VBTS (Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi) Nedir? Kademeli Tedbirler

Bir hissede “VBTS kapsamına alındı” haberini gördüyseniz, aslında bir güvenlik mekanizması devreye girmiş demektir. Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi (VBTS), aşırı hareket eden payları “sakinleştirmek” için Borsa İstanbul’un otomatik olarak uyguladığı kademeli bir tedbir sistemidir. Bu rehberde VBTS’nin ne olduğunu, tedbirlerin kademelerini ve amacını web-doğrulamalı biçimde açıklıyoruz.

VBTS neden var?

SPK kararları uyarınca, Borsa İstanbul Pay Piyasasında işlemlerin adil ve dürüst gerçekleşmesinin sağlanması ve yatırımcıların aşırı volatilitenin getirdiği risklerden korunması amacıyla VBTS devreye alınmıştır. Sistem, bir payda fiyat veya işlem hacmi normal sınırların dışına taştığında, o paya belirli süreyle çeşitli işlem kısıtlamaları uygular. Böylece manipülatif faaliyetler zorlaşır ve piyasa istikrarı korunur.

Otomatik ve algoritmik bir sistem

VBTS’nin önemli bir özelliği, otomatik olarak devreye giren algoritmik bir sistem olmasıdır. Kriterler önceden tanımlıdır ve sistem insan müdahalesi olmadan işler. Yani bir paya tedbir uygulanması, öznel bir karardan değil, önceden belirlenmiş fiyat/hacim kriterlerinin oluşmasından kaynaklanır. Bu, sistemin öngörülebilir ve nesnel olmasını sağlar.

Kademeli üç seviye tedbir

Tedbirler kademelidir ve bir sonraki seviye uygulanırken önceki seviye(ler) devam eder. Genel çerçevede: 15 gün süreyle 1. seviye “Açığa Satış ve Kredili İşlem Yasağı”; koşullar sürerse 15 gün süreyle 2. seviye “Brüt Takas”; devam ederse 15 gün süreyle 3. seviye “Tek Fiyat Yöntemi ile İşlem Görme”. Ayrıca tedbirler hem hisse bazlı hem de yatırımcı bazlı olarak, farklı biçimlerde uygulanabilir.

Duyuru: KAP üzerinden

Bir paya tedbir uygulanmasını gerektiren koşullar oluştuğunda; tedbire konu pay, uygulanacak tedbir türü ve tedbirin başlangıç-bitiş tarihleri, ilgili gün piyasa kapandıktan sonra Borsa İstanbul tarafından Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) üzerinden duyurulur. Bu nedenle bir hissenin tedbir durumunu KAP’tan takip edebilirsiniz. Önemli bir not: VBTS tedbirleri; grup değişimi, pazar değişimi ve diğer nedenlerle uygulanan yasaklardan ayrı olarak değerlendirilir.

Ceza değil, koruma

VBTS bir ceza veya suçlama değildir; düzenleyici ve önleyici bir mekanizmadır. Bir hissenin tedbire alınması, o şirketin “suçlu” olduğu anlamına gelmez; yalnızca o payda aşırı oynaklık oluştuğunu ve sistemin devreye girdiğini gösterir. Yine de tedbirli bir hisse, yatırımcı için ek dikkat gerektiren bir durumdur; işlem koşulları (aynı gün al-sat, kredili işlem, emir tipi) değiştiğinden, pozisyon almadan önce tedbirin ne anlama geldiğini bilmek gerekir.

VBTS Nedir?

Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi, pay piyasasında işlemlerin adil ve dürüst bir şekilde gerçekleşmesinin sağlanması ve yatırımcıların aşırı volatilitenin getirdiği risklerden korunmaları amacıyla devreye alınmış bir mekanizmadır.

Kurulan yapı şudur: Sistem, Kurulun ilgili kararları uyarınca Borsa tarafından uygulanır. Yani düzenleyici çerçeve Kurul, uygulama ise Borsa tarafındadır.

En kritik nitelik: VBTS bir ceza değil, bir tedbirdir. Bu ayrım, yatırımcının kararını doğrudan etkiler.

Muhatap farkına dikkat edin: İdarî yaptırımın muhatabı bir kişi veya kuruluş iken, VBTS tedbirinin muhatabı paydır. Tedbir uygulanması, şirket veya yatırımcı hakkında bir suçlama anlamına gelmez.

Alanın genel çerçevesi için Sermaye Piyasası Hukuku Rehberimiz.

Otomatik ve Algoritmik İşleyiş

Sistemin en belirleyici özelliği, kararın takdire dayanmamasıdır.

Kural: VBTS otomatik devreye giren algoritmik bir sistemdir. Kriterler önceden tanımlıdır ve sistem insan müdahalesi olmadan işler.

