Dalyan, Voli Yeri ve Göl Kiralaması: Su Ürünleri İstihsal Hakkı, Kooperatif Önceliği ve Devir Yasağı

Kıyı ve göl çevresindeki yerleşimlerde su ürünleri istihsal hakkı, geçim kaynağının kendisidir.

Bu hakların kimin adına, hangi usulle ve hangi şartlarla kiralandığı; hem kooperatifleri hem bireysel balıkçıları doğrudan ilgilendirir.

Aşağıda tanımlar, kiralama rejimi, öncelik sırası, devir yasağı, serbest faydalanma ve geçiş hakları ele alınmaktadır.

Önce Tanımlar

Kanun, kiralamaya konu yerleri tanımlamıştır ve bu tanımlar sınır uyuşmazlıklarında belirleyicidir.

Sabit dalyan. Denizlerde ve iç sularda su ürünleri istihsal etmek için kazık, çit, çubuk, tel, taş veya beton ve benzeri manialarla çevrilmek suretiyle, sınırları değişmeyecek şekilde kurulan veya tabiî olarak çevrilmiş su sahalarından meydana getirilen diple irtibatlı tesislerdir.

Muvakkat (yüzer) dalyan. Şamandıra, duba, tekne ve saireye bağlı ağlarla çevrilmek suretiyle kurulan su mahsulleri istihsaline mahsus tesislerdir.

Voli yeri. Deniz ve iç sularda su ürünleri istihsaline elverişli, sahile bitişik ve sınırları belli su sahalarıdır.

Bu üç kavram arasındaki fark pratik sonuç doğurur: sabit dalyan diple irtibatlı ve kalıcı bir tesistir; yüzer dalyan taşınabilir; voli yeri ise bir tesis değil, sahile bitişik bir su sahasıdır.

Kiralama Rejimi ve Öncelik Sırası

Kanun, kamu tüzel kişilerine ait istihsal yerlerinin kiralanmasını ayrıntılı olarak düzenlemiştir.

Kapsama giren yerler:

• Barajlar,
• Dalyanlar,
• Voli yerleri,
• Göller ve havuzlar,
• Nehirler ve nehir ağızlarındaki av yerleri,
• Deniz ve iç sularda belirlenmiş yerler.

Bu yerlerin Hazinenin veya Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün mülkiyetinde ya da Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunması gerekir.

Usul ve yetki

Kiralamanın 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu esaslarına göre yapılması öngörülmüştür.

Kanun ayrıca; kiralamada ilgili bakanlıkların görüşünün alınmasını ve belirlenecek esaslar dâhilinde hareket edilmesini de düzenlemiştir.

Bu hüküm zaman içinde değişikliğe uğradığından, kiralamayı hangi idarenin yürüteceği ve güncel usul, işlem öncesinde ilgili idareden teyit edilmelidir. Farklı tarihli kaynaklarda farklı merciler görülebilmektedir.

Bu nedenle başvuru öncesinde:

1. Güncel kanun metni incelenmeli,
2. İlgili tarım ve orman müdürlüğüne yazılı başvuru yapılmalı,
3. Yetkili idare ve başvuru usulü sorulmalı,
4. İlan ve ihale takvimi takip edilmelidir.

Devir Yasağı

Kiralamanın en sıkı kuralı budur ve uygulamada sıkça ihlal edilir.

Kanuna göre; bu yerleri kiralayan kooperatif, kooperatif birliği veya köy birlikleri bu haklarını başkalarına devredemezler.

Ayrıca istihsal hakkının kiralanmasında başkalarına devredilmemesi şartı ayrıca vurgulanmıştır.

Bu yasağın gerekçesi açıktır: hak, bölgede yaşayan üreticileri korumak amacıyla öncelikli olarak verilmektedir. Devredilmesi hâlinde amaç boşa çıkar.

Uygulamada karşılaşılan riskli durumlar:

• Hakkın fiilen başkasına işlettirilmesi,
• Üçüncü kişilerle yapılan işletme sözleşmeleri,
• Kooperatif üyeliğinin görünürde tutulup fiilî işletmenin başkasında olması.

Bu tür yapılar, devir yasağının dolanılması olarak değerlendirilebilir ve sözleşmenin feshi sonucunu doğurabilir.

