Asliye Ceza ile Ağır Ceza Mahkemesi Farkı ve Görev Ayrımı

Bir ceza davasının hangi mahkemede görüleceği, rastgele değil, kanunla belirlenen kurallara göre saptanır. Buna ceza muhakemesinde “görev” (madde bakımından yetki) denir. Türk ceza yargısında ilk derece mahkemeleri başlıca üç yapıdan oluşur: asliye ceza mahkemesi, ağır ceza mahkemesi ve (dava görmeyen, yalnızca soruşturma kararları veren) sulh ceza hâkimliği. Bu mahkemelerin görevleri, esas olarak 5235 sayılı Kanun’da düzenlenmiştir. Görev kuralları kamu düzeniyle ilgilidir; bu nedenle mahkeme, görevli olup olmadığını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden (re’sen) inceleyebilir (CMK m. 4).

Ağır Ceza Mahkemesi (5235 sayılı Kanun m. 12)

Ağır ceza mahkemesi, en ağır suçların yargılandığı mahkemedir ve bir başkan ile iki üyeden oluşan üç hâkimli bir heyet hâlinde karar verir. Görev alanı iki ölçüte dayanır:

• Ceza miktarı ölçütü: Ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve on yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar.
• Suç vasfı ölçütü (ceza miktarına bakılmaksızın): Kanunda özel olarak sayılan suçlar; yağma (TCK m. 148-149), irtikâp (m. 250/1-2), resmî belgede sahtecilik (m. 204/2), hileli iflas (m. 161), TCK’nın devletin güvenliğine, anayasal düzene, millî savunmaya ve devlet sırlarına karşı suçları (belirli istisnalar hariç) ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar.

Uygulamada ağır ceza mahkemesinin baktığı suçlara örnek olarak; kasten öldürme (TCK m. 81-82), neticesi sebebiyle ağırlaşmış/nitelikli kasten yaralama (m. 87), cinsel saldırı (m. 102), çocukların cinsel istismarı (m. 103), uyuşturucu ticareti (m. 188), nitelikli dolandırıcılık (m. 158) ve rüşvet gibi suçlar verilebilir.

Asliye Ceza Mahkemesi (5235 sayılı Kanun m. 11)

Asliye ceza mahkemesi, ceza yargısının genel görevli ve en yoğun mahkemesidir; tek hâkimlidir. Kural şudur: sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin görevleri dışında kalan tüm dava ve işlere asliye ceza mahkemesi bakar. Pratik olarak bu, kural olarak üst sınırı on yıl ve daha az hapis cezası gerektiren suçların bu mahkemede görüldüğü anlamına gelir. Basit kasten yaralama (TCK m. 86), tehdit (m. 106), taksirle yaralama (m. 89), basit hırsızlık (m. 141), dolandırıcılık (m. 157), hakaret (m. 125) ve güveni kötüye kullanma (m. 155) gibi suçlar genellikle asliye ceza mahkemesinin görev alanındadır.

Sulh Ceza Hâkimliği (Dava Görmez)

Önemli bir husus: 2014 yılında 6545 sayılı Kanun’la sulh ceza mahkemeleri kaldırılmış, yargılamaya ilişkin görevleri asliye ceza mahkemesine devredilmiştir. Bugün faaliyette olan sulh ceza hâkimliği ise dava (yargılama) yapmaz; yalnızca soruşturma evresinde hâkim kararı gerektiren işleri yürütür: tutuklama, adli kontrol, arama, el koyma gibi koruma tedbirleri kararlarını verir ve bunlara yapılan itirazları inceler (5235 sayılı Kanun m. 10). Yani sulh ceza hâkimliği, bir davanın esasını karara bağlamaz.

Görevli Mahkeme Nasıl Belirlenir?

