Çalışma İzni ve Turkuaz Kart: Türleri ve Başvuru

Türkiye’de çalışmak isteyen yabancıların, işe başlamadan önce çalışma izni alması zorunludur. Bu izin yalnızca çalışma hakkı vermekle kalmaz, kural olarak ikamet izni yerine de geçer.

Bu yazı konuyu madde numaralarıyla ele alır: izin türleri ve süreler (6735 m.10), Turkuaz Kart ve üç yıllık geçiş süresi (m.11), geçiş süresi kaydının kaldırılmasındaki yüz seksen günlük pencere, iptal sebepleri (m.15), harç muafiyeti ve ret kararına karşı zorunlu idari itiraz (m.21).

1) Çalışma İzni ile İkamet İzni İlişkisi: Tek Yönlü

Bu ilişki çift yönlü sanılır; oysa tek yönlüdür.

İkinci satır uygulamada en çok hataya yol açan noktadır: mülteci veya ikincil koruma statüsü dışındaki bir yabancının ikamet izni bulunması, o yabancıya çalışma hakkı vermez.

Dolayısıyla geçerli bir ikamet izniyle Türkiye’de bulunan bir yabancının çalışabilmesi için ayrıca çalışma izni alması gerekir.

İstisna kapsamındakiler

Çalışma izninin ikamet izni yerine geçmesi kuralı, uluslararası koruma başvuru sahibi, şartlı mülteci ve geçici koruma kapsamındaki kişilere verilen izinler bakımından uygulanmaz.

2) Süreli Çalışma İzni (6735 m.10)

Tablodaki “aynı işverene bağlı olmak kaydıyla” ifadesi belirleyicidir: işveren değişikliği hâlinde uzatma değil, yeni başvuru söz konusu olur ve süre yeniden bir yıldan başlar.

Bu, iş değişikliği planlayan yabancılar bakımından önemli bir sonuçtur: birikmiş uzatma süresi yeni işverende devam etmez.

3) Süresiz ve Bağımsız Çalışma İzni

Bağımsız çalışma izninde değerlendirme ölçütleri kanunda sayılmıştır: yabancının eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye’deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi, yabancı şirket ortağı ise sermaye payı ile Danışma Kurulu önerileri doğrultusunda Bakanlıkça belirlenecek diğer hususlar.

Bağımsız çalışma izninin teknik özelliği şudur: süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli olarak düzenlenir. Yani bir yıl – iki yıl – üç yıl kademesine bağlı değildir, ancak süresiz de değildir.

Süresiz iznin sınırları

Süresiz çalışma izni, kapsamlı bir statü sağlar; ancak bazı hakları içermez. Süresiz çalışma izni olan yabancının seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile bu izinden doğmayan diğer haklar bakımından ilgili mevzuat hükümleri uygulanır.

4) Turkuaz Kart (6735 m.11)

Madde 11/1: Uluslararası işgücü politikası doğrultusunda; eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye’deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi ile Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu önerileri ve Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara göre başvurusu uygun görülen yabancılara Turkuaz Kart verilir.

Üç yıllık geçiş süresi

Madde 11/2: Turkuaz Kart, ilk üç yılı geçiş süresi olmak kaydıyla verilir. Bakanlık, geçiş süresi içinde işveren veya yabancıdan yürütülen faaliyetlere ilişkin bilgi ve belge talep edebilir.

Bu, Turkuaz Kartın en ayırt edici özelliğidir: kart verildiği anda kesin bir statü doğurmaz; ilk üç yıl denetimli bir geçiş dönemidir.

Geçiş süresi kaydının kaldırılması: kritik pencere

Üç yılın sonunda kayıt kendiliğinden kalkmaz; başvuru gerekir ve bu başvurunun zamanlaması belirleyicidir.

Son satır, bu yazının en önemli uyarısıdır: geçiş süresi dolduktan sonra yapılan başvurular reddedilir ve kart iptal edilir. Yani gecikme, yalnızca süresiz statüye geçilememesi değil, mevcut kartın kaybı anlamına gelir.

Bu nedenle Turkuaz Kart sahiplerinin, kartın veriliş tarihinden itibaren üç yıllık geçiş süresinin bitişini ve buna yüz seksen gün kalan tarihi takvime işlemesi gerekir.