Bu nedenle kooperatiflerin, işletmeyi kendi organları ve üyeleri eliyle yürütmesi ve kayıtlarını buna göre tutması gerekir.

Kiralanmamış Voli Yerleri: Serbest Faydalanma

Bireysel balıkçılar bakımından en değerli hüküm budur ve yeterince bilinmez.

Kanuna göre; dalyan sınırları içinde veya dışında Hazineye veya Devlete ait voli yerleri ayrıca kiraya verilmedikçe veya işletilmedikçe, bütün su ürünleri müstahsilleri buralardan serbestçe faydalanabilirler.

Yani bir voli yeri kiraya verilmemişse veya fiilen işletilmiyorsa, tüm üreticiler oradan yararlanabilir.

Bunun pratik sonuçları:

• Kiralanmamış voli yerlerinde faydalanma engellenemez,
• Engelleme hâlinde bu hükme dayanılabilir,
• Voli yerinin kiraya verilip verilmediği sorgulanabilir.

Bu nedenle bir voli yerinden faydalanması engellenen üreticilerin ilk yapması gereken iş, o yerin kiraya verilip verilmediğini yazılı olarak sormaktır.

Kiraya verilmemişse hüküm doğrudan uygulanır.

Hükümdeki ikinci ölçüt de önemlidir: alan “kiraya verilmedikçe veya işletilmedikçe” ifadesiyle korunmuştur. Yani resmî bir kira sözleşmesi bulunmasa dahi alan fiilen işletiliyorsa serbest faydalanma tartışmalı hâle gelebilir.

Bu nedenle uyuşmazlıklarda hem kira kaydı hem fiilî işletme durumu birlikte incelenmelidir.

Dalyandan Geçiş Hakkı

Kanun, dalyan işletmecileri ile diğer üreticiler arasındaki ilişkiyi de düzenlemiştir.

Hükme göre; Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan dalyanların kiracıları veya bunları işletenler; belirli bir geçim veya istihsal faaliyetinin icabı olarak bazı iş ve sanat erbabının, dalyanın faaliyetine zarar vermemek şartıyla, kendi vasıtalarıyla dalyandan geçmelerine müsaade etmekle mükelleftir.

Geçiş şartları ile dalyandan geçeceklerin riayet edecekleri hususlar, icap ve teamüller de dikkate alınarak ilgili Bakanlıkça tespit ve ilan olunur.

Önemli bir ayrım

Kanun burada mülkiyet durumuna göre bir ayrım yapmıştır:

• Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki dalyanlarda — yukarıdaki geçiş yükümlülüğü işler.
• Hazinenin veya Devlet Su İşlerinin özel mülkiyetinde bulunan yerlerde — geçiş hakkı Medenî Kanun hükümlerine göre tespit olunur.

Yani özel mülkiyetteki yerlerde geçiş, kanundaki bu özel yükümlülük yerine genel geçit hakkı hükümleri çerçevesinde belirlenir.

Bu ayrım, uyuşmazlıklarda hangi hukuki dayanağa başvurulacağını belirler. Bu nedenle ilk tespit edilmesi gereken husus, alanın hangi statüde olduğudur.

Sınırların Tespiti

Dalyan ve voli yerlerinin sınırları, kiralama ve uyuşmazlıkların temelini oluşturur.

Kanuna göre sınırlar; ilgili kurumlardan temsilciler ile su ürünleri istihsalinden anlayan üç bilirkişiden kurulu bir heyet marifetiyle, teamülen malûm ve muayyen bulunan veya kira mukavele ve şartnamelerinde gösterildiği şekilde üç nüsha zabıt ve krokiyle tespit olunur.

Bu belgelerin akıbeti de düzenlenmiştir:

• Bir nüshası ilgili Bakanlığa,
• Bir nüshası diğer ilgili Bakanlığa verilir,
• Bir nüshası mahallî tapu dairesince saklanır,
• Zabıt ve kroki Resmî Gazete ile yayımlanır.

Ayrıca deniz dalyanları, voli yerleri ve mansapların sınırlarının tespitinde heyete en yakın liman dairesi temsilcisi; Devlet Su İşlerinin mülkiyet ve işletmesindeki yerlerde ise bu Genel Müdürlük temsilcisi de katılır.

