İşyeri Kiralarken “Hava Parası/Peştamallık” İstendi — Yasal mı?
25 Temmuz 2026

İşyeri Kiralarken “Hava Parası/Peştamallık” İstendi — Yasal mı?

Ne yaşandı?

Bir kişi, ticari bir işyeri kiralamak ister. Eski kiracı veya mülk sahibi, kira dışında, işyerinin konumu/müşteri çevresi karşılığında peşin bir ‘hava parası’ (peştamallık) talep eder. Kiracı bu parayı öder; sonra bunun yasal olup olmadığını ve geri alıp alamayacağını merak eder.

Kiracı, ödediği hava parasının hukuki durumunu araştırır.

Bu durumda ne yapmalısınız?

  • Hava parasının niteliğini anlayın: ‘Hava parası/peştamallık’, işyerinin konumu, müşteri çevresi gibi maddi olmayan değerler karşılığında ödenen, kanunda açıkça düzenlenmemiş bir uygulamadır; niteliği ve geçerliliği somut duruma göre tartışılır.
  • Kime, ne için ödendiğini ayırın: Ödemenin eski kiracıya (işyeri devri/ticari işletme değeri karşılığı) mı, yoksa kiraya verene mi yapıldığı; hukuki değerlendirmeyi etkiler.
  • Belgeleyin: Ödemeye ilişkin her türlü belge, makbuz, sözleşme ve yazışmayı saklayın; çoğu zaman bu ödemeler belgesiz yapıldığından ispat sorun olur.
  • Geri isteme ihtimalini değerlendirin: Hukuki dayanağı bulunmayan veya geçersiz bir ödeme söz konusuysa, koşullarına göre geri istenmesi (sebepsiz zenginleşme) gündeme gelebilir.
  • Avukata danışın: Hava parasının niteliği ve geri alınabilirliği teknik olduğundan profesyonel destek alın.

‘Hava parası/peştamallık’, kanunda açıkça düzenlenmemiş bir uygulamadır; niteliği ve geri alınabilirliği, kime ve ne için ödendiğine ve belgelenebilirliğine göre değişir. Çoğu zaman belgesiz yapıldığından ispat zorlaşır. Bu nedenle ödemeyi belgelemek ve bir uzmana danışmak önemlidir.

Benzer bir durumla mı karşı karşıyasınız? Durumunuzu gizlilik içinde değerlendirip size özel bir yol haritası çıkarmamız için bizimle iletişime geçin.

Bu sayfadaki anlatım, Türkiye’de sıkça yaşanan durumlardan yola çıkılarak hazırlanmış temsilî bir senaryodur; gerçek kişilere ait kimlik bilgisi içermez. Bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olay kendine özgüdür.

Belirleyici Soru: Kime Ödeniyor?

Hava parası (peştamallık) almak veya ödemek bugün ayrı bir suç olarak düzenlenmemiştir. Ancak ‘yasal mı’ sorusunun cevabı, paranın kime ödendiğine göre değişir. İki senaryoyu ayırmak gerekir: (1) Eski kiracıya ödenen bedel — işyerinin ve kira sözleşmesinin devri, yani mevcut müşteri portföyü ile işletme değeri (peştemaliye) karşılığıdır; bunun alınmasında yasal engel yoktur. (2) Mülk sahibine/kiraya verene, kira bedeli dışında ek olarak ödenen ‘hava parası’ ise farklıdır: TBK m.346, kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında başka bir ödeme yükümlülüğü getirilemeyeceğini emredici biçimde düzenler; bu nedenle kiraya verenin bu tür bir talebi geçersizdir.

İşyeri Kira Devri: TBK m.323 ve Eski Kiracının 2 Yıllık Sorumluluğu

Eski kiracıya ödenen hava parası, hukuken bir işyeri kira devri bedelidir. Kiracı, kira ilişkisini ancak kiraya verenin yazılı rızasıyla devredebilir; fakat işyeri kiralarında kiraya veren, haklı bir sebep olmadıkça bu rızayı vermekten kaçınamaz (TBK m.323). Rıza verilmezse dava yoluyla izin alınabilir. Devirle birlikte aynı sözleşme devam eder; iki tarafın ortak iradesi olmadan kira artırılamaz. Devralan kiracı kiraya verene karşı sorumlu hâle gelir; devreden (eski) kiracı ise sorumluluktan hemen kurtulmaz: kalan sözleşme süresi 2 yıldan uzunsa en fazla 2 yıl, kısaysa sözleşme bitene kadar devralan kiracıyla birlikte müteselsilen sorumlu kalır.