Görevli mahkemenin tespitinde uygulanan temel kural nettir: 5235 sayılı Kanun m. 14 uyarınca, mahkemelerin görevlerinin belirlenmesinde ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmeksizin, kanunda yer alan suçun cezasının üst sınırı göz önünde bulundurulur. Yani örneğin haksız tahrik veya iyi hâl indirimi gibi ihtimaller, görev belirlenirken dikkate alınmaz; suçun kanundaki soyut üst sınırına bakılır.

Çocuklara Özgü Mahkemeler

Suça sürüklenen çocuklar (18 yaşından küçükler) bakımından ayrı bir yapı vardır. Çocuk Koruma Kanunu m. 26 uyarınca; asliye ceza ve sulh ceza hâkimliğinin görev alanına giren suçlar bakımından çocuk mahkemesi, ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlar bakımından ise çocuk ağır ceza mahkemesi görevlidir. Bu mahkemeler, çocuğun üstün yararı gözetilerek özel usullerle yargılama yapar.

Görevsizlik Kararı ve Sonuçları

Görev kuralları kamu düzenindendir; taraflar ileri sürmese dahi mahkeme görevli olup olmadığını her aşamada re’sen değerlendirir ve gerektiğinde görevsizlik kararı verir. Görevli olmayan hâkim veya mahkemece yapılan işlemler, yenilenmesi mümkün olmayanlar dışında hükümsüzdür (CMK m. 7). Ancak CMK m. 6 uyarınca, duruşmada suçun hukuki niteliğinin değiştiğinden bahisle dosya alt dereceli bir mahkemeye gönderilemez. Yer (yetki) bakımından ise kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir.

Görev Ayrımını Belirleyen Ölçüt

Ceza yargılamasında hangi mahkemenin bakacağını belirleyen temel ölçüt suçun gerektirdiği cezanın üst sınırıdır; buna kanunun ayrıca saydığı suçlar eklenir.

Dördüncü satır 2014 sonrası dönemin en çok karıştırılan noktasıdır: sulh ceza hâkimliği artık dava görmez; görevi soruşturma evresinde hâkim kararı verilmesi gereken işleri yapmak ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemektir — tutuklama, arama, elkoyma kararları ve takipsizlik kararlarına itiraz gibi.

Üçüncü satır ise sistemin mantığını verir; asliye ceza mahkemesi genel görevli mahkemedir ve ağır ceza ile sulh ceza hâkimliğinin görev alanı dışında kalan tüm işlere bakar.

Görev Uyuşmazlığı ve Sonuçları

Görev kamu düzenine ilişkindir; taraflar anlaşarak değiştiremez ve her aşamada resen gözetilir.

Birinci ve beşinci satırlar birlikte görevin önemini gösterir: görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan taraflar anlaşarak değiştiremez ve görevsiz mahkemece verilen hüküm kanun yolunda bozma sebebidir. Sekizinci satır ise uygulamada sık karşılaşılan durumdur; yargılama sırasında fiilin hukuki niteliği değişirse görev yeniden değerlendirilir ve gerekirse görevsizlik kararı verilir.

Yetki: Hangi Yerdeki Mahkeme?

Görev “hangi tür mahkeme” sorusunu, yetki ise “hangi yerdeki mahkeme” sorusunu cevaplar.

Yedinci ve sekizinci satırlar arasındaki fark usul bakımından kritiktir: görev her aşamada resen gözetilirken, yetkiye ilişkin itirazın ilk oturumda ileri sürülmesi gerekir; bu aşamadan sonra yapılan yetki itirazları kural olarak dinlenmez. Bu nedenle dosya farklı bir yerde açılmışsa, bu husus ilk duruşmada gündeme getirilmelidir. Sulh ceza hâkimliğinin görevleri için sulh ceza hâkimliğinin görevleri rehberimize bakabilirsiniz.

