Gabin Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme, Arabuluculuk ve Tahkim 2026: Tapu İptali, Şirket ve Kooperatif Payı, Kira ve Tüketici İşleminde Usul (HMK, TTK 5/A, 6325, MTK)

Bu rehber, gabin (aşırı yararlanma, TBK m.28) davasının usul haritasını çıkarır: taşınmaz satışında, şirket payı devrinde, kira ilişkisinde ve tüketici işleminde görevli mahkeme; genel, özel ve kesin yetki kuralları ile yetki sözleşmesi; dava şartı arabuluculuğun hangi taleplerde arandığı ve hak düşürücü sürelere etkisi; talep yığılmasına ilişkin Yargıtay kararları; tahkime elverişlilik, tahkim şartının bağımsızlığı, tahkim ilk itirazı ve yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda Milletlerarası Tahkim Kanunu; görevsizlik ve yetkisizlik kararından sonra izlenecek yol ve dava açmadan önce kontrol listesi.

Gabin hakkı kısa hak düşürücü sürelere bağlıdır: zarar gören bu hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği, zor durumda ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanabilir (TBK m.28/2). Hak, sözleşmeyle bağlı olmadığını diğer tarafa bildirerek ya da sözleşmeye bağlı kalıp oransızlığın giderilmesini isteyerek kullanılır (TBK m.28/1); bu süre içinde ayrıca bir bildirim yapılmamışsa, hak çoğu zaman dava dilekçesiyle kullanılmış olur. Bu kadar dar bir zaman çerçevesinde yanlış mahkemede dava açmak, arabuluculuk şartını atlamak ya da tahkim şartını gözden kaçırmak, davanın esasına hiç girilmeden kaybedilmesine yol açabilir. Usul hataları gabin davasında, esasa ilişkin hatalardan daha pahalıya mal olabilir.

Bu yazı, davayı açmadan önce sorulması gereken usul sorularını sırasıyla ele alır. Gabinin şartları için gabin (aşırı yararlanma) ana rehberimize, ticari işlemlerdeki özellikler için ticari işlemlerde gabin rehberimize bakabilirsiniz.

Usul Haritası: İşlem Türüne Göre Mahkeme, Arabuluculuk ve Tahkim

Tablo, ayrıntısı aşağıda verilen kuralların özetidir. Bir olayda birden fazla işlem bir arada bulunabilir; örneğin bir şirket payı devriyle birlikte şirkete ait taşınmazın da devredildiği bir paket anlaşmada, taşınmaza ilişkin talep için kesin yetki ve tahkime elverişsizlik kuralları ayrıca gözetilmelidir.

Görevli Mahkeme

Asliye hukuk mahkemesi genel görevli mahkemedir. Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme bulunmadıkça görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2/1). Bir evin, arsanın veya tarlanın değerinin çok altında satıldığı iddiasıyla açılan tapu iptali ve tescil davası, taraflar arasında ticari bir ilişki yoksa bu nedenle asliye hukuk mahkemesinde açılır.

Ticari davalarda asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davalar ile tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ticaret Kanunu’nda öngörülen hususlardan doğan davalar ticari davadır (TTK m.4/1). Aksine hüküm bulunmadıkça, dava olunan şeyin değerine veya tutarına bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi tüm ticari davalara bakar (TTK m.5/1). Anonim ve limited şirket paylarının devri TTK’da düzenlendiğinden (anonim şirkette m.490 vd., limited şirkette m.595), pay devrinden doğan gabin davası kanaatimizce taraflar tacir olmasa bile ticari dava niteliği taşır. Davanın ticari niteliği gabinin kendisinden değil, devredilen şeyin TTK’da düzenlenen bir şirket payı olmasından kaynaklanır; nitekim hile veya gabine dayanan bir tapu iptali davası, aşağıda anılan İzmir BAM 8. HD kararında ticari dava sayılmamıştır. Uygulamada da bu davalar asliye ticaret mahkemelerinde görülmektedir; aşağıda anılan Ankara Bölge Adliye Mahkemesi kararına konu hile nedeniyle pay devrinin iptali davası da asliye ticaret mahkemesinde açılmıştır. Asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi arasındaki ilişki görev ilişkisidir; ancak asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresindeki bir ticari davada görev kuralına dayanılmamış olması görevsizlik kararı verilmesini gerektirmez, asliye hukuk mahkemesi davaya devam eder (TTK m.5/3-4).