Geri Alınabilir mi? Dikkat Edilecek Riskler

Geri alınabilirlik somut duruma bağlıdır. Eski kiracıya ödenen bedelde, vaat edilen müşteri portföyü/işletme değeri gerçekte yoksa, aldatma varsa ya da genel sözleşmeye aykırılık söz konusuysa sebepsiz zenginleşme (TBK m.77) ile iade istenebilir; edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık zor durumda kalma, düşüncesizlik veya deneyimsizlikten yararlanılarak sağlanmışsa aşırı yararlanma hükümleri (TBK m.28) de işletilebilir. Mülk sahibine kira dışında ödenen bedellerde ise ödeme geçersiz bir kayda dayandığından iade talebi TBK m.77 hükmüne dayanır; ödemenin kira ilişkisinin kurulması için şart koşulduğunun belgelenmesi, kiraya verenin ödemenin serbest iradeyle yapıldığı savunmasına (TBK m.78) karşı belirleyici olur. En kritik risk ise sözleşmenin kalan süresidir: 10 yıl kendiliğinden uzamış bir sözleşmede kiraya veren sebep göstermeden fesih hakkı kazandığından, 9-10 yıla uzamış bir sözleşmeyi yüksek hava parasıyla devralan kiracı kısa sürede tahliye edilirse ödediği parayı geri alamaz. Bu nedenle ödemeyi mutlaka yazılı sözleşme ve banka dekontuyla belgeleyin; görevli mahkeme ödemenin muhatabına göre değişir: kiraya verene yapılan ödemenin iadesi kira ilişkisinden doğduğundan sulh hukuk mahkemesinde, eski kiracıyla yapılan devir sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklar ise genel görevli mahkemelerde görülür.

Hava Parası Nedir, Hangi Adlar Altında Karşınıza Çıkar?

Hava parası, uygulamada işyeri kiralamalarında kira bedeli ve yan giderler dışında, kiralananın konumu veya mevcut müşteri çevresi karşılığı olarak istenen tek seferlik ödemeyi anlatır. Eski adı peştamallık olan bu ödeme sözleşmelerde çoğu zaman kendi adıyla yazılmaz; “anahtar teslim bedeli”, “iştirak payı”, “yer bedeli”, “giriş katkısı” gibi başlıklarla gizlenir.

Adı ne olursa olsun hukuki nitelendirme değişmez. Belirleyici olan, ödemenin kim tarafından, kime ve ne karşılığında yapıldığıdır.

Kiraya Verene Ödenen Hava Parası: TBK m.346 Yasağı

Ödeme kiraya verene yapılıyorsa durum nettir. Türk Borçlar Kanunu m.346, kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında başka bir ödeme yükümlülüğü getirilemeyeceğini açıkça düzenler. Hava parası tam olarak bu yasağın kapsamındadır.

Yaptırım: kesin hükümsüzlük

TBK m.346 emredici bir hükümdür. Aykırı kayıt TBK m.27 anlamında kesin hükümsüzdür: baştan geçersizdir, sonradan geçerli hâle gelmez ve hâkim tarafından resen dikkate alınır. Kiracının sözleşmeyi okuyup imzalamış olması bu sonucu değiştirmez.

1 Temmuz 2020’den itibaren bu hüküm, kiracısı tacir veya tüzel kişi olan işyeri kiraları bakımından da tam olarak uygulanır. Dolayısıyla “ticari kira, taraflar tacir, sözleşme serbestisi geçerli” savunması bugün sonuç doğurmaz.

Eski Kiracıya Ödenen Bedel: Farklı Bir Hukuki Zemin

Ödeme kiraya verene değil, işyerini devreden eski kiracıya yapılıyorsa tablo değişir. Burada söz konusu olan, kira sözleşmesinin devri veya işletmenin (demirbaş, müşteri çevresi, ticari itibar) devri olabilir. Bu bir kira bedeli dışı ödeme değil, ayrı bir sözleşmenin karşılığıdır ve TBK m.346 yasağının kapsamına girmez.

Ancak bu yolun kendi riski vardır: işyeri kirasında kira ilişkisinin devri, kiraya verenin yazılı rızasına bağlıdır. Rıza alınmadan yapılan devir kiraya verene karşı ileri sürülemez; ödediğiniz bedelin karşılığını alamayabilirsiniz.