Bu düzenlemenin pratik değeri büyüktür: sınır uyuşmazlıklarında dayanılacak belgeler bellidir ve tapu dairesinde bir nüshası bulunur.

Bu nedenle dalyan veya voli yeri uyuşmazlıklarında:

1. Tespit zabıt ve krokisi temin edilmeli,
2. Resmî Gazete’deki yayım araştırılmalı,
3. Mahallî tapu dairesindeki nüsha istenmeli,
4. Kira sözleşmesi ve şartnamedeki sınır tarifleri incelenmelidir.

Ruhsat ve İzin Yükümlülüğü

Kiralama ayrı, faaliyet izni ayrıdır. İkisi karıştırılmamalıdır.

Kanuna göre; ticari amaçlı su ürünleri avcılık faaliyetinde bulunacak gerçek ve tüzel kişiler ile ticari amaçlı avcılık ya da yetiştiricilik faaliyetinde kullanılacak gemiler ve diğer su vasıtaları için ilgili Bakanlıktan ruhsat tezkeresi veya izin alınması zorunludur.

Yani istihsal yeri kiralanmış olsa dahi, faaliyet için ayrıca ruhsat gerekir.

Bu nedenle bir kooperatifin tamamlaması gereken belgeler:

• Kira sözleşmesi — istihsal hakkı için,
• Ruhsat tezkeresi — kişiler için,
• Gemi ruhsatı veya izni — su vasıtaları için,
• Yetiştiricilik yapılacaksa ilgili izinler.

Su Kaynağının Korunması

Kanunda, su ürünlerinin korunmasına ilişkin genel bir yükümlülük de bulunur ve bu hüküm göl ile nehir çevresindeki yatırımları ilgilendirir.

Hükme göre; iç suların sulama, enerji istihsali gibi maksatlarla kullanılması hâlinde, bu sularda mevcut su ürünlerinin yaşama, üreme, muhafaza ve istihsalini zarardan koruyacak tedbirlerin ilgililer tarafından alınması şarttır. Bu tedbirlerin neler olduğu ilgili Bakanlıkça tespit olunur.

Bu, sulama ve enerji projelerinde dikkate alınması gereken bir yükümlülüktür.

Aynı zamanda su ürünleri üreticileri için bir dayanaktır: faaliyetlerini olumsuz etkileyen kullanımlara karşı bu hükme dayanılabilir.

Bu nedenle göl veya nehir çevresinde yeni bir sulama ya da enerji tesisi kurulacaksa, üreticilerin süreçte görüş bildirmesi ve alınacak tedbirleri sorması yerinde olur.

Hazine Taşınmazlarıyla İlişkisi

Su ürünleri faaliyetleri çoğu zaman karadaki bir tesisi de gerektirir ve burada Hazine mevzuatı devreye girer.

Gündeme gelebilecek başlıklar:

1. Kıyıdaki tesisler. İskele, depo ve işleme tesisleri için kıyı mevzuatı ve kullanma izni rejimi işler.

2. Hazine taşınmazı kiralama. Tesis için gerekli kara parçası Hazine taşınmazıysa, olağan kiralama veya irtifak rejimi uygulanır.

3. Kooperatif kolaylıkları. Tarımsal amaçlı kooperatiflere Hazine taşınmazı kiralamasına ilişkin özel hükümler değerlendirilebilir.

4. Korunan alanlar. Sulak alan, doğal sit veya millî park kapsamındaki alanlarda ek kısıtlar doğar.

5. Ecrimisil. İzinsiz kullanılan kıyı ve Hazine alanları için ecrimisil doğar.

Bu nedenle su ürünleri işletmelerinin hem su alanındaki hakkını hem karadaki tesisinin hukuki dayanağını ayrı ayrı kurması gerekir. Biri diğerini kapsamaz.

Tesis Türlerine Göre Karşılaştırma

Kanundaki tanımlar arasındaki farklar, hem kiralama hem sınır tespiti bakımından sonuç doğurur.

Tablodaki en dikkat çekici satır voli yeridir: bir tesis olmadığı ve sahile bitişik bir su sahası olduğu için, kiraya verilmediği sürece herkesin faydalanmasına açıktır.

Bu ayrım, kıyı balıkçılığı yapan üreticiler bakımından doğrudan kullanılabilir bir dayanaktır.

Buna karşılık dalyanlar birer tesistir; kiralanmamış olsalar dahi buralarda serbest faydalanma öngörülmemiştir.