Kira ilişkisinde sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler ayrık olmak üzere, kira ilişkisinden doğan alacak davaları dâhil tüm uyuşmazlıkları konu alan davalara sulh hukuk mahkemesi bakar (HMK m.4/1-a). Kiracının, sıkışık bir dönemde fahiş bir kira bedelini kabul etmek zorunda kaldığı iddiasıyla gabin hükümlerine dayanması da kira ilişkisine dayanan bir uyuşmazlıktır; bu nedenle sulh hukuk mahkemesinin görev alanına girer.

Kooperatif payında durum farklıdır. Kooperatif payı veya üyelik hakkının devrine karşı açılan gabin davası, kooperatif ile ortağı arasındaki bir uyuşmazlık değilse ticari dava sayılmamaktadır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, kooperatif üyelik haklarını düşük bir bedelle yükleniciye devreden kişinin TBK m.28’e dayanarak devir protokolünün iptalini istediği davada, uyuşmazlığın kooperatifler hukukunu ilgilendirmediğini ve genel mahkeme olan asliye hukuk mahkemesinin görevli olduğunu kabul etmiştir (04.07.2024, E.2024/577, K.2024/780). Kooperatif payıyla ilgili olmamakla birlikte, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 8. Hukuk Dairesi de hile, olmazsa gabin iddiasıyla kooperatife devredilen bir taşınmaz için açılan tapu iptali ve tescil davasında, 1163 sayılı Kanun m.99’un kooperatifler kanunundan doğan davaları ticari dava saydığını, ancak uyuşmazlığın kooperatifler hukukundan doğmadığını ve TBK’daki aldatma ile aşırı yararlanmaya dayalı davanın ticari dava niteliği taşımadığını belirterek asliye hukuk mahkemesini yargı yeri olarak belirlemiştir (24.06.2026, E.2026/1329, K.2026/1595).

Tüketici işleminde tüketici mahkemesi görevlidir. Tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir (TKHK m.73/1). Tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden gerçek veya tüzel kişidir; tüketici işlemi ise ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden kişiler ile tüketiciler arasında kurulan her türlü sözleşme ve hukuki işlemdir (TKHK m.3/1-k, l). Konutu kendisi oturmak amacıyla bir yükleniciden veya inşaat şirketinden alan kişi, değerin çok üzerinde bir bedel ödemek zorunda kaldığını ileri sürerse uyuşmazlık tüketici mahkemesinin görevine girebilir. İki gerçek kişi arasındaki sıradan bir taşınmaz satışı ise tüketici işlemi değildir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 37. Hukuk Dairesi, gabin ve hile iddiasıyla bedel farkı ve senetlerin iadesinin istendiği bir taşınmaz satışında taraflar tacir olmadığından ticari dava, satıcı tüketici mevzuatı anlamında satıcı olmadığından tüketici işlemi bulunmadığını belirterek asliye hukuk mahkemesini yargı yeri olarak belirlemiştir (14.04.2026, E.2025/2060, K.2026/764). Tüketici davaları, tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir (TKHK m.73/5).

Görev bir dava şartıdır. Mahkemenin görevli olması dava şartıdır (HMK m.114/1-c); mahkeme bunu davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır ve dava şartı noksanlığını tespit ederse davayı usulden reddeder (HMK m.115). Görevsizlik kararı verilirse, taraflardan biri kararın kesinleşmesinden (kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden) itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini istemelidir; aksi hâlde dava açılmamış sayılır (HMK m.20/1). Hak düşürücü süre içinde dava dışında ayrıca bir bildirim yapılmamışsa, bu iki haftalık sürenin kaçırılması gabin hakkının tümüyle kaybedilmesi sonucunu doğurabilir. Görevsizlik kararı verildiği anda tarih not edilmeli ve gönderme talebi gecikmeden yapılmalıdır.

Yetkili Mahkeme

Genel yetki. Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6/1). Sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10). Gabin davası sözleşmeden doğan bir dava sayıldığından kanaatimizce davacı bu iki yerden birini seçebilir.

Taşınmazda kesin yetki. Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.12/1). Gabin nedeniyle tapu iptali ve tescil istendiğinde dava, taşınmazın bulunduğu yerde açılmalıdır. Yetkinin kesin olduğu hâllerde mahkemenin yetkili olması dava şartıdır (HMK m.114/1-ç) ve bu hâllerde yetki sözleşmesi yapılamaz (HMK m.18/1). Davacı İstanbul’da, davalı Ankara’da oturuyor olsa bile Antalya’daki bir villanın tapusunun iptali için dava Antalya’da açılır. Taşınmazlar birden fazla yerdeyse dava, birinin bulunduğu yerde diğerleri için de açılabilir (HMK m.12/3).