Ödemenin muhatabına göre hukuki sonuç

Ödeme kime yapılıyor?Hukuki nitelikGeçerli mi?Geri alınabilir mi?
Kiraya verene (mal sahibi)Kira ve yan gider dışı ödemeHayır — TBK m.346Sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre talep edilebilir
Eski kiracıya — kira devri karşılığıKira ilişkisinin devri (yazılı rıza şartı)Rıza varsa evetRıza yoksa devir hüküm doğurmaz, iade gündeme gelir
Eski kiracıya — işletme/demirbaş devriAyrı bir devir sözleşmesiKural olarak evetAyıp veya ifa etmeme varsa genel hükümlere göre
Emlakçıya veya aracıyaAracılık ücretiMevzuattaki sınırlar çerçevesindeSınır aşılmışsa aşan kısım istenebilir

Ödediğim Hava Parasını Geri Alabilir miyim?

Kiraya verene yapılan ödeme geçersiz bir kayda dayandığından, ödenen tutar hukuki sebepten yoksun kalır ve sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iadesi istenebilir. Ancak uygulamada işi zorlaştıran iki engel vardır ve ikisi de ispatla ilgilidir.

  1. Ödeme çoğu zaman elden yapılır. Sözleşmede yazmayan, dekontu olmayan bir ödemenin varlığını ispat etmek güçtür.
  2. Ödeme başka bir kalem gibi gösterilir. Depozito, ilk ay kirası veya demirbaş bedeli olarak kayda geçirilmiş bir tutarın gerçekte hava parası olduğunu ortaya koymak ayrı bir ispat yükü doğurur.
Ödemeden önce yapılacak tek şey

Hava parası talebiyle karşılaşan kiracının en güçlü koruması, ödemeyi banka kanalıyla ve açıklamalı yapmasıdır. Havale açıklamasına ödemenin gerçek sebebini yazmak, sonradan açılacak iade davasında belirleyici delil olur. Elden ödeme, hem iadeyi hem de ödemenin varlığını ispatı neredeyse imkânsızlaştırır.

Vergisel Boyut: Gizlenen Ödemenin İkinci Riski

Hava parası, kiraya verene yapılıyorsa onun bakımından kira geliri niteliğindedir ve beyan dışı bırakılması vergisel sorumluluk doğurur. Eski kiracıya işletme devri karşılığı yapılan ödemeler ise devredenin ticari kazancı kapsamında değerlendirilir.

Bu nedenle ödemenin kayıt dışı bırakılması yalnızca ödeyeni değil, alanı da riske sokar. Kira ödemelerinin banka veya PTT üzerinden yapılması zorunluluğu da bu tabloyu tamamlar.

Taraflar İçin Kontrol Listesi

Kiracı iseniz:

  • Talep edilen bedelin kime ödeneceğini netleştirin; cevap her şeyi belirler.
  • Kiraya verene ödeme isteniyorsa TBK m.346 yasağını hatırlatın; sözleşmeye böyle bir madde koymayı kabul etmeyin.
  • Eski kiracıya devir bedeli ödeyecekseniz, önce kiraya verenin yazılı rızasını alın; ödemeyi rızadan sonra yapın.
  • Her hâlde ödemeyi banka üzerinden ve açıklamalı yapın.
  • Devir sözleşmesinde neyin devredildiğini (demirbaş listesi, müşteri çevresi, marka, ruhsat) tek tek yazın.

Kiraya veren iseniz:

  • Kira ve yan gider dışında bedel istemenin geçersiz olduğunu bilin; alınan tutar iade riski taşır.
  • Sözleşmeye farklı adla eklenen bedeller de aynı yasağa tabidir; adlandırma korumaz.
  • Kira ilişkisinin devrine rıza verirken rızanın kapsamını ve eski kiracının sorumluluğunun devam edip etmeyeceğini yazılı olarak belirleyin.

TBK m.346: Kiracıya Getirilemeyecek Ödeme Yükümlülükleri

Türk Borçlar Kanunu m.346 kısa ama kesin bir kural koyar: kiracıya, kira bedeli ve yan giderler dışında başka bir ödeme yükümlülüğü getirilemez. Aynı madde, kira bedelinin zamanında ödenmemesi durumunda cezai şart ödeneceğine veya sonraki kira bedellerinin muaccel olacağına ilişkin anlaşmaların da geçersiz olduğunu açıkça belirtir. Hüküm konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin özel hükümler arasında yer alır; bu hükümler kiralananla birlikte kullanımı kiracıya bırakılan eşya hakkında da uygulanır, ancak niteliği gereği geçici kullanılmak üzere en çok altı ay süreyle kiralanan konut ve çatılı işyerlerinde uygulanmaz (TBK m.339).