Kooperatif Kurma ve Öncelikten Yararlanma

Öncelikten yararlanmak isteyen bölge üreticilerinin izlemesi gereken yol nettir.

1. Yapı seçimi. Kanun; kooperatif, kooperatif birliği veya köy birliklerini saymıştır. Bölgenin durumuna göre uygun yapı seçilir.

2. Yerellik. Kooperatifin, istihsalin yapılacağı yerde kurulmuş olması gerekir.

3. Üye ikameti. Üyelerin beş yıldan az olmamak üzere üretim bölgesinde ikamet ediyor olması aranır. Bu nedenle üye kabulünde ikamet kayıtları önem taşır.

4. Faaliyet konusu. Ana sözleşmede faaliyet konusunun münhasıran su ürünleri üretimi ve pazarlaması olarak belirlenmesi gerekir.

5. Belgeleme. Başvuruda kuruluş belgeleri, üye listesi, ikamet kayıtları ve ana sözleşme sunulur.

Üçüncü ve dördüncü maddeler uygulamada en çok sorun çıkaran kalemlerdir. Ana sözleşmede faaliyet konusuna başka kalemler eklenmişse, “münhasıran” şartı tartışmalı hâle gelebilir.

Bu nedenle kooperatif kurulurken veya ana sözleşme değiştirilirken bu husus gözetilmeli; öncelikten yararlanmak isteniyorsa faaliyet konusu dar tutulmalıdır.

Üye ikamet kayıtları ise düzenli olarak güncellenmeli ve saklanmalıdır; beş yıllık sürenin ispatı bu kayıtlarla yapılır.

Mevcut kooperatifler bakımından ise, kira dönemi sona ermeden önce bu şartların hâlen taşınıp taşınmadığı gözden geçirilmelidir. Şartların yitirilmesi, yenilemede öncelik kaybına yol açabilir.

Kira Sözleşmesinde İncelenecekler

İstihsal hakkı kiralanırken sözleşmede netleştirilmesi gereken hususlar şunlardır.

• Alanın sınırları. Zabıt ve krokiye atıf yapılmalı, sınırlar tereddütsüz tarif edilmelidir.
• Süre ve yenileme. Kira süresi ve dönem sonunda yenileme koşulları.
• Bedel ve artış. Yıllık bedel ve artış esası.
• Devir yasağı. Kanundaki yasağın sözleşmede nasıl düzenlendiği.
• Kullanım koşulları. Hangi yöntemlerle istihsal yapılabileceği.
• Tesis kurma. Alanda tesis kurulabilecek mi, kurulursa süre sonunda ne olacak?
• Fesih hâlleri. Hangi aykırılıklar sözleşmeyi sona erdirir?
• Üçüncü kişilerin geçişi. Dalyandan geçiş yükümlülüğü nasıl uygulanacak?

Altıncı madde çoğu zaman atlanır: alanda kurulan tesislerin süre sonundaki akıbeti sözleşmede düzenlenmemişse, yatırımın karşılığı alınamayabilir.

Sekizinci madde ise komşu üreticilerle ilişkiyi belirler. Kanundaki geçiş yükümlülüğü zaten mevcuttur; sözleşmede uygulama biçiminin netleştirilmesi ihtilafları önler.

Ayrıca kiralanan alanın korunan alan statüsü taşıyıp taşımadığı da sözleşme öncesinde araştırılmalıdır. Sulak alan, doğal sit veya millî park kapsamındaki alanlarda ek kısıtlar ve izinler gündeme gelir; bu kısıtlar faaliyetin kapsamını daraltabilir.

Sık Yapılan Hatalar

Kiralamayı ruhsat sanmak. İstihsal yeri kiralansa da faaliyet için ayrıca ruhsat gerekir.

Hakkı devretmek veya işlettirmek. Kanun, kiralayanların bu hakkı başkalarına devredemeyeceğini öngörmüştür.

Kooperatif şartlarını taşımadan öncelik beklemek. Yerellik, beş yıllık ikamet ve münhasır faaliyet şartları birlikte aranır.

Kiralanmamış voli yerinden faydalanmayı hak sanmamak. Kiraya verilmedikçe serbest faydalanma öngörülmüştür.