Şirket ortakları arasındaki davalarda kesin yetki. Özel hukuk tüzel kişilerinin, ortaklık veya üyelik ilişkileriyle sınırlı olmak kaydıyla bir ortağına karşı veya bir ortağın bu sıfatla diğerlerine karşı açacakları davalarda, tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.14/2). Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesi, limited şirketteki tüm paylarını oğullarına devreden ortağın, hile nedeniyle pay devir sözleşmelerinin iptali için bu devirle şirket ortağı olan oğullarına karşı açtığı davada bu hükmü uygulamıştır. Daire, devreden ortağın bu sıfatla payları devralan ortaklara karşı açtığı davada şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesinin kesin yetkili olduğunu, kesin yetkinin dava şartı olarak her aşamada kendiliğinden gözetileceğini belirterek başka bir ilde açılan davanın usulden reddini yerinde bulmuştur (02.03.2023, E.2022/1377, K.2023/297). Kararda Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin aynı yöndeki kararlarına da atıf yapılmıştır.

Bu karar hileye dayanır; gabin kararda geçmez. Ancak dava türü aynıdır: pay devir sözleşmesinin iptali. Bu nedenle kanaatimizce gabin nedeniyle pay devrinin iptali davasında da, davalı devralanlar şirket ortağı olduğunda dava şirket merkezinin bulunduğu yerde açılmalıdır. Kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamadığından (HMK m.18/1), pay devir sözleşmesindeki başka bir yeri gösteren yetki şartı bu durumda sonuç doğurmayabilir. Kesin yetkisizlik kararı, kararın kesinleşmesini ve ardından iki haftalık gönderme süresini (HMK m.20/1) gerektirir; karar istinaf edilirse süreç daha da uzar. Hak düşürücü süre içinde dava dışında ayrıca bir bildirim yapılmamışsa bu zaman kaybı ciddi bir risktir.

Yetki sözleşmesi. Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarındaki uyuşmazlıklar için bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilir; taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnız bu mahkemelerde açılır (HMK m.17). Yetki sözleşmesi yazılı olmalı, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişki belirli veya belirlenebilir olmalı ve yetkili mahkeme gösterilmelidir (HMK m.18/2). Tacirler arasındaki pay alım sözleşmelerinde bu tür bir hükme sık rastlanır; dava açmadan önce sözleşmenin uyuşmazlık çözümü maddesi mutlaka okunmalıdır.

Dava Şartı Arabuluculuk

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıkları arabuluculuğa elverişlidir (6325 sayılı Kanun m.1/2). Ancak arabuluculuğun dava şartı olması için bunun ilgili kanunda ayrıca öngörülmüş olması gerekir. Dava şartı olan hâllerde davacı, anlaşmaya varılamadığını gösteren son tutanağı dava dilekçesine eklemek zorundadır; arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa, herhangi bir işlem yapılmaksızın dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 m.18/A-2).

Ticari davalarda. TTK m.5/A’ya göre ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Gabinde bu ayrım talep türüne göre yapılır: sözleşmeye bağlı kalıp oransızlığın giderilmesi için bedel farkı istemek bir miktar paraya ilişkin olduğundan arabulucuya başvurmak dava şartı sayılmalıdır; sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip payların iadesini istemek ise para talebi olmadığından kanaatimizce bu kapsama girmez.

Kira ve bazı taşınmaz uyuşmazlıklarında. Kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda, taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi uyuşmazlıklarında, Kat Mülkiyeti Kanunundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda ve komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurmak dava şartıdır (6325 m.18/B-1). Fahiş kira bedeline karşı gabin iddiası bu nedenle önce arabulucuya götürülmelidir. Gabin nedeniyle açılan tapu iptali ve tescil davası ise bu sayımda yer almaz; tapu iptali talebi para alacağı olmadığından TTK m.5/A kapsamına da girmez. Yanında ticari nitelikte bir bedel talebi varsa, o talep için arabuluculuk gerekir.

Tüketici uyuşmazlıklarında. Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (TKHK m.73/A-1). Ancak tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklarda ve tüketici işlemi niteliğinde olup taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklarda bu şart uygulanmaz (TKHK m.73/A-1-a, d). Buna göre yükleniciden alınan bir konutun gabin nedeniyle tapusunun iptali ve tescili istenirse dava şartı arabuluculuk aranmaz; aynı satışta yalnızca bedel farkı isteniyor ve uyuşmazlık tüketici hakem heyetinin görevi dışında kalıyorsa önce arabulucuya başvurulmalıdır.