Kiracısı tacir veya tüzel kişi olan işyeri kiralarında bu hüküm uzun süre uygulanmamıştı. 6217 sayılı Kanun’un geçici 2. maddesi, TBK m.346 dahil bazı kira hükümlerinin bu tür işyeri kiralarında sekiz yıl süreyle uygulanmayacağını öngörmüştü. Erteleme 1 Temmuz 2020’de sona erdiğinden, bugün bir alışveriş merkezindeki mağaza, cadde üzerindeki dükkân veya bir şirketin kiraladığı büro bakımından da kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında ödeme yükümlülüğü yüklenemez.

Kira sözleşmelerinde sık görülen ödeme kayıtları

KayıtDeğerlendirmeDayanak
Kiraya verene hava parası veya anahtar parasıKira bedeli ve yan gider dışında ödeme olduğundan geçersizdirTBK m.346
Kira geç ödenirse cezai şartAçıkça geçersiz sayılan kayıtlardandırTBK m.346
Bir ay ödenmezse bütün yılın kirası muaccel olurAçıkça geçersiz sayılan kayıtlardandırTBK m.346
Üç aylık kirayı aşan depozitoGüvence üç aylık kira bedelini aşamaz; aşan kısım geçersizdirTBK m.342
Kiralamanın başka bir mal veya hizmetin alımına bağlanmasıKiracının yararı olmaksızın kullanımla ilgisiz borç doğuruyorsa bağlantılı sözleşme geçersizdirTBK m.340
Kiracının kullanımına bırakılan ortak giderlerFiilen doğan yan giderler kiracıdan istenebilirTBK m.346

Bağlantılı Sözleşme Yasağı (TBK m.340) ve Güvence Sınırı (TBK m.342)

Hava parası çoğu zaman kendi adıyla istenmez; kiralamanın başka bir işleme bağlanması yoluyla dolaylı olarak talep edilir. Kanun bu yolu da kapatmıştır: konut ve çatılı işyeri kiralarında sözleşmenin kurulması ya da sürdürülmesi, kiracının yararı olmaksızın kiralananın kullanımıyla doğrudan ilişkisi olmayan bir borç altına girmesine bağlanmışsa, kirayla bağlantılı sözleşme geçersizdir (TBK m.340). Kiraya verenin kullanılmayacak demirbaşları fahiş bedelle satın alma şartı koşması, kiralamayı bir yakınının işletmesinden hizmet alınmasına bağlaması veya kiracıdan kiralananla ilgisi olmayan bir senet istemesi bu kapsamda değerlendirilir.

Güvence bedeli de gizli hava parasının sık kullanılan kılıfıdır. Konut ve çatılı işyeri kiralarında sözleşmeyle kiracıya güvence verme borcu getirilmişse, güvence üç aylık kira bedelini aşamaz. Güvence olarak para veya kıymetli evrak verilmesi kararlaştırılmışsa kiracı parayı kiraya verenin onayı olmaksızın çekilmemek üzere vadeli bir tasarruf hesabına yatırır, kıymetli evrakı ise bir bankaya depo eder. Banka güvenceyi ancak iki tarafın rızasıyla veya icra takibine ya da kesinleşmiş mahkeme kararına dayanarak geri verebilir; kiraya veren kiralananın geri verilmesinden başlayarak üç ay içinde dava açtığını veya icra takibine giriştiğini bildirmezse banka, kiracının istemi üzerine güvenceyi geri vermek zorundadır (TBK m.342). Kiraya verenin kendi hesabına alınan ve iade edilmeyeceği sözlü olarak söylenen “depozito”, hukuken güvence değil, TBK m.346 kapsamında değerlendirilmesi gereken bir ödemedir.

Adlandırma değil, işlevi belirleyicidir.

Sözleşmede “iştirak payı”, “yer bedeli”, “demirbaş bedeli” veya “güvence” yazması sonucu değiştirmez. Mahkeme ödemenin gerçekte neyin karşılığı olduğuna bakar: kiraya verene, kiralamanın yapılması için, kira bedeli ve yan gider dışında yapılan ve iadesi öngörülmeyen her ödeme TBK m.346 kapsamındadır. Demirbaş bedeli adı altında ödeme yapılacaksa, devralınan eşyanın listesi, markası ve durumu sözleşmeye tek tek yazılmalıdır.

