Pay Geri Alım Programı Kuralları (II-22.1): Yetki, Sınır ve Kamuyu Aydınlatma

Bir halka açık şirketin kendi hisselerini borsadan geri alması (buyback), yatırımcıların yakından izlediği bir işlemdir. Ama bu işlem serbest değildir: yetki, süre, tutar ve kamuyu aydınlatma bakımından sıkı kurallara tabidir. Bu rehberde II-22.1 sayılı Geri Alınan Paylar Tebliği çerçevesinde pay geri alım programının kurallarını web-doğrulamalı biçimde açıklıyoruz.

Geri alım nedir, dayanağı ne?

II-22.1 sayılı Tebliğ, halka açık ortaklıkların kendi paylarını satın alması veya rehin olarak kabul etmesine, geri alınan payların elden çıkarılması/itfasına ve bu hususların kamuya açıklanmasına ilişkin usul ve esasları düzenler. Ayrıca hangi hâllerde geri alımın bilgi suistimali veya piyasa dolandırıcılığı sayılmayacağını da belirler.

Yetki: genel kurul, istisnaen yönetim kurulu

Geri alım yetkisi kural olarak, hazırlanan geri alım programının genel kurul toplantısında onaylanmasıyla verilir. Ancak önemli bir istisna vardır: yakın ve ciddi bir kaybın varlığı hâlinde yönetim kurulu, genel kurulun yetkilendirmesine ilişkin kararı olmadan da, Tebliğin kamuyu aydınlatmaya ilişkin yükümlülüklerine uymak şartıyla geri alım yapabilir.

Süre ve tutar sınırı

Program süresi, payları borsada işlem gören ortaklıklar için azami üç yıldır; çalışanlara pay edindirme planları kapsamındaki geri alımlarda beş yıla kadar uzayabilir. Tutar bakımından ise kritik sınır şudur: geri alınan payların toplam bedelleri, son yıllık finansal tablolarda yer alan kâr dağıtımına konu edilebilecek kaynakların toplam tutarını aşamaz. Bu, şirketin mali yapısını koruyan bir güvencedir.

Kamuyu aydınlatma yükümlülükleri

Şeffaflık geri alımın merkezindedir. Geri alım işlemlerine başlanmadan iki iş günü önce; geri alım yapılması planlanan dönemin başlangıç ve bitiş tarihleri, geri alıma konu payların nominal tutarı ve sermayeye oranı özel durum açıklamasıyla duyurulur. Her bir geri alım işlemi için de işlem tarihini izleyen iş günü seans başlamadan önce; işleme konu payların nominal tutarı, sermayeye oranı ve işlem fiyatı açıklanır. Açıklanan alım döneminde şirket pay satışı yapamaz.

Geri alınan payların hakları

Geri alınan paylar; bedelsiz pay alma, kâr payı ve yeni pay alma hakkı hariç, hiçbir pay sahipliği hakkı vermez — özellikle oy hakkı donar. Ayrıca yönetim kontrolünü elinde bulunduran ortakların, program süresince borsada pay satışı yapamayacağı düzenlenmiştir. Koşulları sağlanan geri alımlar bilgi suistimali veya piyasa dolandırıcılığı sayılmaz; bu, dürüst geri alım programlarını cezai riskten korur.

İki Katmanlı Rejim

Bir anonim şirketin kendi paylarını satın alması, kural olarak Ticaret Kanunu’nda düzenlenmiştir. Halka açık ortaklıklar bakımından ise sermaye piyasası mevzuatı devreye girer.

Yollama mekanizması önemlidir: Ticaret Kanunu, pay senetleri borsada işlem gören şirketler hakkında Kurul düzenlemelerinin geçerli olacağını belirtmiştir. Kanunun ilgili maddesi uyarınca da halka açık ortaklıklar, kendi paylarını Kurul tarafından belirlenen şartlar çerçevesinde satın alabilir ve rehin olarak kabul edebilir.

Tebliğin düzenlediği konular: Kendi paylarının satın alınması veya rehin olarak kabul edilmesi, geri alınan payların elden çıkarılması veya itfası, bunların kamuya açıklanması ve geri alımların bilgi suistimali veya piyasa dolandırıcılığı sayılmayacağı hâller.

Halka açık ortaklık rejiminin bütünü için halka açık ortaklık statüsü ve alanın genel çerçevesi için Sermaye Piyasası Hukuku Rehberimiz.

Yetkilendirme: Genel Kurul Onayı Esastır

Geri alım, yönetim kurulunun tek başına karar verebileceği bir işlem değildir.

Kural: Ortaklıkların geri alım yapabilmesi için genel kurulun yönetim kurulunu yetkilendirmesi esastır. Bu yetki, yönetim kurulu tarafından hazırlanan geri alım programının genel kurul toplantısında onaylanması suretiyle verilir.