Tahkim şartı varsa arabuluculuk aranmaz. Özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoluna başvurma zorunluluğunun olduğu ya da tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz (6325 m.18/A-18). Pay alım sözleşmesinde geçerli bir tahkim şartı varsa, bedel farkı talebi için ayrıca arabulucuya gitmek gerekmez; uyuşmazlık doğrudan hakeme götürülür.

Talepler birlikte ileri sürülürse. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 13.06.2022 tarihli, E.2021/1101, K.2022/4798 sayılı kararında, fiil ehliyeti bulunmayan kişinin yaptığı pay devirlerinin geçersizliği ile bu devirlere dayanılarak dağıtılan kâr paylarının iadesinin birlikte istendiği bir davada, miktara bağlı olan ve olmayan talepleri birlikte içeren talep yığılmasında davanın arabuluculuk aranmaksızın mahkemece çözülmesi gerektiği oy çokluğuyla kabul edilmiştir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 05.11.2025 tarihli, E.2025/11-40, K.2025/689 sayılı kararı ise bu çizginin sınırını göstermiştir: talep yığılmasından söz edebilmek için talepler aynı davalıya yöneltilmiş olmalıdır; farklı davalılara yöneltilen ve arabuluculuğa tabi bir tazminat talebi bakımından dava şartı ayrıca aranır ve arabuluculuğu yığılma yoluyla aşmaya çalışmak dürüstlük kuralına aykırıdır. Bu nedenle bedel farkı veya tazminat gibi para talepleri için, özellikle davalılar birden fazlaysa, arabuluculuğun ihtiyaten tamamlanması en güvenli yoldur.

Son tutanak dava sırasında sunulursa. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi’nin incelediği olayda, anonim şirket hisse devrinden doğan bir uyuşmazlık sulhle sonuçlandırılmış, davacı ekonomik zor durumunun sömürüldüğünü ve sulhte aşırı yararlanma bulunduğunu ileri sürerek bono bedelinin tahsilini istemiştir. Davalılardan biri yönünden arabulucuya dava ile aynı gün başvurulmuş, son tutanak davalının itirazından ve ön incelemeden önce dosyaya sunulmuştur. Daire, dava şartı arabuluculukta eksikliği tamamlamak için süre verilemeyeceğini kabul etmekle birlikte HMK m.115/3’ün uygulanmasına engel olmadığını belirterek usulden ret kararını kaldırmıştır. Aynı kararda, zor durumdan yararlanılan hâllerde bir yıllık sürenin zor durumun ortadan kalktığı tarihten başlayacağı, sulh gereği yapılan ödemelerin ve tapu devirlerinin tarihleri araştırılmadan hak düşürücü süreden ret kararı verilemeyeceği de vurgulanmıştır (18.01.2024, E.2023/2497, K.2024/127). Bu karar, istisnai bir durumu gösterir; güvenli yol, son tutanağı dava dilekçesine ekleyerek dava açmaktır.

Süreler. Dava şartı arabuluculukta, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (6325 m.18/A-15). Arabulucu başvuruyu ticari uyuşmazlıklarda görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m.5/A-2). Dava şartı olmayan bir talepte ihtiyari arabuluculuğa gidilirse, sürecin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz (6325 m.16/2); bu durumda sürenin başlangıcı başvuru tarihi değil, sürecin başladığını gösteren tutanak tarihidir (6325 m.16/1). Ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk için ayrıntı ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk yazımızdadır.

Tahkim Şartı ve Gabin

HMK’nın tahkim hükümleri, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanununun tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yeri Türkiye olarak belirlenen uyuşmazlıklara uygulanır (HMK m.407/1). Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda Milletlerarası Tahkim Kanunu devreye girer; aşağıda ayrıca ele alınmıştır.

Tahkime elverişlilik. Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan veya iki tarafın iradelerine tabi olmayan işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir (HMK m.408). Gabin nedeniyle bir taşınmazın tapusunun iptali ve tescili istendiğinde uyuşmazlık taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin olduğundan, sözleşmede tahkim şartı bulunsa bile bu talep devlet mahkemesinde görülür. Şirket payı devrinden doğan uyuşmazlıklar ise tarafların iradelerine tabi bir malvarlığı hakkına ilişkin olduğundan kanaatimizce tarafların iradesine tabi olduğundan HMK m.408 anlamında tahkime elverişlidir.