Geçersizliğin Sonuçları ve İade: TBK m.27, m.28 ve m.77-82

Kanunun emredici hükümlerine aykırı sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür (TBK m.27/1). Ancak sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez; bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur (TBK m.27/2). Kira sözleşmesi bakımından sonuç şudur: hava parası kaydı geçersizdir, fakat kira sözleşmesi ayakta kalır. Kiracı hem kiralananı kullanmaya devam eder hem de geçersiz kayda dayanarak yaptığı ödemenin iadesini isteyebilir; kiracıyı korumaya yönelik emredici bir hükmün ihlalinden doğan geçersizliğin, kiraya verenin “bu para olmasa kiraya vermezdim” savunmasıyla bütün sözleşmeye yayılarak kiracının aleyhine sonuç doğurması bu hükmün amacıyla bağdaşmaz.

İade talebinin dayanağı sebepsiz zenginleşmedir: haklı bir sebep olmaksızın bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür; geçerli olmayan veya gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanan zenginleşme de geri verilir (TBK m.77). Kiraya veren, borçlu olmadığı bir edimi kendi isteğiyle ifa edenin ancak borçlu olduğu yanılgısına düştüğünü ispat ederek geri isteyebileceği kuralına (TBK m.78) dayanabilir. Bu savunmaya karşı ödemenin kiralamanın ön şartı olarak talep edildiğinin, yani serbest iradeyle değil kira ilişkisini kurabilmek için yapıldığının ispatı önem taşır. Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleşmesinden başlayarak on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TBK m.82).

Eski kiracıya yapılan devir bedeli ödemelerinde ise sorun geçersizlik değil, çoğu zaman edimler arasındaki dengesizliktir. Bir sözleşmede karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık bulunur ve bu oransızlık zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılarak gerçekleşirse zarar gören, durumu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her durumda sözleşmenin kurulmasından başlayarak beş yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip verdiğini geri isteyebilir (TBK m.28). Devredilen müşteri çevresi, ruhsat veya demirbaşlar hakkında bilerek yanlış bilgi verilmişse aldatma hükümleri (TBK m.36) gündeme gelir; bu durumda da bildirim süresi aldatmanın öğrenilmesinden itibaren bir yıldır (TBK m.39).

Hava parası ödemesinde iade ve iptal yolları

DurumHukuki yolSüreDayanak
Kiraya verene ödenen hava parasıSebepsiz zenginleşme nedeniyle iadeÖğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde on yılTBK m.77 ve m.82
Kira sözleşmesinin akıbetiYalnız geçersiz kayıt düşer, kira sözleşmesi devam ederSüreye bağlı değildir; hâkim resen gözetirTBK m.27
Eski kiracıya fahiş devir bedeliAşırı yararlanma nedeniyle bağlı olmadığını bildirmeÖğrenmeden itibaren bir yıl, her hâlde beş yılTBK m.28
Devir konusunda yanlış bilgiAldatma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olmamaÖğrenmeden itibaren bir yılTBK m.36 ve m.39
Devredilen eşyanın ayıplı çıkmasıSatıcının ayıptan sorumluluğuna ilişkin haklarAyıp hükümlerindeki sürelere göreTBK m.219 vd.
Kiraya verenin rızası alınamadıDevir kiraya verene karşı hüküm doğurmaz; bedelin iadesi istenirSözleşmeye aykırılık ve sebepsiz zenginleşme hükümlerine göreTBK m.323 ve m.77

Kira İlişkisinin Devri ile Alt Kiranın Farkı (TBK m.322 ve m.323)

Hava parası ödenen işyeri devirlerinde tarafların neyi devrettiği çoğu zaman belirsiz kalır. Kanun iki ayrı kurum öngörür. Alt kira ve kullanım hakkının devrinde kiracı sözleşmenin tarafı olmaya devam eder; kiracı, kiraya verene zarar verecek bir değişikliğe yol açmamak koşuluyla kiralananı başkasına kiraya verebilir veya kullanım hakkını devredebilir, ancak konut ve çatılı işyeri kiralarında bunun için kiraya verenin yazılı rızası şarttır (TBK m.322). Kira ilişkisinin devrinde ise devralan kiracının yerine geçer: kiracı, kiraya verenin yazılı rızası olmadıkça kira ilişkisini başkasına devredemez; kiraya veren işyeri kiralarında haklı sebep olmadıkça bu rızayı vermekten kaçınamaz. Devirle birlikte devralan sözleşmede kiracının yerine geçer; işyeri kiralarında devreden kiracı, sözleşmenin bitimine kadar ve en fazla iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsilen sorumlu olur (TBK m.323).