Aile bireyleri

Turkuaz Kart sahibinin yabancı eşi ile kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğuna, Turkuaz Kart sahibi yakını olduğunu gösteren belge verilir.

5) Harç Muafiyeti

Turkuaz Kartın somut bir avantajı da harç bakımından öngörülmüştür.

Çalışma izni belgesi harçlarının tespitinde ise farklı bir esas geçerlidir: karşılıklılık ilkesi göz önünde tutularak Dışişleri Bakanlığı yetkilidir.

6) İptal Sebepleri (6735 m.15)

Verilen izin veya kart, belirli hâllerde iptal edilir. Bu sebeplerin bilinmesi, statünün korunması bakımından önem taşır.

(ğ) bendindeki iki farklı süre dikkatle ayrılmalıdır: süreli izinlerde altı ay, bağımsız ve süresiz izinlerde bir yıl. Her ikisi de aralıksız kalış üzerinden hesaplanır.

Mücbir sebep olarak kanunda sağlık sebepleri veya zorunlu kamu hizmeti örneklenmiştir. Bu hâllerde sürelerin aşılması iptal sebebi oluşturmaz; ancak durumun belgelenmesi gerekir.

(e) bendi ise geçiş süresinin neden ciddiye alınması gerektiğini gösterir: talep edilen bilgi ve belgelerin sunulmaması, tek başına iptal sebebidir.

7) Ret Kararına Karşı: Zorunlu İdari İtiraz (6735 m.21)

Bu, uygulamada en çok hak kaybı doğuran aşamadır ve doğrudan dava açılmasına engeldir.

Madde 21/1: Çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti başvurusunun reddi ve düzenlenen belgelerin iptali kararları, yabancı çalıştıran işverene veya bağımsız çalışma izni, süresiz çalışma izni ya da Turkuaz Kart sahibi yabancıya 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir.

Madde 21/2: Bakanlığın bu Kanun kapsamında verdiği kararlara karşı ilgililer tarafından tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir. İtirazın reddedilmesi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.

Kanunun kurduğu sıra açıktır: önce Bakanlığa itiraz, sonra dava. Bu, tüketilmesi gereken bir idari başvuru yoludur.

Otuz günlük sürenin kaçırılması ağır sonuç doğurur: itiraz yolu kapandığında dava aşamasına geçiş de sorunlu hâle gelir.

Tebligatın 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre yapılması ise sürenin başlangıcını belirler; bu nedenle tebliğ evrakının ve tarihinin saklanması gerekir.

Kime tebliğ edilir?

Birinci satır pratik bir risk doğurur: işverene bağlı izinlerde tebligat işverene yapılır. Dolayısıyla yabancı, kararı ve süreyi işverenden öğrenir.

Bu nedenle işveren ile yabancı arasında bildirim akışının kurulması, otuz günlük sürenin kaçırılmaması bakımından önemlidir.

8) Özel Gruplar ve Muafiyet

Bazı yabancılar bakımından başvuru mercii veya süreç farklı işler.

Birinci satırdaki sınır sıkça atlanır: öğrenci olmak tek başına çalışma hakkı vermez; ayrıca çalışma izni gerekir ve ön lisans ile lisans öğrencileri bakımından ilk yılın tamamlanması beklenir.

Beşinci satır ise iki aşamalı bir süreç öngörür: önce YÖK ön izni, sonra çalışma izni. Bu sıra 6735 ile getirilen bir değişikliğin sonucudur.

Çalışma izni muafiyeti

Dördüncü satır önemli bir sınırdır: izin veya muafiyet belgesi, kalışın hukuki dayanağını oluşturur; ancak mutlak bir kalış hakkı vermez. İptal veya sınır dışı sebeplerinin doğması hâlinde statü sona erebilir.

Başvuruyu kim yapar?

Üçüncü satır pratik bir imkândır; ancak aracı kullanılması, başvurunun içeriğinden doğan sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Özellikle sahte veya yanıltıcı bilgi ve belge iptal sebebi olduğundan, sunulan belgelerin doğruluğu başvuranın sorumluluğundadır.

9) Bildirim Yükümlülüğü (6735 m.22)

İzin alındıktan sonra da yükümlülükler sürer.

Bu yükümlülüğün ihmali, hem idari yaptırım hem de statü bakımından sorun doğurabilir. Özellikle çalışmanın sona ermesi bildiriminin yapılmaması, sonraki başvurularda sorun yaratabilir.