Tahkim şartının bağımsızlığı. Tahkim sözleşmesine karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı itirazında bulunulamaz (HMK m.412/4). Bu, gabin iddiasıyla doğrudan ilgilidir: “devir sözleşmesi gabin nedeniyle beni bağlamıyor, dolayısıyla içindeki tahkim şartı da beni bağlamıyor” savunması kural olarak dinlenmez. Tahkim şartı asıl sözleşmeden bağımsız bir anlaşmadır; gabin iddiasının kendisi hakem önünde incelenir. Tahkim şartının bağımsızlığı ilkesinin ayrıntısı için tahkim şartının bağımsızlığı yazımıza bakabilirsiniz.

Mahkemede dava açılırsa. Tahkim sözleşmesinin konusunu oluşturan bir uyuşmazlık için mahkemede dava açılmışsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir; tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder (HMK m.413/1). Tahkim itirazının ileri sürülmesi tahkim yargılamasına engel değildir (HMK m.413/2). Tahkim itirazı ilk itirazlar arasında sayılmıştır (HMK m.116/1-b) ve cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez (HMK m.117/1). Davacı açısından bu, tahkim şartı varken mahkemede dava açmanın zaman kaybına ve hak düşürücü sürenin geçmesine yol açabileceği anlamına gelir.

Tahkim şartı açık ve kesin olmalıdır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, anonim şirket paylarının devrine ilişkin sözleşmede belirli bir kişiyi hakem olarak gösteren, ancak hakemle çözülemeyen hususlar için İstanbul mahkemelerini de yetkili kılan bir şartı kesin bir tahkim iradesi taşımadığı için geçersiz saymıştır. Daireye göre tahkim istisnai bir yargı yoludur ve tarafların bu yöndeki iradesi açık ve kesin olmalıdır; tahkim itirazı üzerine verilen usulden ret kararı bu nedenle kaldırılmıştır (19.09.2019, E.2019/1597, K.2019/1169). Bu davada gabin değil, devralanın sözleşmeden doğan yükümlülüklerini yerine getirmediği iddiasına dayalı alacak talebi vardı; ancak pay alım sözleşmelerinde sık görülen karma uyuşmazlık çözümü maddeleri bakımından karar yol göstericidir.

Tahkimde geçici koruma. Aksi kararlaştırılmadıkça hakem veya hakem kurulu, tahkim yargılaması sırasında taraflardan birinin talebi üzerine ihtiyati tedbirin alınmasına veya delil tespitine karar verebilir; ihtiyati tedbiri uygun bir teminata bağlayabilir (HMK m.414/1). Hakem veya hakem kurulunun zamanında veya etkin olarak hareket edemeyecek olduğu hâllerde taraflardan biri ihtiyati tedbir veya delil tespiti için mahkemeye başvurabilir; bu hâller yoksa mahkemeye başvuru ancak hakemden alınacak izne veya tarafların yazılı sözleşmesine dayanılarak yapılır (HMK m.414/3). Mahkemenin verdiği tedbir, aksine karar verilmedikçe, hakem kararının icra edilebilir hâle gelmesiyle veya davanın hakemce reddedilmesiyle kendiliğinden ortadan kalkar (HMK m.414/4). Paylar üzerinde tedbir için şirket paylarına ihtiyati tedbir yazımıza bakabilirsiniz.

Hakem kararına karşı yol. Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; dava tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılır (HMK m.439/1). İptal sebepleri kanunda sınırlı olarak sayılmıştır; tahkim sözleşmesinin geçersizliği, hakem seçiminde usule uyulmaması, kararın süresinde verilmemesi, hakemin yetkisi hakkında hukuka aykırı karar vermesi veya yetkisini aşması gibi sebepler bunlar arasındadır (HMK m.439/2). Hakemin gabin iddiasını esas yönünden yanlış değerlendirdiği düşüncesi tek başına bir iptal sebebi değildir. Bu nedenle tahkim yolunda gabin iddiası, ilk ve çoğu zaman son kez hakem önünde tartışılır; dosyanın en baştan eksiksiz hazırlanması belirleyicidir.

