İş güvencesi kapsamındaki bir işçinin iş sözleşmesi feshedilirken uyulması gereken usul, İş Kanunu’nun 19. maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddenin iki temel şartı vardır: fesih bildiriminin yazılı yapılması ve sebebin açık ve kesin biçimde belirtilmesi; ayrıca işçinin savunması alınmadan, davranışı veya verimi ile ilgili nedenlerle sözleşmenin feshedilememesi. Bu usule uyulmaması, fesih sebebi esasen haklı olsa bile feshi geçersiz kılabilir.
İşçilik alacakları ve fesih konusunda destek alın
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Yazılı Bildirim ve Sebebin Açıkça Gösterilmesi
Fesih bildirimi yazılı olarak yapılmalı ve fesih sebebi açık ve kesin şekilde belirtilmelidir. “Performans düşüklüğü” veya “işyeri gerekleri” gibi soyut ifadeler yeterli görülmez; hangi olayın, ne zaman ve nasıl gerçekleştiği somutlaştırılmalıdır.
Bu şartın önemli bir sonucu vardır: işveren, fesih bildiriminde gösterdiği sebeple bağlıdır. Dava aşamasında yeni fesih sebepleri ileri sürülemez. Bu nedenle bildirim metni, dosyanın kaderini belirleyen belgedir.
Savunma Alma Zorunluluğu
Hakkındaki iddialara karşı savunması alınmadan bir işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesi, o işçinin davranışı veya verimi ile ilgili nedenlerle feshedilemez. Savunma, işçiye kendisine yöneltilen somut iddiaları öğrenme ve bunlara cevap verme imkânı tanımalıdır.
Savunma istem yazısı nasıl olmalı?
- İsnat edilen davranış veya verim sorunu somut olarak anlatılmalıdır: tarih, olay ve sonuç.
- Savunma için makul bir süre tanınmalıdır.
- Yazının işçiye tebliğ edildiği belgelenmelidir; imzadan imtina hâlinde tutanak düzenlenir.
- Soyut ve genel ifadelerle istenen savunma, geçerli savunma alma sayılmaz.
İstisnası: 25/II hâlleri
Savunma alma zorunluluğu, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle yapılan derhal fesihlerde (İş K. 25/II) uygulanmaz. Ancak bu istisnaya dayanabilmek için fesih sebebinin gerçekten 25/II kapsamında bulunması gerekir. İşveren 25/II’ye dayandığını iddia edip de olay bu kapsamda değerlendirilmezse, savunma alınmamış olması feshi geçersiz kılar.
Ayrıca 25/II’ye dayalı fesihte İş Kanunu 26’daki hak düşürücü süreye uyulmalıdır: fiili öğrenmeden itibaren altı iş günü ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl. Bu süre kaçırıldığında derhal fesih hakkı düşer.
Feshin Son Çare Olması (Ultima Ratio) İlkesi
Kanunda açıkça yazılı olmamakla birlikte, yargı uygulamasında yerleşmiş temel ilkedir. Fesihten önce daha hafif tedbirlerin uygulanabilir olup olmadığı araştırılır:
- Uyarı, ihtar veya diğer disiplin tedbirleri denenmiş mi?
- İşçinin başka bir bölümde veya pozisyonda değerlendirilmesi mümkün mü?
- Eğitim veya performans iyileştirme süreci uygulanmış mı?
- İşletmesel karara dayalı fesihlerde, işçi sayısını azaltmadan çözüm üretilebilir mi?
Bu adımların atılmadığı fesihlerde, sebep esasen geçerli görünse dahi fesih geçersiz sayılabilir.
Performansa Dayalı Fesihte Özel Şartlar
Verim düşüklüğüne dayalı fesihlerde objektif ölçüt aranır. İşçinin performansı, benzer işi yapan diğer çalışanlarla karşılaştırılabilir verilerle ortaya konmalı, düşüklüğün süreklilik gösterdiği ve işçiye iyileştirme fırsatı tanındığı belgelenmelidir. Ölçütlerin fesihten sonra oluşturulması kabul edilmez.
Usule Aykırı Fesihte Sonuç
İş güvencesi kapsamındaki işçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı iddiasıyla işe iade talebinde bulunabilir. Bunun için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır.
Feshin geçersizliğine karar verilirse işçi, kararın kesinleşmesinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurur. İşveren bir ay içinde işe başlatmazsa, işe başlatmama tazminatı ile boşta geçen süre ücreti gündeme gelir.
İş Güvencesi Kapsamı
Bu hükümlerden yararlanabilmek için işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışıyor olması, işyerinde otuz veya daha fazla işçi bulunması ve işçinin en az altı aylık kıdeminin olması gerekir. Kapsam dışında kalan işçiler bakımından kötüniyet tazminatı gündeme gelebilir.
Savunma İstem Yazısının Örnek Kurgusu
Geçerli bir savunma istemi şu yapıyı taşır: hitap ve tarih, isnat edilen davranışın somut anlatımı (tarih, yer, olay), varsa dayanak belge ve tanıkların belirtilmesi, savunma için tanınan süre ve savunmanın hangi birime iletileceği. “Performansınız yetersiz bulunmuştur, savunmanızı bekliyoruz” biçimindeki yazılar, işçiye kendisine ne isnat edildiğini öğrenme imkânı vermediği için geçerli savunma istemi sayılmaz.