10) İtiraz Dilekçesinin Kurgusu

Otuz günlük idari itiraz, dava öncesindeki tek fırsattır. Bu nedenle dilekçenin ret gerekçesini doğrudan karşılaması gerekir.

Beşinci bölüm belirleyicidir: itiraz, kararın yeniden değerlendirilmesini sağlayan bir yoldur. Bu nedenle her ret gerekçesinin ayrı ayrı karşılanması gerekir.

Altıncı bölüm ise itirazın dava aşamasına göre avantajını gösterir: idari itiraz aşamasında eksik belgeler tamamlanabilir; oysa dava aşamasında inceleme işlemin tesis edildiği andaki duruma göre yapılır.

Ret gerekçesine göre strateji

Beşinci satır, iptal sebeplerinden (ğ) bendine karşılık gelir: sağlık sebepleri veya zorunlu kamu hizmeti gibi mücbir sebepler bulunuyorsa, sürelerin aşılması iptal sebebi oluşturmaz. Ancak bu durumun belgelenmesi gerekir.

Dördüncü satır ise idari yargı aşamasında da sürdürülebilecek bir argümandır: bildirimin hangi kurumca ve hangi somut olguya dayanılarak yapıldığı sorgulanabilir.

İtiraz reddedilirse

Üçüncü satır pratikte önemlidir: çalışma izni reddedilen bir yabancının ikamet statüsü de etkilenebileceğinden, dava süresince doğacak boşluk ayrıca planlanmalıdır.

Dördüncü satır ise bir alternatif sunar: ret gerekçesi giderilebilir nitelikteyse, dava beklenirken şartları sağlayan yeni bir başvuru yapılması değerlendirilebilir.

Her hâlde otuz günlük itiraz süresi ve sonrasındaki dava süresi ayrı ayrı takip edilmelidir; birinin kullanılması diğerinin süresini durdurmaz.

11) İşveren Bakımından Yükümlülükler

Çalışma izni süreci yalnızca yabancıyı değil, işvereni de doğrudan bağlar. İşverene bağlı izinlerde başvuruyu da yaptırımı da işveren üstlenir.

Son satır, işveren bakımından bir sorumluluk doğurur: karar işverene tebliğ edildiğinden, otuz günlük itiraz süresinin takibi de fiilen işverene düşer.

Bu sürenin kaçırılması, yabancının hak kaybına yol açabilir. Bu nedenle iş sözleşmelerinde bildirim akışının düzenlenmesi yararlı olur.

İzinsiz çalıştırmanın sonuçları

Bu nedenle işe alım sürecinde izin kontrolünün istihdam öncesinde yapılması gerekir. İzin başvurusunun yapılmış olması, iznin verildiği anlamına gelmez.

İşveren değişikliği planlaması

Dördüncü satır, iş değişikliklerinde en çok karşılaşılan risktir: eski izinle yeni işverende çalışılması, izinsiz çalışma sayılır.

Beşinci satır ise uzun vadeli planlama gerektirir: süresiz çalışma izni için aranan en az sekiz yıl kanuni çalışma şartı bakımından, izin kesintilerinin nasıl değerlendirileceği önem taşır.

Bu nedenle iş değişikliği planlanırken yeni başvurunun eski izin sona ermeden sonuçlandırılması hedeflenmelidir. Aksi hâlde hem çalışma boşluğu hem süre hesabında kesinti doğabilir.

12) Sık Yapılan Sekiz Hata

• İkamet izniyle çalışabileceğini sanmak. İkamet izni çalışma hakkı vermez.
• İşveren değişikliğinde süre birikimi beklemek. Uzatma aynı işverene bağlıdır.
• Geçiş süresini takip etmemek. Süre dolduktan sonra yapılan başvuru reddedilir ve kart iptal edilir.
• Yüz seksen günlük pencereyi kaçırmak. Başvuru bu tarihten önce yapılamaz.
• Bilgi ve belge taleplerini yanıtsız bırakmak. Bu, tek başına iptal sebebidir.
• Yurt dışı sürelerini karıştırmak. Süreli izinlerde altı ay, bağımsız ve süresizde bir yıl.
• Doğrudan dava açmak. Önce otuz gün içinde Bakanlığa itiraz gerekir.
• Tebligatı işverende bırakmak. Süre, işverene yapılan tebliğden işler.