Yabancılık unsuru varsa: Milletlerarası Tahkim Kanunu

Pay alım sözleşmesinin taraflarından birinin yerleşim yerinin veya işyerinin yurt dışında olması ya da sözleşmeye taraf ortaklardan birinin yabancı sermaye getirmiş olması, tahkimi milletlerarası hâle getirebilir. Tahkim anlaşmasının taraflarının yerleşim yeri, olağan oturma yeri veya işyerinin ayrı devletlerde bulunması; asıl sözleşmeye taraf olan şirket ortaklarından en az birinin yabancı sermayeyi teşvik mevzuatına göre yabancı sermaye getirmiş olması; asıl sözleşme veya hukuki ilişkinin bir ülkeden diğerine sermaye veya mal geçişini gerçekleştirmesi gibi hâllerde uyuşmazlık yabancılık unsuru taşır (MTK m.2). 4686 sayılı Kanun, yabancılık unsuru taşıyan ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği veya hükümlerinin seçildiği uyuşmazlıklarda uygulanır; m.5 ve m.6 ise tahkim yeri Türkiye dışında olsa da uygulanır (MTK m.1/2-3). Türkiye’deki taşınmazlar üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar bu Kanunun kapsamı dışındadır (MTK m.1/4).

Milletlerarası tahkimde de tahkim anlaşmasına karşı asıl sözleşmenin geçerli olmadığı itirazında bulunulamaz (MTK m.4/4); gabin iddiası tahkim şartını ortadan kaldırmaz. Tahkim anlaşmasının konusu olan bir uyuşmazlıkta mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim itirazında bulunabilir; itirazın ileri sürülmesi HMK’nın ilk itirazlara ilişkin hükümlerine tabidir ve itiraz kabul edilirse dava usulden reddedilir (MTK m.5/1). Tahkim yeri yurt dışında olan bir şartın geçerliliği bakımından İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 12. Hukuk Dairesi, Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve İcrası Hakkında New York Sözleşmesi’nin II. maddesine göre yazılılık ve açık tahkim iradesinin aranacağını, şartta hakem kararına ilişkin hükmün yargı yetkisine sahip herhangi bir mahkemede verilebileceğini belirten bir ibare bulunması hâlinde tarafların mahkeme yolunu açık bırakıp bırakmadığının, seçilen hukuku bilen bir bilirkişiden rapor alınarak araştırılması gerektiğini belirtmiştir (07.12.2023, E.2023/1894, K.2023/1921; distribütörlük sözleşmesi).

Paylar üzerinde tedbir için mahkeme gerekir. Taraflardan birinin tahkimden önce veya tahkim sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir istemesi tahkim anlaşmasına aykırılık oluşturmaz (MTK m.6/1). Hakem veya hakem kurulu da tedbir kararı verebilir; ancak cebri icra organlarınca icrası veya diğer resmî makamlarca yerine getirilmesi gereken ya da üçüncü kişileri bağlayan bir tedbir kararı veremez (MTK m.6/2). Ticaret siciline şerh, pay defterine kayıt yasağı veya şirkete yönelik bir tedbir gibi resmî makamlarca uygulanması ya da üçüncü kişileri bağlaması gereken önlemler için bu nedenle mahkemeye başvurmak gerekir. Mahkemece verilen tedbir, hakem kararının icra edilebilir hâle gelmesiyle veya davanın hakemce reddedilmesiyle kendiliğinden ortadan kalkar (MTK m.6/5).

Basit mi, Yazılı Yargılama mı?

Miktar veya değeri bir milyon Türk lirasını geçmeyen ticari davalarda basit yargılama usulü uygulanır; bu sınır HMK Ek m.1/1’e göre her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılır (TTK m.4/2). Dava açılırken o yıl için ilan edilen güncel tutar kontrol edilmelidir. Yüksek tutarlı pay devirlerine ilişkin gabin davaları bu sınırın üzerinde kaldığından genellikle yazılı yargılama usulüne tabidir; bu da dilekçeler aşaması, ön inceleme ve tahkikat aşamalarının ayrı ayrı yürütüldüğü daha uzun bir süreç demektir. Bilirkişi raporunun verilmesi için öngörülen üç aylık azami süre basit yargılamaya tabi işlerde iki aydır (HMK m.274/1); bu fark yüksek tutarlı davalarda değerleme aşamasının da daha uzun sürebileceğini gösterir.

Diğer gabin davalarında usul, mahkemeye göre belirlenir. Sulh hukuk mahkemesinin görevine giren kira davası (HMK m.316/1-a) ve tüketici mahkemesindeki dava (TKHK m.73/4) tutara bakılmaksızın basit yargılama usulüne; asliye hukuk mahkemesindeki tapu iptali ve tescil davası ise yazılı yargılama usulüne tabidir.

Kararlarda Görev, Yetki, Arabuluculuk ve Tahkim

Aşağıdaki bölge adliye mahkemesi kararları UYAP Emsal Karar Arama sisteminde yayımlanan tam metinlerden okunmuştur. Kararların bir kısmı gabin iddiası içermez; tabloda bu durum ayrıca belirtilmiştir. Kararlar, kendi olaylarıyla sınırlı olarak değerlendirilmelidir.