Sınır belgelerini aramamak. Zabıt ve krokinin bir nüshası mahallî tapu dairesinde saklanır.

Geçiş hakkında statüyü ayırmamak. Özel mülkiyetteki yerlerde Medenî Kanun hükümleri işler.

Karadaki tesisi hukuki zemine oturtmamak. Su alanındaki hak, karadaki kullanımı kapsamaz.

Güncel usulü teyit etmemek. Kiralama hükmü değişikliğe uğramıştır.

Adım Adım Süreç

1. Alanın statüsünü belirleyin. Hazine mülkiyeti mi, hüküm ve tasarruf mu?
2. Sınır belgelerini temin edin. Zabıt, kroki ve Resmî Gazete yayımı.
3. Kiralama durumunu sorun. Alan kiraya verilmiş mi?
4. Kooperatif şartlarını değerlendirin. Öncelikten yararlanmak için.
5. Yetkili idareye başvurun. Güncel usul teyit edilir.
6. Ruhsat ve izinleri tamamlayın. Kiralamadan ayrıdır.
7. Karadaki tesis için ayrı hak kurun. Kiralama veya kullanma izni.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi yerler kiralanabilir?

Hazinenin veya Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün mülkiyetinde ya da Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerlerdeki baraj, dalyan, voli yerleri, göller, havuzlar, nehirler ve nehir ağızlarındaki av yerleri ile deniz ve iç sularda belirlenmiş yerlerdeki su ürünleri üretim hakkı.

Kimlere öncelik tanınmıştır?

O yerde kurulan, üyeleri beş yıldan az olmamak üzere üretim bölgesinde ikamet eden ve münhasıran su ürünü üretimi ve pazarlaması ile iştigal eden kooperatif, kooperatif birliği veya köy birliklerine.

Kooperatif kiralamazsa ne olur?

Bu hâlde hakkın gerçek veya tüzel kişilere kiralanması gündeme gelir.

Hangi usul uygulanır?

Kanunda 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu esaslarına göre kiralama öngörülmüştür. Hüküm değişikliğe uğradığından yetkili idare ve güncel usul teyit edilmelidir.

Kiraladığım hakkı devredebilir miyim?

Hayır. Kanuna göre bu yerleri kiralayan kooperatif, kooperatif birliği veya köy birlikleri bu haklarını başkalarına devredemezler.

Kiralanmamış voli yerinden faydalanabilir miyim?

Kanuna göre Hazineye veya Devlete ait voli yerleri ayrıca kiraya verilmedikçe veya işletilmedikçe, bütün su ürünleri müstahsilleri buralardan serbestçe faydalanabilir.

Dalyandan geçiş hakkım var mı?

Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki dalyanların kiracıları veya işletenleri, dalyanın faaliyetine zarar vermemek şartıyla bazı iş ve sanat erbabının kendi vasıtalarıyla geçmelerine müsaade etmekle mükelleftir.

Özel mülkiyetteki yerlerde durum farklı mı?

Evet. Hazinenin veya Devlet Su İşlerinin özel mülkiyetinde bulunan yerlerde geçiş hakkı Medenî Kanun hükümlerine göre tespit olunur.

Sınırlar nasıl belirlenir?

İlgili temsilciler ile su ürünleri istihsalinden anlayan üç bilirkişiden kurulu bir heyet marifetiyle üç nüsha zabıt ve krokiyle tespit olunur; zabıt ve kroki Resmî Gazete ile yayımlanır.

Bu belgeleri nereden bulabilirim?

Nüshalardan biri mahallî tapu dairesince saklanır; ayrıca ilgili bakanlıklarda nüshalar bulunur ve Resmî Gazete yayımı araştırılabilir.

Kiralama ruhsat yerine geçer mi?

Hayır. Ticari amaçlı avcılık faaliyetinde bulunacak kişiler ile kullanılacak gemiler ve su vasıtaları için ilgili Bakanlıktan ruhsat tezkeresi veya izin alınması zorunludur.

Sulama veya enerji tesisi faaliyetimi etkilerse ne yapabilirim?

Kanuna göre iç suların sulama ve enerji istihsali gibi maksatlarla kullanılması hâlinde, su ürünlerinin yaşama, üreme, muhafaza ve istihsalini zarardan koruyacak tedbirlerin ilgililer tarafından alınması şarttır.