13) Kontrol Listesi

• Çalışma izniniz olmadan işe başlamayın.
• İzin türünüzü ve süresini netleştirin.
• İşveren değişikliğinde yeni başvuru gerektiğini hesaba katın.
• Turkuaz Kart sahibiyseniz geçiş süresinin bitişini takvime işleyin.
• Bitişe yüz seksen gün kalan tarihi ayrıca işaretleyin.
• Bakanlık bilgi ve belge talebi geldiğinde süresinde yanıtlayın.
• Yurt dışında geçirdiğiniz süreleri kayıt altında tutun.
• Ret veya iptal gelirse otuz günlük itiraz süresini kaçırmayın.

Yabancılar hukukunun diğer başlıkları için ikamet izni başvurusu, uzatma ve ret kararına itiraz, ikamet izni türleri ve şartları (6458 m.30-49), sınır dışı kararına itiraz, vatandaşlık reddine itiraz ve dar mükellefiyet ve mukimlik incelemelerimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Çalışma izni zorunlu mu?

Evet. Türkiye’de çalışmak isteyen yabancıların işe başlamadan önce 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca çalışma izni alması zorunludur. Geçerli izni olmadan çalışan yabancılar ve onları çalıştıran işverenler hakkında idari işlem uygulanır.

Çalışma izni ikamet izni yerine geçer mi?

Evet, kural olarak geçer. Ancak uluslararası koruma başvuru sahibi, şartlı mülteci ve geçici koruma kapsamındaki kişilere verilen çalışma izinleri bu kapsamda değildir.

İkamet iznim var, çalışabilir miyim?

Hayır. Mülteci veya ikincil koruma statüsü dışındaki bir yabancının ikamet izni bulunması o yabancıya çalışma hakkı vermez; ayrıca çalışma izni alınması gerekir.

Koruma kapsamındakiler ne zaman başvurabilir?

Uluslararası koruma başvurusunda bulunanlar ve şartlı mülteciler başvuru tarihinden itibaren; geçici koruma sağlananlar ise geçici kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra.

Süreli çalışma izni ne kadar verilir?

İlk başvuruda belirli bir işveren ve işyerine bağlı olarak en çok bir yıl; ilk uzatmada aynı işverene bağlı olmak kaydıyla en çok iki yıl; sonraki uzatmalarda en çok üç yıl.

İşveren değişirse süreler devam eder mi?

Hayır. Uzatma aynı işverene bağlı olmak kaydıyla yapılır. İşveren değişikliğinde yeni başvuru söz konusu olur ve süre yeniden bir yıldan başlar.

Süresiz çalışma izni kimlere verilir?

Türkiye’de uzun dönem ikamet izni bulunan ya da kanuni olarak en az sekiz yıl çalışma izniyle çalışmış yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir.

Süresiz izin her hakkı verir mi?

Hayır. Süresiz çalışma izni olan yabancının seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile bu izinden doğmayan diğer haklar bakımından ilgili mevzuat hükümleri uygulanır.

Bağımsız çalışma izni nedir?

Uluslararası işgücü politikası doğrultusunda değerlendirilerek verilen izindir. Değerlendirmede yabancının eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, faaliyet veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi ile yabancı şirket ortağı ise sermaye payı dikkate alınır.

Bağımsız izin süresiz mi?

Hayır. Kanun açıktır: bağımsız çalışma izni, maddede yer alan süre sınırlamalarına tabi olmaksızın süreli olarak düzenlenir. Yani bir-iki-üç yıl kademesine bağlı değildir ama süresiz de değildir.

Turkuaz Kart kimlere verilir?

6735 m.11 uyarınca eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye’deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi ile Danışma Kurulu önerileri ve Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara göre başvurusu uygun görülen yabancılara.

Turkuaz Kart hemen kesin statü verir mi?

Hayır. Turkuaz Kart, ilk üç yılı geçiş süresi olmak kaydıyla verilir. Bu süre denetimli bir geçiş dönemidir.

Geçiş süresinde ne olur?

Bakanlık, geçiş süresi içinde işveren veya yabancıdan yürütülen faaliyetlere ilişkin bilgi ve belge talep edebilir. Amaç, kartın dayandığı niteliklerin sürüp sürmediğinin denetlenmesidir.

Üç yıl sonunda kayıt kendiliğinden kalkar mı?