Bu kararlardan çıkan dersler şöyle özetlenebilir. Birincisi, görev sorusunda belirleyici olan davalının kim olduğu değil, uyuşmazlığın hangi hukuki ilişkiden doğduğudur: kooperatifin davalı olması veya senet bulunması tek başına ticari dava sonucunu doğurmaz. İkincisi, ortaklar arasındaki pay devri uyuşmazlıklarında şirket merkezi kesin yetkili sayılmaktadır ve bu kural yetki sözleşmesiyle aşılamaz. Üçüncüsü, dava şartı arabuluculuk eksikliği kural olarak usulden ret sebebidir. İstanbul BAM 12. HD, başvurunun dava günü yapıldığı ve son tutanağın cevap ve ön incelemeden önce sunulduğu olayda HMK m.115/3’ü uygulamıştır; bu yaklaşım yerleşik sayılmamalıdır. Dördüncüsü, pay alım sözleşmesindeki uyuşmazlık çözümü maddesinin tahkimi mi, mahkemeyi mi, yoksa ikisini birden mi gösterdiği dava açılmadan önce dikkatle incelenmelidir.

Dava Açmadan Önce Usul Kontrol Listesi

Sık Sorulan Sorular

Gabin davası hangi mahkemede açılır?

Sözleşmenin türüne göre değişir. Taşınmaz satışında kural olarak asliye hukuk mahkemesinde (HMK m.2), anonim veya limited şirket payı devrinde kanaatimizce asliye ticaret mahkemesinde (TTK m.4/1, m.5/1), kira ilişkisinde sulh hukuk mahkemesinde (HMK m.4/1-a) açılır.

Gabin nedeniyle tapu iptali davası nerede açılır?

Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde. Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalarda bu yer kesin yetkilidir (HMK m.12/1); yetki sözleşmesiyle değiştirilemez.

Gabin davasında arabuluculuk zorunlu mu?

Talebe göre değişir. Konusu bir miktar para olan ticari davalarda (TTK m.5/A), kira uyuşmazlıklarında (6325 m.18/B) ve tüketici mahkemesinin görevindeki uyuşmazlıklarda (TKHK m.73/A; taşınmazın aynından doğanlar hariç) zorunludur. Tapu iptali ve tescil talebi para alacağı olmadığından kural olarak dava şartı arabuluculuğa tabi değildir.

Arabuluculuk süresince gabindeki bir yıllık süre işler mi?

Dava şartı arabuluculukta, arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağa kadar hak düşürücü süre işlemez (6325 m.18/A-15). İhtiyari arabuluculukta ise süreç başladığından sona erinceye kadar geçen süre hesaba katılmaz (6325 m.16/2).

Sözleşmede tahkim şartı varsa gabin iddiası nerede ileri sürülür?

Kural olarak hakem önünde. Tahkim şartı asıl sözleşmenin geçersizliği iddiasından etkilenmez (HMK m.412/4). Mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir; tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse dava usulden reddedilir (HMK m.413).

Tapu iptali talebi tahkime götürülebilir mi?

Hayır. Taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan kaynaklanan uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir (HMK m.408). Sözleşmede tahkim şartı bulunsa bile tapu iptali ve tescil talebi devlet mahkemesinde görülür.

Yanlış mahkemede dava açarsam ne olur?

Görev kuralına aykırılıkta, kesin yetkiye aykırılıkta ya da süresinde yetki itirazı yapılmışsa mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir; yetkinin kesin olmadığı davada süresinde itiraz edilmezse mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m.19/2, 19/4). Kararın kesinleşmesinden (kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğinden) itibaren iki hafta içinde dosyanın gönderilmesi istenmezse dava açılmamış sayılır (HMK m.20/1). Gabin hakkı kısa hak düşürücü sürelere bağlı olduğundan bu süre çok önemlidir.

Şirket payı devrinde dava hangi yerde açılır?

Payları devralanlar şirket ortağıysa, kanaatimizce şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesinde. Ankara BAM 21. HD, devreden ortağın payları devralan ortaklara karşı hile nedeniyle açtığı pay devrinin iptali davasında bu yeri kesin yetkili saymıştır (HMK m.14/2; 02.03.2023, E.2022/1377, K.2023/297). Diğer hâllerde davalının yerleşim yeri (HMK m.6), sözleşmenin ifa yeri (HMK m.10) veya tacirler arasındaki yazılı yetki sözleşmesinde gösterilen yer (HMK m.17) esas alınır.