Bunun iki sonucu vardır:

• Eşit uygulama: Aynı koşulları taşıyan her pay aynı muameleye tabi olur.
• Öngörülebilirlik: Kriterler bilindiğinde, tedbir ihtimali önceden değerlendirilebilir.

Buna karşılık: Otomatik işleyiş, tedbirin bireysel bir değerlendirme sonucu alındığı izlenimini de ortadan kaldırır. Bu, panik tepkisini önlemek bakımından önemlidir.

Anormal hareketlerin nasıl izlendiği için piyasa gözetimi ve anormal hareketler.

Beş Seviyeli Tedbir Yapısı

VBTS tek bir önlem değil, kademeli bir tedbir paketidir. Duruma göre farklı seviyelerde tedbirler uygulanır.

Kademelenme mantığı şudur: Alt seviyeler kaldıraç ve gün içi işlem imkânını kısıtlarken, üst seviyeler emir verme biçimini ve kanalını sınırlandırır.

Birden fazla tedbir birlikte uygulanabilir. Bir payda hem brüt takas hem emir paketi tedbiri aynı anda yürürlükte olabilir.

Aşağıda her seviye ayrı ayrı incelenmektedir.

Birinci Seviye: Açığa Satış ve Kredili İşlem Yasağı

İlk kademe, kaldıraçlı pozisyonu hedef alır.

Kural: İlgili pay senedi, kredili işlem yapılmasına veya açığa satışa konu olamaz.

Amaç açıktır: Kaldıraçlı pozisyon alma imkânını ortadan kaldırarak fiyat hareketlerini daha istikrarlı hâle getirmek.

Yatırımcı için pratik sonuç: Teminatlı işlem yapıyorsanız, bu tedbir pozisyon planlamanızı doğrudan etkiler. Kredili işlem ve teminat rejiminin ayrıntısı için kredili işlemler ve teminat; kripto varlıklardaki paralel yasak için kriptoda kaldıraç yasağı.

İkinci Seviye: Brüt Takas

Bu tedbir, gün içi al-sat döngüsünü hedef alır ve teknik olarak en çok yanlış anlaşılan kademedir.

Nasıl işler? Alım ve satım işlemleri aynı gün içinde netleştirilmeden birebir takasa tabi tutulur. Her işlem ayrı ayrı nakit ve menkul kıymet takasına tabi olur.

Sonuç: Aynı gün içinde al-sat yapmak zorlaşır ve özellikle spekülatif işlemler sınırlanır.

Kapsam geniştir: Bu tedbir genel olarak tüm yatırımcılara uygulanır.

Takas ve saklama altyapısının işleyişi için kaydîleştirme ve merkezî saklama.

Üçüncü Seviye: Emir Paketi

Adından da anlaşılacağı üzere bu kademe, birden fazla kısıtlamayı bir arada içerir ve manipülatif emir tekniklerini doğrudan hedefler.

Paketin içeriği şudur: Piyasa emri ve piyasadan limite emir girişinin kısıtlanması, emir iptalinin, emir miktar azaltımı ile emir fiyat kötüleştirmesinin yasaklanması ve emir toplama bilgi yayınının kısıtlanması.

Neden bu kısıtlar seçilmiştir? Emir girip iptal etme, miktarı azaltma veya fiyatı kötüleştirme; piyasada yanıltıcı bir arz talep görüntüsü oluşturmakta kullanılabilen tekniklerdir.

Yatırımcı için sonuç: Yalnızca limit fiyatlı emir girebilirsiniz ve girdiğiniz emri iptal edemezsiniz. Bu, emir verirken çok daha dikkatli olmayı gerektirir.

Emirlerin yerine getirilmesine ilişkin yükümlülükler için en iyi gerçekleştirme ve emir iletimi; bu tekniklerin suç boyutu için işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı.

Dördüncü ve Beşinci Seviye

En üst kademeler, işlem yönteminin ve emir kanalının kendisini değiştirir.

Tek fiyat yönteminde sürekli işlem yöntemi yerine, seansın belirli zamanlarında oluşan tek bir fiyatla işlemler gerçekleştirilir. Yani gün boyu anlık alım satım yerine, belirli anlarda toplu eşleşme olur.

Emir iletim kanallarının kısıtlanmasında internet üzerinden emir verme imkânı sınırlandırılır. Bu durumda emirlerin farklı kanallardan iletilmesi gerekir.

Yatırımcı için hazırlık: İnternet emir yasağı ihtimaline karşı, aracı kuruluşunuzun alternatif emir kanallarını önceden öğrenmeniz yerinde olur — çerçeve sözleşmede emir iletim usulleri.

Duyuru ve Süre

Tedbirlerin ilanı belirli bir usule bağlanmıştır ve bu usul yatırımcı için öngörülebilirlik sağlar.