Hayır. Yabancının başvurusu gerekir. Başvuru üzerine geçiş süresi kaydı kaldırılır ve kart süresiz hâle gelir.

Bu başvuru ne zaman yapılmalı?

Geçiş süresinin dolmasına yüz seksen gün kalmasından önce yapılamaz; her durumda geçiş süresi dolmadan yapılmalıdır.

Geç kalırsam ne olur?

Geçiş süresi dolduktan sonra yapılan başvurular reddedilir ve Turkuaz Kart iptal edilir. Yani gecikme, sadece süresiz statüye geçilememesi değil, mevcut kartın kaybı anlamına gelir.

Turkuaz Kart sahibinin ailesi ne olur?

Turkuaz Kart sahibinin yabancı eşi ile kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğuna, Turkuaz Kart sahibi yakını olduğunu gösteren belge verilir.

Turkuaz Kartta harç alınır mı?

Hayır. Turkuaz Kart sahibi yabancılar ile bunların yabancı eşi ve kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğundan harç alınmaz. Çalışma izni muafiyeti geçerlilik süresi üç aydan kısa düzenlenen yabancılardan da harç alınmaz.

Çalışma izni harçları nasıl belirlenir?

Çalışma izni belgesi harçlarının tespitine, karşılıklılık ilkesi esası göz önünde tutularak Dışişleri Bakanlığı yetkilidir.

İznim hangi hâllerde iptal edilir?

6735 m.15’te sayılan hâllerde: başvurunun sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapıldığının sonradan tespiti; Turkuaz Kartta geçiş süresi içinde talep edilen bilgi ve belgelerin sunulmaması ya da niteliklerin kaybedildiğinin anlaşılması; 6458 sayılı Kanunun 7, 15 ve 54 üncü maddeleri kapsamında olunduğunun bildirilmesi; kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından sakınca bildirilmesi; yurt dışında uzun süre kalınması.

Yurt dışında ne kadar kalabilirim?

Mücbir sebepler dışında, süreli çalışma izinlerinde aralıksız olarak altı aydan, bağımsız ve süresiz çalışma izinlerinde ise aralıksız olarak bir yıldan uzun süre Türkiye dışında kalınması iptal sebebidir.

Mücbir sebep nedir?

Kanunda sağlık sebepleri veya zorunlu kamu hizmeti örneklenmiştir. Bu hâllerde sürelerin aşılması iptal sebebi oluşturmaz; ancak durumun belgelenmesi gerekir.

Turkuaz Kartta yurt dışı sınırı nedir?

Turkuaz Kart sahibi olması hâlinde yurt dışında kalış süresinin Bakanlıkça belirlenen süreyi aşması iptal sebebidir.

Ret kararına doğrudan dava açabilir miyim?

Hayır. 6735 m.21 uyarınca Bakanlığın kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itirazın reddedilmesi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.

İtiraz süresi ne kadar?

Tebliğ tarihinden itibaren otuz gün. Bu sürenin kaçırılması ağır sonuç doğurur.

Karar kime tebliğ edilir?

Yabancı çalıştıran işverene veya bağımsız çalışma izni, süresiz çalışma izni ya da Turkuaz Kart sahibi yabancıya, 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine göre.

İşverene tebliğ edilmesi risk oluşturur mu?

Evet. İşverene bağlı izinlerde tebligat işverene yapılır; yabancı kararı ve süreyi işverenden öğrenir. Bu nedenle işveren ile yabancı arasında bildirim akışının kurulması otuz günlük sürenin kaçırılmaması bakımından önemlidir.

Bildirim yükümlülüğü var mı?

Evet. Yabancı çalıştıran işverenler ile süresiz veya bağımsız çalışma izni bulunan yabancılar, çalışmanın başlaması ve sona ermesi durumu ile iptali gerektiren hâlleri bildirmek zorundadır.

Bildirim yapılmazsa ne olur?

İdari yaptırım ve statü bakımından sorun doğabilir. Özellikle çalışmanın sona ermesi bildiriminin yapılmaması, sonraki başvurularda sorun yaratabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Kamu ihale mevzuatı ve Kamu İhale Genel Tebliği sık güncellenmektedir; somut ihalede ilan, ihale dokümanı ve işlem tarihinde yürürlükte olan hükümler esas alınmalıdır.