Hakem gabin iddiasını yanlış değerlendirirse ne yapılabilir?

Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir ve iptal sebepleri kanunda sınırlı olarak sayılmıştır (HMK m.439). Hakemin esası yanlış değerlendirdiği düşüncesi tek başına iptal sebebi değildir.

Yüksek tutarlı gabin davası basit yargılamaya mı tabidir?

Miktar veya değeri bir milyon Türk lirasını geçmeyen ticari davalarda basit yargılama usulü uygulanır; bu sınır her yıl yeniden değerleme oranında artırılır (TTK m.4/2; HMK Ek m.1/1). Sınırın üzerindeki pay devri davaları yazılı yargılama usulüne tabidir.

Kooperatif payının devrine karşı gabin davası hangi mahkemede açılır?

Uyuşmazlık kooperatif ile ortağı arasında değilse ve kooperatifler hukukundan doğmuyorsa asliye hukuk mahkemesinde. İstanbul BAM 17. HD (K.2024/780) ve 37. HD (K.2026/870) kararları bu yöndedir.

Pay alım sözleşmesinde tahkim şartı varsa arabulucuya gitmek gerekir mi?

Geçerli bir tahkim şartı varsa hayır; tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz (6325 m.18/A-18). Şart geçersiz sayılırsa para taleplerinde TTK m.5/A’daki arabuluculuk gerekir.

Yükleniciden aldığım konut için gabin davası tüketici mahkemesinde mi açılır?

Konutu ticari veya mesleki olmayan bir amaçla, satışı mesleki olarak yapan bir yükleniciden veya şirketten aldıysanız tüketici mahkemesi görevli olabilir (TKHK m.3/1-k, l; m.73/1). Tapu iptali ve tescil talebinde dava şartı arabuluculuk aranmaz (TKHK m.73/A-1-d); dava taşınmazın bulunduğu yerde açılır (HMK m.12).

İlgili Rehberler

• Gabin (Aşırı Yararlanma) Kararları: Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi
• Ticari İşlemlerde Gabin: Tacir, Pay Devri ve Şirket Satışı
• Gabin (Aşırı Yararlanma) Nedir? Şartları, Süreler ve Gabin Davası
• Hissemi Değerinin Altında Devrettim: Pay Devrinin İptali
• Şirket Paylarına İhtiyati Tedbir
• Gabin Davasında Açık Oransızlık: Değerleme ve Bilirkişi Raporu
• Gabin Nedeniyle Tapu İptali ve Tescil Dava Dilekçesi Örneği
• Ticari Uyuşmazlıklarda Dava Şartı Arabuluculuk
• Tahkim mi Devlet Yargısı mı? (HMK m.408-439)
• Tahkim Şartının Bağımsızlığı

Kaynakça

Mevzuat (resmî metinler, 2 Kasım 2026 itibarıyla)

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.2, 4, 6, 10, 12, 14, 17, 18, 20, 114, 115, 116, 117, 274, 407, 408, 412, 413, 414, 439, Ek m.1
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.4, 5, 5/A, 490, 595
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu: m.1, 16, 18/A, 18/B
• 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu: m.1, 2, 4, 5, 6
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun: m.3, 73, 73/A
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.28
• 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu: m.99 (kararlarda anıldığı kapsamda)

Kararlar

• İstanbul BAM 17. HD, 04.07.2024, E.2024/577, K.2024/780
• İzmir BAM 8. HD, 24.06.2026, E.2026/1329, K.2026/1595
• İstanbul BAM 37. HD, 14.04.2026, E.2025/2060, K.2026/764
• İstanbul BAM 37. HD, 22.04.2026, E.2025/2562, K.2026/870
• İstanbul BAM 19. HD, 17.10.2018, E.2018/2639, K.2018/1792
• Ankara BAM 21. HD, 02.03.2023, E.2022/1377, K.2023/297
• İstanbul BAM 12. HD, 18.01.2024, E.2023/2497, K.2024/127
• İstanbul BAM 14. HD, 19.09.2019, E.2019/1597, K.2019/1169
• İstanbul BAM 12. HD, 07.12.2023, E.2023/1894, K.2023/1921
• Yargıtay 11. HD, 13.06.2022, E.2021/1101, K.2022/4798
• Yargıtay HGK, 05.11.2025, E.2025/11-40, K.2025/689

Bölge adliye mahkemesi kararları UYAP Emsal Karar Arama sistemindeki tam metinlerden okunmuştur. Yargıtay kararları ikincil kaynaklarda yayımlanan tam metinlerinden aktarılmıştır.