Yetki devri mümkündür: Program genel kurulda onaylanarak yetkilendirilen yönetim kurulu, bu yetkiyi belirleyeceği gerçek veya tüzel kişilere devredebilir. Uygulamada işlemler çoğunlukla bir aracı kuruluş üzerinden yürütülür.

İstisnanın sınırı: Genel kurul kararı olmaksızın yönetim kurulu kararıyla hareket edilebilmesi, yakın ve ciddi bir kaybın önlenmesi gerekçesine ve düzenlemede öngörülen ortaklık türüne bağlanmıştır. Bu istisna geniş yorumlanamaz.

Yönetim kurulunun bu süreçteki sorumluluğu için yönetim kurulu sorumluluğu.

Gönüllü Pay Alım Teklifi ve Oransal Dağıtım

Yakın ve ciddi kayıp gerekçesine dayanan alımlarda uygulanacak yöntem ayrıca düzenlenmiştir.

• Yöntem: İşlem, ortaklığın kendisi veya payları satın alacak bağlı ortaklığı tarafından yönetim kurulu kararıyla, ortaklara yapılacak gönüllü pay alım teklifi suretiyle gerçekleştirilir.
• Ödeme: Bu amaçla yapılacak pay alım teklifinde ödenecek bedelin nakit olması zorunludur.
• Talep fazlaysa: Katılmak için talepte bulunulan payların sayısı teklife konu pay sayısından fazlaysa, satın alınacak paylar pay sahipleri arasında eşitsizlik yaratmayacak şekilde oransal dağıtım yöntemine göre belirlenir.
• Eşitlik ilkesi bu mekanizmanın temelidir; belirli pay sahiplerinin tercih edilmesi mümkün değildir.

Pay sahipliğine ilişkin diğer özel kurumlar için ortaklıktan çıkarma ve satma hakkı.

Kamuyu Aydınlatma Takvimi

Geri alım süreci, baştan sona açıklama yükümlülükleriyle çevrilidir. Takvimi kaçırmak başlı başına bir aykırılık doğurur.

Üç haftalık süre özellikle önemlidir: Yönetim kurulunca hazırlanan program, ilan ve toplantı günleri hariç olmak üzere genel kurul toplantısı tarihinden en az üç hafta önce özel durum açıklamasıyla kamuya duyurulur ve eşanlı olarak ortaklığın internet sitesinde yayımlanır.

Amaç, pay sahiplerinin bilgilenmesidir. Genel kurulda oy kullanacak pay sahiplerinin programı önceden inceleyebilmesi hedeflenmiştir; bu nedenle süre kısaltılamaz.

Açıklama sisteminin işleyişi için KAP bildirim yükümlülüğü.

Alım Dönemi İlan Edilir, O Dönemde Satış Yapılamaz

Programın işleyişindeki en pratik kural budur ve manipülasyon riskini azaltmayı amaçlar.

• Alıma başlamadan iki iş günü önce özel durum açıklaması yapılması zorunludur.
• Halka açık ortaklık ve/veya bağlı ortaklığı, program süresince pay alımı yapacağı dönemleri önceden açıklar.
• Bu dönem içerisinde herhangi bir pay satımı gerçekleştirilemez.
• Mantığı açıktır: Aynı dönemde hem alım hem satım yapılması, fiyat üzerinde yönlendirme şüphesi doğurur.

Uygulama sonucu: Program bir «serbest işlem yetkisi» değildir. Alım dönemleri önceden ilan edilir ve şirket bu çerçeveye bağlı kalır.

Bu tür işlem örüntülerinin nasıl izlendiği için piyasa gözetimi.

Geri Alımın Yapılamayacağı Hâller

Programın varlığı, her zaman işlem yapılabileceği anlamına gelmez. Tebliğ, belirli dönemlerde işlemi tümüyle yasaklamıştır.

Birinci yasak en kritik olanıdır: Ortaklıkça açıklanması ertelenmiş içsel bilgiler olması durumunda, tebliğ kapsamında herhangi bir geri alım veya satım işlemi yapılamaz.

Neden? Ertelenen bilgi tanım gereği içsel bilgidir. Şirketin bu bilgiye sahipken kendi payında işlem yapması, doğrudan bilgi suistimali tartışmasını doğurur. Erteleme rejiminin işleyişi için içsel bilgi, KAP açıklaması ve erteleme.

İkinci yasak sermaye artırımına ilişkindir ve sistem farkına göre başlangıç anı değişir: esas sermaye sisteminde genel kurul kararı, kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulu kararı tarihinden itibaren, işlemler tamamlanıncaya kadar.

İlk Halka Arzda Yasak ve Sonucu

Bu yasak, yalnızca bir sınırlama değil; aykırılığa özel bir sonuç da bağlamıştır.