Kiraya verenin rızası alınmadan yapılan bir alt kiralama veya devir, kiracının kiralananı sözleşmeye uygun kullanma borcuna aykırılık oluşturabilir ve kiraya verenin sözleşmeyi sona erdirme yoluna başvurmasına zemin hazırlar. Bu nedenle hava parası karşılığında yapılan anlaşmada ödeme, kiraya verenin yazılı rızasının alınması şartına bağlanmalı; rıza alınamazsa bedelin iade edileceği sözleşmeye açıkça yazılmalıdır.

Alt kira ile kira ilişkisinin devri

ÖlçütAlt kira ve kullanım hakkının devriKira ilişkisinin devri
DayanakTBK m.322TBK m.323
Kiraya verenle sözleşme tarafıAsıl kiracı taraf olmaya devam ederDevralan kiracının yerine geçer
Kiraya verenin rızasıKonut ve çatılı işyerinde yazılı rıza şarttırYazılı rıza şarttır; işyerinde haklı sebep olmadıkça rızadan kaçınılamaz
Eski kiracının sorumluluğuKiraya verene karşı sorumluluğu devam ederİşyerinde sözleşmenin bitimine kadar ve en fazla iki yıl müteselsil sorumluluk
Kira süresiAsıl sözleşmenin süresiyle sınırlıdırAynı sözleşme aynı koşullarla devam eder
Hava parası açısından riskAsıl kiracının sözleşmesi sona erince alt kiracının kullanımı da sona ererRıza yoksa devir hüküm doğurmaz

Ticari İşletme Devri ve Kiracılık Hakkı (TTK m.11 ve TBK m.202)

Eski kiracıya ödenen bedel çoğu zaman yalnızca kira ilişkisinin değil, işletmenin tamamının karşılığıdır. Türk Ticaret Kanunu m.11/3, ticari işletmenin devrine ilişkin sözleşmenin, aksi kararlaştırılmadıkça duran malvarlığını, işletme değerini, kiracılık hakkını, ticaret unvanını ve diğer fikrî mülkiyet haklarını ve işletmeye sürekli olarak özgülenen malvarlığı unsurlarını kapsadığını kabul eder. Bu karine devir sözleşmesinin tarafları arasında işler; kiracılık hakkının kiraya verene karşı ileri sürülebilmesi ise yine TBK m.323’teki yazılı rızaya bağlıdır. İşletme devredilse bile kiraya verenin rızası yoksa devralan, kiraya verene karşı kiracı sıfatı kazanmaz.

İşletmeyi aktif ve pasifleriyle devralan kişi, bunu alacaklılara bildirdiği veya ilan ettiği tarihten başlayarak işletmenin borçlarından sorumlu olur; devreden de iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsilen sorumlu olmaya devam eder (TBK m.202). Bu nedenle peştamallık ödenerek işletme devralınırken yalnızca kira sözleşmesi değil, işletmenin vergi, SGK, tedarikçi ve kira borçları da incelenmelidir. Devir sözleşmesinde devredilen demirbaşların listesi, ruhsatların durumu, işletmenin borç tablosu ve devredenin aynı bölgede rakip işletme açmama taahhüdü ayrıntılı olarak yazılmalıdır.

İşletme devrinde kontrol edilecek hususlar

KonuNeden önemliDayanak
Kiraya verenin yazılı rızasıKiracılık hakkının kiraya verene karşı geçmesi için şarttırTBK m.323
Kira sözleşmesinin başlangıç tarihiOn yıllık uzama süresinin dolmasına ne kadar kaldığını gösterirTBK m.347
İşletmenin borçlarıDevralan, bildirim veya ilandan itibaren borçlardan sorumlu olabilirTBK m.202
Devredilen unsurlarAksi yazılmadıkça kiracılık hakkı ve işletme değeri devre dahil sayılırTTK m.11/3
Ruhsat ve izinlerİşyeri açma ve çalışma ruhsatı kişiye ve faaliyete bağlı olabilirBelediye mevzuatı
Ödeme şekliİade ve vergisel ispat için banka kanalı gerekirTBK m.77, VUK

Devralmadan Önce: Kalan Süre ve Kiraya Verenin Sona Erdirme İmkânları

Hava parası, kiracının o yerde uzun süre faaliyet göstereceği beklentisine dayanır. Bu beklentinin hukuki sınırını TBK m.347 çizer: konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı, belirli süreli sözleşmenin bitiminden en az on beş gün önce bildirimde bulunmadıkça sözleşme aynı koşullarla bir yıl uzamış sayılır ve kiraya veren sözleşme süresinin bitimine dayanarak sözleşmeyi sona erdiremez. Ancak on yıllık uzama süresi sonunda kiraya veren, bu süreyi izleyen her uzama yılının bitiminden en az üç ay önce bildirimde bulunmak koşuluyla herhangi bir sebep göstermeksizin sözleşmeye son verebilir. Başlangıç tarihi eski olan bir sözleşmeyi yüksek bedelle devralan kiracı, bu nedenle kısa süre içinde sebepsiz fesihle karşılaşabilir.