Savunma Verilmezse Ne Olur?
İşçinin savunma vermemesi veya süresi içinde cevap vermemesi, savunma alma yükümlülüğünün yerine getirilmiş olması sonucunu doğurur; ancak bunun için istem yazısının usulüne uygun tebliğ edildiğinin ispatlanması gerekir. Tebliğ edilmediği veya imzadan imtina hâlinde tutanak düzenlenmediği dosyalarda işveren bu savunmadan yararlanamaz.
Disiplin Kurulu Bulunan İşyerleri
Toplu iş sözleşmesi veya iç yönetmelikle disiplin kurulu öngörülmüşse, fesih öncesinde bu kurulun işletilmesi zorunludur. Kurul kararı alınmadan yapılan fesih, savunma alınmış olsa dahi usule aykırı hâle gelir. Kurulun oluşumu, toplanma usulü ve karar nisabına ilişkin iç düzenlemeye uyulup uyulmadığı dava aşamasında incelenir.
Fesih Tarihinin Belirlenmesi
Fesih, bildirimin işçiye ulaştığı anda hüküm doğurur. Bu tarih hem işe iade süresinin hem kıdem hesabının başlangıcıdır. Elektronik ortamda yapılan bildirimlerde ulaşma anının ispatı sorun yarattığından, yazılı bildirimin imza karşılığı teslimi veya noter aracılığıyla gönderimi tercih edilmelidir.
Fesih dosyanız için değerlendirme
Süreler kısadır ve usul hataları geri alınamaz. Dosyanızı ve belgelerinizi birlikte inceleyelim.
Usulüne Uygun Fesih Süreci: Adım Adım
- Sebebi somutlaştırın — İsnat edilen davranış veya verim sorununu tarih ve olay bazında belgeleyin; soyut ifadelerden kaçının.
- Savunma isteyin — Somut iddiaları içeren yazılı savunma istem yazısını tebliğ edin ve makul süre tanıyın.
- Daha hafif tedbirleri değerlendirin — Uyarı, pozisyon değişikliği veya iyileştirme süreci gibi alternatifleri deneyin ve bunları kayda geçirin.
- Yazılı fesih bildirimi düzenleyin — Sebebi açık ve kesin biçimde yazın; bildirimde yer almayan sebebe sonradan dayanılamayacağını unutmayın.
- Süreleri takip edin — 25/II’ye dayalı fesihte altı iş günü, işe iade sürecinde ise bir ay ve iki haftalık süreleri hesaplayın.
Savunma Alma: Kim, Ne Zaman, Nasıl?
Savunma alma yükümlülüğü her fesihte değil, belirli hâllerde doğar.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Zorunlu olduğu hâller | İşçinin davranışı veya verimi kaynaklı fesih | İK m.19 |
| Gerekmediği hâller | İşletme, işyeri ve işin gereklerinden kaynaklı fesih | Ekonomik sebep |
| Haklı fesihte | Ahlak ve iyiniyete aykırılık hâlinde aranmaz | Tartışmalı |
| Şekil | Yazılı istenmeli | İspat |
| Süre | Makul süre tanınmalı | Savunma hazırlama |
| İçerik | İsnat açık ve somut olmalı | Genel ifade yetersiz |
| Savunma vermezse | Hakkından vazgeçmiş sayılır | Tutanak |
| Alınmazsa | Fesih geçersiz | İşe iade |
| Sonradan alınamaz | Fesihten sonra | Geçersizlik giderilmez |
Altıncı ve dokuzuncu satırlar iki kritik noktadır: savunma istenirken isnat edilen fiilin açık ve somut biçimde belirtilmesi gerekir — “performansınız düşük” gibi genel ifadeler yeterli sayılmaz; ayrıca fesih gerçekleştirildikten sonra alınan savunma usul eksikliğini gidermez.
Feshin Son Çare Olması İlkesi
İşveren feshe gitmeden önce başka çözümleri denemiş olmalıdır.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| İlke | Fesih en son başvurulacak yol | Ölçülülük |
| Denenecekler — 1 | Görev veya bölüm değişikliği | Uygun pozisyon |
| Denenecekler — 2 | Eğitim ve destek | Performansta |
| Denenecekler — 3 | Çalışma süresi ayarlaması | Ekonomik sebepte |
| Denenecekler — 4 | Fazla mesainin kaldırılması | İşgücü fazlasında |
| Yeni işçi alımı | Fesihle aynı dönemde alım varsa | İlke ihlali |
| İspat | İşverende | Belge sunmalı |
| İhlal sonucu | Fesih geçersiz | İşe iade |
| Kapsam | Geçerli nedenli fesihlerde | Haklı fesihte aranmaz |
Altıncı satır uygulamada en sık kabul edilen ihlal biçimidir: ekonomik sebeple işçi çıkarıldığı ileri sürülen dönemde aynı veya benzer pozisyonlara yeni işçi alınmış olması, feshin son çare olmadığını gösterir ve fesih geçersiz sayılır. Dokuzuncu satır ise kapsamı belirler; bu ilke geçerli nedenli fesihlerde uygulanır, haklı nedenli fesihlerde aranmaz.