Kural: Payların ilk halka arzında ortaklık ve/veya bağlı ortaklıkları tarafından tebliğ hükümleri çerçevesinde pay satın alınamaz.

Aykırılığın sonucu: Bu yasağa aykırı işlemler, Ticaret Kanunu’nun ilgili hükümleri çerçevesinde ortaklığın kendi payını taahhüt etmesi sayılır.

• Bu nitelendirme ağırdır. Kendi payını taahhüt etme, ortaklıklar hukukunda ayrı ve sert sonuçlara bağlanmıştır.
• Amaç, arz fiyatının desteklenmesini önlemektir. Şirketin kendi arzında alıcı olarak görünmesi, fiyat oluşumunu bozar.
• Bağlı ortaklıklar da kapsamdadır; yapı üzerinden dolanma yolu kapatılmıştır.

Halka arz sürecinin belge ve sorumluluk rejimi için izahname sorumluluğu.

İdari Sorumluluğu Bulunan Kişiler

Program dönemi, şirket yöneticileri ve onlara yakın kişiler bakımından da kısıt doğurur.

Kural: Kurulun özel durumlara ilişkin düzenlemelerinde tanımlanan idari sorumluluğu bulunan kişiler ile bunlarla yakından ilişkili kişiler tarafından ortaklık paylarının borsada satış işlemi gerçekleştirilemez.

• Kapsam kişiseldir. Şirketin alım yaptığı dönemde yöneticilerin satış yapması engellenir.
• «Yakından ilişkili kişiler» kavramı, özel durumlara ilişkin düzenlemelerdeki tanıma göre belirlenir.
• Mantığı: Şirket alıcı konumundayken yöneticilerin satıcı olması, çıkar çatışması ve bilgi eşitsizliği doğurur.
• Bu kısıt hatırlatılmalıdır; uygulamada ihlaller çoğu zaman bilgisizlikten kaynaklanır.

İçsel bilgi kullanımına ilişkin suç için bilgi suistimali (m.106).

Neden Bu Kadar Sıkı Düzenlenmiş?

Pay geri alımı, doğası gereği manipülasyon şüphesine açık bir işlemdir. Şirketin kendi payında alıcı olması fiyatı destekler.

Bu nedenle tebliğ, geri alımların hangi hâllerde bilgi suistimali veya piyasa dolandırıcılığı sayılmayacağını da düzenlemiştir. Yani kurallara uygun yürütülen bir program, bu suçlamalara karşı bir çerçeve sunar.

• Koruma koşulludur. Program dışına çıkan, ilan edilmeyen dönemde yapılan veya yasak dönemde gerçekleştirilen işlemler bu çerçevenin dışında kalır.
• Açıklama yükümlülükleri korumanın parçasıdır. Şeffaflık sağlanmadığında işlemin meşruiyeti tartışılır.
• İşlem bazlı manipülasyon iddiası özellikle kapanışa yakın ve yoğun alımlarda gündeme gelebilir — işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı.
• İki suç tipi arasındaki ayrım için ayrım ölçütleri.

Pratik sonuç: Program, şirketi koruyan bir usul disiplinidir. Kurallara uyulduğunda işlem meşru zemine oturur; uyulmadığında ise koruma ortadan kalkar.

Bağlı Ortaklık Alımları ve Oy Hakkının Donması

• Bağlı ortaklıklar da kapsamdadır. Halka açık ortaklık paylarının, konsolide bilançoya dâhil edilen ortaklıklar tarafından satın alınması da aynı hükümlere tabidir.
• Oy hakları donar. Bağlı ortaklıkların satın aldığı ana ortaklık paylarına ait oy hakları ile buna bağlı diğer haklar, Ticaret Kanunu paralelinde donar.
• Amaç, yönetim kontrolünün dolaylı yoldan güçlendirilmesini önlemektir. Aksi hâlde şirket, kendi paylarıyla genel kurulda oy kullanmış olurdu.
• Açıklama yükümlülüğü de bu yapıya göre belirlenir; bağlı ortaklığın halka açık olup olmamasına göre kimin açıklama yapacağı değişir.

Pay üzerindeki hak ve işlemlerin merkezî kaydı için kaydîleştirme ve MKK, pay üzerindeki diğer işlemler için pay üzerindeki takip işlemleri; araç türleri için sermaye piyasası araçları.

Program Kurulurken Kontrol Listesi

Yönetim kurulu kararında asgari olarak geri alımın amacı, geri alıma konu edilebilecek azami pay sayısı ve bu iş için ayrılabilecek azami fon tutarı yer almalı ve karar kamuya açıklanmalıdır.