Yargılama usulü rehberlerimiz: delil ve delil serbestisi · tanıklık · görevli mahkeme · iddianamenin iadesi · dijital delil · haksız tahrik

Özetle: Görev Resen, Yetki İtirazla

Ceza yargılamasında görev dağılımının temel ölçütü cezanın üst sınırıdır. Ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve on yıldan fazla hapis gerektiren suçlar ile kanunda ayrıca sayılan suçlar ağır ceza mahkemesinin; bunların ve sulh ceza hâkimliğinin görev alanı dışında kalan bütün işler ise genel görevli asliye ceza mahkemesinin görevindedir.

En çok karıştırılan nokta sulh ceza hâkimliğidir: bu hâkimlik dava görmez; görevi soruşturma evresinde hâkim kararı gereken işleri yapmak — tutuklama, arama, elkoyma gibi — ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemektir.

Görev kamu düzenine ilişkindir: taraflar anlaşarak değiştiremez, her aşamada resen gözetilir ve görevsiz mahkemece verilen hüküm bozma sebebidir. Yargılama sırasında fiilin hukuki niteliği değişirse görev yeniden değerlendirilir.

Yetki ise farklı işler: kural suçun işlendiği yer mahkemesidir ve yetkiye ilişkin itirazın ilk oturumda ileri sürülmesi gerekir; sonraki aşamalarda yapılan yetki itirazları kural olarak dinlenmez.

Sıkça Sorulan Sorular

Asliye ceza ile ağır ceza mahkemesi arasındaki temel fark nedir?

Ağır ceza mahkemesi, ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve üst sınırı 10 yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar ile kanunda özel sayılan ağır suçlara bakar ve üç hâkimli heyet hâlinde karar verir. Asliye ceza mahkemesi ise bunların dışında kalan (kural olarak üst sınırı 10 yıla kadar) suçlara bakan, tek hâkimli genel görevli mahkemedir.

Görevli mahkeme neye göre belirlenir?

5235 sayılı Kanun m. 14 uyarınca, görevli mahkeme belirlenirken ağırlaştırıcı veya hafifletici nedenler gözetilmez; yalnızca kanunda yer alan suçun cezasının üst sınırı dikkate alınır. Üst sınır 10 yıldan fazlaysa kural olarak ağır ceza, değilse asliye ceza mahkemesi görevlidir.

Sulh ceza hâkimliği dava görür mü?

Hayır. 2014’te sulh ceza mahkemeleri kaldırılmış, yargılama görevleri asliye ceza mahkemesine devredilmiştir. Sulh ceza hâkimliği yalnızca soruşturma evresinde hâkim kararı gereken işleri (tutuklama, arama, el koyma, adli kontrol) yürütür ve bunlara itirazları inceler; bir davanın esasını karara bağlamaz.

Hangi suçlar ağır ceza mahkemesinde görülür?

Kasten öldürme, nitelikli kasten yaralama, cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, uyuşturucu ticareti, yağma, nitelikli dolandırıcılık, irtikâp, rüşvet, resmî belgede sahtecilik (m.204/2), hileli iflas gibi suçlar ile devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar ve terör suçları ağır ceza mahkemesinin görev alanındadır.

Ağır ceza mahkemesi kaç hâkimden oluşur?

Ağır ceza mahkemesi bir başkan ve iki üye olmak üzere üç hâkimli bir heyet hâlinde karar verir. Bu yapı, sulh ceza hâkimliği ve asliye ceza mahkemesinin tek hâkimli yapısından esaslı biçimde ayrılır ve yargılamanın daha kapsamlı yürütülmesini sağlar.

Mahkeme görevsiz olduğunu sonradan fark ederse ne olur?

Görev kuralları kamu düzenindendir; mahkeme, görevli olup olmadığını yargılamanın her aşamasında re’sen değerlendirir ve gerekirse görevsizlik kararı vererek dosyayı görevli mahkemeye gönderir. Görevli olmayan mahkemece yapılan işlemler, yenilenmesi mümkün olmayanlar dışında hükümsüzdür (CMK m. 7).

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat esas alınarak uzman bir avukattan hukuki görüş alınmalıdır.