On yıllık süre dolmamış olsa bile kiraya verenin kanunda sayılan sebeplerle tahliye isteme imkânları vardır. Kiraya veren, kiralananı kendisi, eşi, altsoyu, üstsoyu veya bakmakla yükümlü olduğu kişiler için konut ya da işyeri gereksinimi nedeniyle kullanma zorunluluğu varsa veya kiralananın yeniden inşası ya da esaslı onarımı gerekiyorsa sözleşmeyi dava yoluyla sona erdirebilir (TBK m.350). Kiralananı sonradan edinen yeni malik de gereksinim sebebiyle kanundaki süreler içinde tahliye isteyebilir (TBK m.351). Kiracının yazılı tahliye taahhüdü veya iki haklı ihtara neden olması da ayrı tahliye sebepleridir (TBK m.352). Dava sebeplerine ilişkin bu hükümler kiracının aleyhine değiştirilemez (TBK m.354).

Devralınan kira ilişkisinde süre riski

RiskAçıklamaDayanak
On yıllık uzama süresinin dolmasıKiraya veren her uzama yılı sonunda üç ay önceden bildirimle sebepsiz fesih yapabilirTBK m.347
Gereksinim veya yeniden inşaKiraya veren dava yoluyla tahliye isteyebilirTBK m.350
Taşınmazın satılmasıYeni malik gereksinim nedeniyle tahliye isteyebilirTBK m.351
Eski kiracının verdiği tahliye taahhüdüVarsa devralanı etkileyip etkilemeyeceği devirden önce değerlendirilmelidirTBK m.352
Devralınan kira borçlarıDevir öncesi kira borçları ve ihtarlar incelenmelidirTBK m.315 ve m.323
Kiracı lehine emredici hükümlerDava sebepleri kiracı aleyhine genişletilemezTBK m.354

Görevli Mahkeme, Arabuluculuk ve Vergisel Sonuçlar

Kiraya verene ödenen hava parasının iadesi, kira ilişkisinden doğan bir uyuşmazlıktır. Kira ilişkisinden doğan davalar dava konusunun değerine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m.4) ve dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (HUAK m.18/B). Eski kiracıyla yapılan devir sözleşmesinden doğan uyuşmazlık ise kira ilişkisinden kaynaklanmaz; genel görevli mahkemelerde görülür. Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili olan ve işletme devrine dayanan uyuşmazlıklar ticari dava niteliği taşıyabilir; konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda da dava öncesi arabuluculuk şartı aranır (HUAK m.5/A).

Vergisel açıdan kiraya verene ödenen tutar, taşınmazın kiraya verilmesinden elde edilen bir hasılat olarak gayrimenkul sermaye iradı kapsamında değerlendirilir (GVK m.70). İşyeri kiralayan ve vergi kesintisi yapmakla sorumlu olan kiracılar ise kira ödemelerinden gelir vergisi kesintisi yapmakla yükümlüdür (GVK m.94). Kayıt dışı yapılan hava parası ödemesi bu nedenle yalnızca iade davasında ispat sorunu yaratmakla kalmaz; kiraya veren bakımından beyan dışı gelir, kiracı bakımından da kesinti yapılmamış ödeme riski doğurur. Eski kiracıya işletme devri karşılığı yapılan ödeme ise devredenin ticari faaliyeti kapsamında değerlendirilir.

Uyuşmazlığın çözüm yeri

UyuşmazlıkGörevli mahkemeDava öncesi şart
Kiraya verene ödenen hava parasının iadesiSulh hukuk mahkemesi (HMK m.4)Arabuluculuk (HUAK m.18/B)
Kira ilişkisinin devrine rıza verilmemesiSulh hukuk mahkemesi (HMK m.4)Arabuluculuk (HUAK m.18/B)
Eski kiracıyla devir bedeli uyuşmazlığıGenel görevli mahkemeTicari dava ve para alacağı ise arabuluculuk (HUAK m.5/A)
İşletme devrinde aldatma veya aşırı yararlanmaGenel görevli mahkeme; ticari dava niteliğine göre asliye ticaretUyuşmazlığın niteliğine göre

Ödeme yapmadan önce kime, neyin karşılığında ödediğinizi netleştirin.