Güncel düzenleme takibi şarttır: Bu alanda Kurul ilke kararları ve duyurularla zaman zaman ek esaslar belirlenmektedir. Program kurulmadan önce yürürlükteki Kurul kararlarının kontrol edilmesi gerekir — SPK bülten analizi.

Aykırılık hâlinde: İnceleme sürecinde bilgi ve belge talebiyle karşılaşılabilir — SPK incelemesinde bilgi-belge talebi. İdari yaptırım ayağı için piyasa bozucu eylemler, peşin ödeme indirimi ve karara karşı iptal davası; ceza boyutu doğarsa süreç Kurulun yazılı başvurusuyla başlar — suç duyurusu ve ceza yargılaması. Alanın tamamı için Ceza Hukuku Rehberimiz.

Sıkça Sorulan Sorular

Halka açık şirket kendi paylarını satın alabilir mi?

Evet. Halka açık ortaklıklar, kendi paylarını Kurul tarafından belirlenen şartlar çerçevesinde satın alabilir ve rehin olarak kabul edebilir. Ayrıntılar Geri Alınan Paylar Tebliği’nde düzenlenmiştir.

Hangi mevzuat uygulanır?

Payları borsada işlem gören şirketler bakımından sermaye piyasası düzenlemeleri geçerlidir. Sermaye piyasası mevzuatında hüküm bulunmayan hâllerde, mevzuata aykırı düşmediği ölçüde Ticaret Kanunu hükümleri uygulanır.

Geri alım için kimin kararı gerekir?

Genel kurulun yönetim kurulunu yetkilendirmesi esastır. Yetki, yönetim kurulunca hazırlanan geri alım programının genel kurulda onaylanmasıyla verilir.

Yönetim kurulu tek başına karar verebilir mi?

Kural olarak hayır. Payları borsada işlem görmeyen ortaklıklar veya bağlı ortaklıkları bakımından, yakın ve ciddi bir kaybın önlenmesi gerekçesiyle genel kurul kararı olmaksızın yönetim kurulu kararıyla hareket edilebilmesi öngörülmüştür.

Yönetim kurulu yetkisini devredebilir mi?

Evet. Program genel kurulda onaylanarak yetkilendirilen yönetim kurulu, bu yetkiyi belirleyeceği gerçek veya tüzel kişilere devredebilir.

Program ne zaman kamuya duyurulur?

Yönetim kurulunca hazırlanan program, ilan ve toplantı günleri hariç olmak üzere genel kurul toplantısı tarihinden en az üç hafta önce özel durum açıklamasıyla duyurulur ve eşanlı olarak ortaklığın internet sitesinde yayımlanır.

Genel kurulda programda değişiklik yapılırsa?

Değiştirilmiş program, genel kurul tarihini izleyen ilk iş günü özel durum açıklamasıyla kamuya duyurulur ve internet sitesinde yayımlanır.

Alıma başlamadan önce açıklama gerekir mi?

Evet. Pay satın alım işlemlerine başlanılmadan iki iş günü önce özel durum açıklaması yapılması gerekir.

Alım dönemi ilan edilmişse satış yapılabilir mi?

Hayır. Ortaklık ve bağlı ortaklığı, program süresince pay alımı yapacağı dönemleri önceden açıklar ve bu dönem içerisinde herhangi bir pay satımı gerçekleştirilemez.

Program süresi ne kadardır?

Genel kurul tarafından onaylanmış geri alım programının süresi, payları borsada işlem gören şirketler için azami üç yıldır.

Ertelenmiş içsel bilgi varken geri alım yapılabilir mi?

Hayır. Ortaklıkça açıklanması ertelenmiş içsel bilgiler bulunuyorsa tebliğ kapsamında herhangi bir geri alım veya satım işlemi yapılamaz.

Sermaye artırımı sırasında geri alım mümkün mü?

Hayır. Esas sermaye sisteminde genel kurul kararı, kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulu kararı tarihinden itibaren sermaye artırım işlemlerinin tamamlandığı tarihe kadar geri alım veya satım işlemi yapılamaz.

İlk halka arzda şirket kendi payını alabilir mi?

Hayır. Payların ilk halka arzında ortaklık ve bağlı ortaklıkları tarafından pay satın alınamaz. Bu yasağa aykırı işlemler, ortaklığın kendi payını taahhüt etmesi sayılır.

Yöneticiler program döneminde pay satabilir mi?

İdari sorumluluğu bulunan kişiler ile bunlarla yakından ilişkili kişiler tarafından ortaklık paylarının borsada satış işlemi gerçekleştirilemez.

Bağlı ortaklığın aldığı paylarda oy hakkı kullanılabilir mi?

Hayır. Bağlı ortaklıkların satın aldığı ana ortaklık paylarına ait oy hakları ile buna bağlı diğer haklar donar.