Fesih rehberlerimiz: haklı nedenle fesih · geçerli nedenle fesih · savunma alınmadan fesih · devamsızlık nedeniyle fesih · istifa ve kıdem tazminatı · iş güvencesi şartları
Savunma İstem Yazısı ve İşçinin Cevabı
Her iki taraf için de bu aşama belirleyicidir.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| İşveren — yazılı istem | İsnat somut ve açık | Tarih ve olay |
| İşveren — süre | Makul süre tanıyın | Hazırlık için |
| İşveren — tebliğ | İmza karşılığı veya noter | İspat |
| İşçi — cevap verin | Süresinde ve yazılı | Sessizlik aleyhe |
| İşçi — somut yanıt | Her isnada ayrı cevap | Delil sunun |
| İşçi — belge | Rapor, mesaj, tanık isimleri | Ekleyin |
| Suçlamayı kabul etmeyin | Baskı altında ikrar | Sonradan aleyhe |
| Kopya saklayın | Verdiğiniz savunmanın örneği | İspat |
| Savunma sonrası | İşveren değerlendirmek zorunda | Şeklen alınmış savunma yetersiz |
Dokuzuncu satır yargı denetiminin özüdür: savunma yalnızca şeklen alınmış olmamalı, işveren tarafından gerçekten değerlendirilmiş olmalıdır — savunmanın alındığı gün yapılan fesihler, savunmanın dikkate alınmadığı yönünde değerlendirilebilir. Yedinci satır ise işçiler için uyarıdır; baskı altında verilen ikrar niteliğindeki beyanlar sonradan aleyhe delil oluşturur.
Fesih rehberlerimiz: haklı nedenle fesih · geçerli nedenle fesih · savunma alınmadan fesih · devamsızlık nedeniyle fesih · istifa ve kıdem tazminatı · iş güvencesi şartları
Yazılı Fesih Bildirimi ve Şekil Şartları
İş güvencesi kapsamındaki fesihlerde şekil şartları emredicidir.
| Konu | Kural | Not |
|---|---|---|
| Yazılı şekil | Zorunlu | Sözlü fesih geçersiz |
| Sebep gösterme | Açık ve kesin | Genel ifade yetersiz |
| Somutluk | Tarih, olay, dayanak | Belirtilmeli |
| Sonradan değiştirme | Yeni sebep eklenemez | Bağlayıcı |
| Savunma | Davranış ve verim kaynaklıysa | Alınmalı |
| Tebliğ | İmza karşılığı veya noter | İspat |
| İmzadan kaçınma | Tutanak tutulur | Tanık |
| Eksiklik sonucu | Fesih geçersiz | İşe iade |
| İşçi için | Bildirimi mutlaka alın | Dava dayanağı |
Dördüncü ve sekizinci satırlar işverenler için en büyük riski oluşturur: fesih bildiriminde gösterilen sebep bağlayıcıdır ve davada yeni sebep ileri sürülemez; şekil şartlarındaki eksiklik ise sebep gerçekten mevcut olsa dahi feshin geçersiz sayılmasına ve işe iadeye yol açar.
Fesih rehberlerimiz: haklı nedenle fesih · geçerli nedenle fesih · savunma alınmadan fesih · devamsızlık nedeniyle fesih · istifa ve kıdem tazminatı · iş güvencesi şartları
İş dosyanızı süre kaybetmeden değerlendirelim
Av. Fatma Öztürk — Hukukçular Evi Ankara
Sıkça Sorulan Sorular
Savunmam alınmadan işten çıkarıldım, fesih geçersiz mi?
Davranış veya verim nedenine dayalı fesihlerde savunma alınmaması feshi geçersiz kılar. Ancak ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle yapılan derhal fesihlerde (İş K. 25/II) savunma alma zorunluluğu bulunmaz.
İşveren dava sırasında yeni fesih sebebi ileri sürebilir mi?
Hayır. İşveren fesih bildiriminde gösterdiği sebeple bağlıdır. Bildirimde yer almayan sebepler dava aşamasında ileri sürülemez.
İşe iade için süre ne kadar?
Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması zorunludur. Anlaşma sağlanamazsa son tutanak tarihinden itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılmalıdır.
Feshin son çare olması ilkesi ne anlama gelir?
Fesihten önce uyarı, yer değişikliği, eğitim gibi daha hafif tedbirlerin uygulanabilir olup olmadığının araştırılmasıdır. Bu adımlar atılmadan yapılan fesih, sebep geçerli görünse bile geçersiz sayılabilir.
Bilgilendirme: Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayınız için avukata danışın.
İlgili Rehberler
- Haksız Fiil Sorumluluğunun Şartları (TBK 49)
- İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku — tüm rehberler
- İş Hukuku Rehberi
İşlem yapmadan önce kontrol ettirin
Yanlış zamanda atılan bir adım, haklı olduğunuz bir dosyayı kaybettirebilir.