Hava parasının geri alınabilmesi veya karşılığının güvence altına alınması, ödemeden önce kurulan belge düzenine bağlıdır: kiraya verenin yazılı rızası, devredilen unsurların listesi, kalan kira süresi ve banka dekontu. Devir sözleşmenizi veya kira sözleşmenizi değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara’yı 0554 648 37 15 numaralı telefondan arayabilirsiniz.

Konuyla ilgili diğer rehberlerimiz: alt kira ve kullanım hakkının devri · kira sözleşmesinde cezai şart ve muacceliyet kaydı yasağı · depozito iadesi dava dilekçesi · depozito faizi ve iade hesaplama · kira davalarında görevli mahkeme · kira uyuşmazlığında arabuluculuk · tahliye sebepleri ve süre hesaplama aracı · kira gelirinin vergilendirilmesi

Sık Sorulan Sorular

Hava parası/peştamallık ödemek yasal mı?

Hava parası almak veya ödemek bugün ayrı bir suç olarak düzenlenmemiştir. Geçerliliği kime ödendiğine bağlıdır: eski kiracıya, işyerinin veya kira sözleşmesinin devri (müşteri portföyü ve işletme değeri) karşılığı ödenen bedel yasaldır (TBK m.323). Buna karşılık kiraya verenin/mülk sahibinin kira dışında ek olarak istediği hava parası, TBK m.346’nın emredici hükmüne aykırı olduğundan geçersizdir.

Ödediğim hava parasını geri alabilir miyim?

Duruma bağlıdır. Eski kiracıya ödediyseniz ve vaat edilen müşteri portföyü/işletme değeri gerçekte yoksa ya da aldatma veya sözleşmeye aykırılık varsa, sebepsiz zenginleşme (TBK m.77) hükümleriyle geri isteyebilirsiniz; edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık zor durumda kalma, düşüncesizlik veya deneyimsizlikten yararlanılarak sağlanmışsa aşırı yararlanma hükümleri (TBK m.28) de işletilebilir. Ancak sadece ‘beklediğim müşteri yoğunluğu olmadı’ demek çoğu zaman yeterli değildir. Mülk sahibine kira dışında ödenen bedellerin iadesinde ise ödemenin kira ilişkisinin kurulması için şart koşulduğunun ispatı belirleyicidir (TBK m.77-78).

İşyeri kira sözleşmesini devralırken nelere dikkat etmeliyim?

Devir, kiraya verenin yazılı rızasına bağlıdır; ancak işyeri kiralarında kiraya veren haklı bir sebep olmadıkça bu rızayı vermekten kaçınamaz (TBK m.323). Devirle birlikte aynı sözleşme devam eder ve devralan kiracı kiraya verene karşı sorumlu olur; devreden (eski) kiracı ise en fazla 2 yıl (kalan süre daha kısaysa o süre kadar) müteselsilen sorumlu kalır.

En büyük risk nedir?

Sözleşmenin kalan süresidir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında sözleşme 10 yıl kendiliğinden uzadıktan sonra kiraya veren sebep göstermeden fesih hakkı kazanır. 9-10 yıla uzamış bir sözleşmeyi yüksek hava parasıyla devralan kiracı, kısa süre sonra tahliye edilirse ödediği bedeli ne mülk sahibinden ne de eski kiracıdan geri alabilir. Bu yüzden devralınan sözleşmenin başlangıç tarihi mutlaka kontrol edilmelidir.

Ödemeyi nasıl belgelemeliyim?

Hava parası ödemesini mutlaka yazılı bir devir sözleşmesiyle ve banka dekontuyla belgeleyin; ödemenin hangi amaçla (müşteri portföyü/işletme değeri) yapıldığı açıkça yazılmalıdır. Belgesiz ödemede ispat yükü, ödemeyi yaptığını iddia eden tarafa düşer; görevli mahkeme ise ödemenin kiraya verene mi eski kiracıya mı yapıldığına göre değişir.

📘 Ana Rehber: Kira Hukuku Rehberi

Bu konuda avukat desteğine mi ihtiyacınız var?

Durumunuzu Hukukçular Evi ile değerlendirin; ilk görüşme için hemen ulaşın.

📞 Hemen Arayın 💬 WhatsApp

Dosyanız için değerlendirme

Süreler kısadır ve usul hataları geri alınamaz. Belgelerinizi birlikte inceleyelim.

İletişime Geçin

Bu içerik Gayrimenkul ve Kira Hukuku alanındadır.

Gayrimenkul ve Kira Hukuku Rehberi  ·  Bu alandaki tüm rehberler  ·  Tüm hukuk dalları

Post by Av. Fatma Öztürk