanır?

Özel hüküm yoktur; m.110/1 güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâli olduğundan TCK m.168’in uygulanması gerekir (görüşümüz). Kovuşturma başlamadan önce zararın aynen iade veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi hâlinde cezanın üçte ikisine kadarı, kovuşturma başladıktan sonra hükümden önce giderilmesi hâlinde yarısına kadarı indirilir. Kısmi iadede mağdurun rızası aranır (m.168/4).

Kurul aktarılan tutarın iadesini nasıl ister?

Aktarımın Kurulca tespiti hâlinde tutar kanuni faiziyle iade edilmek üzere istenir ve aktarım yapılanlar iadeyle yükümlüdür (SPKn m.21/4). Kurul duyuru yaptırabilir ve iade için dava açabilir (m.94/1); bu davalarda harç ve teminat muafiyeti vardır (m.94/2 yollamasıyla m.92/3).

Portföy yönetim şirketine tüzel kişi olarak yaptırım uygulanır mı?

SPKn m.114 tüzel kişiye özgü güvenlik tedbirini yalnızca m.106 ve m.107’deki suçlar için öngörür; Kabahatler Kanunu m.43/A listesinde güveni kötüye kullanma yer almaz. TCK m.169 ise güveni kötüye kullanma suçunun işlenmesi suretiyle yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbiri öngörür; m.110/1 bu suçun nitelikli hâli olduğundan uygulanması savunulabilir, ancak konu tartışmalıdır. Kurulun idari tedbirleri ve kurucunun yatırımcıya karşı hukuki sorumluluğu (III-52.1 m.9) ise ayrıca işler.

Yöneticinin lisansı iptal edilebilir mi?

Evet. SPKn m.96/2 uyarınca Kurul, hukuka aykırı faaliyet veya işlemlerde sorumluluğu tespit edilen yöneticilerin ve çalışanların lisanslarını geçici veya sürekli olarak iptal edebilir. Bu yetki ceza dosyasının sonucundan bağımsız işleyebilir.

Yönetim kurulu üyesi olmak sorumluluk için yeterli mi?

Hayır. Ceza sorumluluğu şahsidir (Anayasa m.38/7; TCK m.20/1). Kişinin hangi kararı verdiği, hangi talimatı imzaladığı veya hangi bilgiye sahip olduğu somut olarak gösterilmelidir.

Belgeleme eksikliği suçun ispatı mıdır?

İlişkili taraf işlemlerinin uygunluğunu belgeleme ve belgeleri sekiz yıl saklama yükümlülüğü (SPKn m.21/3) ile yatırım kararlarının gerekçelendirilmesi (III-55.1 m.33/1-f) idari yükümlülüklerdir. Görüşümüze göre belge eksikliği idari aykırılık oluşturabilir, ancak tek başına kastın ispatı yerine geçmez.

Kayıtları düzeltmek veya silmek ne sonuç doğurur?

Yatırım kuruluşu, fon kurulu ve teminat sorumluları bünyesindeki kayıtları bozmak, yok etmek, değiştirmek veya erişilmez kılmak m.110/2 uyarınca ayrı bir suçtur; ayrıca tutuklama bakımından delil karartma şüphesi doğurabilir.

Aynı olay hem piyasa dolandırıcılığı hem güveni kötüye kullanma sayılabilir mi?

Olabilir. Bir fiil birden fazla suçu oluşturuyorsa en ağır cezayı gerektiren suçtan cezalandırılır (TCK m.44). Ayrı fiiller ise ayrı suçlar oluşturabilir. Nitelendirme, muhakeme şartını ve etkin pişmanlık rejimini de değiştirir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması mümkün mü?

HAGB ve erteleme iki yıl veya daha az hapis cezasında mümkündür (CMK m.231/5; TCK m.51/1). m.110/1’de alt sınır üç yıl olduğundan, bu ancak etkin pişmanlık gibi indirimlerle ceza iki yıl veya daha aza indiğinde gündeme gelir.

SPK incelemesinde verdiğim açıklamalar ceza dosyasına girer mi?

Kurul başvurusu, inceleme raporu ve ekleriyle birlikte savcılığa ulaşabilir. Bu nedenle Kurul incelemesindeki açıklamalar ile savcılık ifadesinin aynı savunma çizgisiyle ve müdafi eşliğinde hazırlanması gerekir.

İlgili Rehberler

• Örtülü kazanç aktarımı ve ilişkili taraf işlemleri (SPKn m.21, m.94, m.110)
• Halka açık şirketlerde örtülü kazanç aktarımı yasağı
• Fon soruşturmasında şüpheli yönetici ve şirket savunma rehberi
• Fon yöneticisine dolandırıcılık mı, piyasa dolandırıcılığı mı?
• Fon soruşturmasında suç örgütü iddiası (TCK m.220)
• Fon yöneticisine aklama isnadı (TCK m.282)
• SPKn m.110 güveni kötüye kullanma: yatırımcı tarafı
• Portföy yöneticisinin kişisel sorumluluğu
• Fon portföy sınırlamaları (III-52.1 m.17-24)
• Serbest fonlar ve nitelikli yatırımcı
• Grup şirketlerinde fon kilidi ve nakit havuzu
• SPK hakkımda suç duyurusunda bulundu
• Fon Krizi Gündemi
• Fon Tasfiyesi Hukuk Rehberi