Kural: Tedbir alınmasını gerektiren koşulların oluşması durumunda; tedbir uygulanacak pay senedi, tedbirin başlangıç tarihi ile tedbir süresi, ilgili tarihte piyasa kapandıktan sonra Borsa tarafından Kamuyu Aydınlatma Platformu üzerinden duyurulur.

Zamanlama önemlidir: Duyuru seans bitiminde yapılır. Bu nedenle tedbir kararını genellikle ertesi işlem gününden önce öğrenirsiniz.

Süre duyuruda yazar. Uygulamada dönemsel olarak farklı süreler öngörülmüş olduğundan, genel bir süre varsaymak yerine duyuruyu okumak gerekir.

Bitiş otomatiktir: Tedbir süresi dolduğunda kendiliğinden kalkar; ayrıca bir açıklama beklemek gerekmez.

Duyuruların takibi için KAP nasıl takip edilir, KAP bildirim yükümlülüğü ve SPK bülten analizi.

Amaç: Neyi Korur?

Temel amaç iki başlıkta özetlenebilir: yatırımcının korunması ve piyasa düzeninin sürdürülmesi ile manipülatif faaliyetlerin önlenmesi.

Emir paketi tedbiri bu amacın en açık örneğidir. Emir iptali ve fiyat kötüleştirmesi gibi tekniklerin sınırlandırılması, doğrudan yanıltıcı görüntü oluşturulmasını zorlaştırır.

Bu tekniklerin suç boyutu için piyasa dolandırıcılığı, bilgi bazlı görünüm ve idarî yaptırım boyutu için piyasa bozucu eylemler.

Diğer Tedbirlerden Farkı

Piyasada birden fazla koruyucu mekanizma bulunur. Bunları ayırt etmek, karşılaştığınız durumu doğru yorumlamanızı sağlar.

Ayrımın pratik değeri şudur: Bir payda beklenmedik bir durum gördüğünüzde, bunun otomatik bir tedbir mi, işlem durdurma mı, yoksa bir inceleme sürecinin sonucu mu olduğunu ayırt edebilirsiniz.

İşlem sırasının geçici durdurulması için işlem sırasının geçici durdurulması; gözetim ve inceleme zinciri için piyasa gözetimi ve SPK incelemesinde bilgi-belge talebi.

Fiyata Etkisi: Dengeli Bakış

Tedbir haberleri çoğu zaman tek yönlü yorumlanır. Oysa gerçek tablo daha karmaşıktır.

En yaygın yanılgı: «Tedbir geldi, hisse düşer.» Oysa kararların hisseyi nasıl etkileyeceği, şirketin o dönemdeki haber akışı ve paya olan talep ile ilgilidir. Karar sonrası yükselişini sürdüren örnekler de mevcuttur.

İki yönlü etki mümkündür: Bazı paylarda tedbir sonrası volatilite düşer ve fiyatlar dengelenir. Çok spekülatif paylarda ise kısıtlama kısa süreli baskı oluşturabilir.

Doğru yaklaşım: Yatırım kararı verirken şirketin malî durumu ve haber akışı takip edilmelidir. Tedbir tek başına bir alım veya satım sinyali değildir.

Bilgi kaynaklarının doğru okunması için içsel bilgi ve açıklamanın ertelenmesi; yönlendirici paylaşımlara karşı dikkat için sosyal medyada hisse yönlendirme.

Yatırımcı Ne Yapmalı?

İlk adım duyuruyu okumaktır. Hangi tedbirin uygulandığı, başlangıç tarihi ve süresi duyuruda açıkça yer alır. Tedbirin türü, yapmanız gerekenleri belirler.

Altıncı adım özellikle önemlidir: Tedbir bir suçlama değildir. Panik satışı yerine, şirket temelleri ve haber akışı birlikte değerlendirilmelidir.

Emirlerinizde sorun yaşarsanız önce tedbir kapsamını kontrol edin; sorun tedbirden değil kuruluş uygulamasından kaynaklanıyorsa izlenecek yol farklıdır — yetkisiz işlem ve portföy eritme, aracı kurum sorumluluğu ve yatırımcı şikâyeti ve başvuru yolları.

Ürün uygunluğu ve risk profiliniz için uygunluk ve yerindelik testi; araç türlerinin nitelikleri için sermaye piyasası araçları, borsa yatırım fonları ve menkul kıymet yatırım ortaklıkları.

Ceza boyutuna ilişkin süreçler ayrı yürür — bilgi suistimali, suç duyurusu ve ceza yargılaması ve etkin pişmanlık. İdarî süreçlerin genel çerçevesi için İdare Hukuku Rehberimiz, ceza boyutu için Ceza Hukuku Rehberimiz.

Brüt Takas Nasıl İşler? Pay Piyasası Prosedürü’ndeki Açıklama

VBTS’nin en sık uygulanan tedbirlerinden biri brüt takastır. Bu tedbirin anlamı, Borsa İstanbul’un Pay Piyasası Prosedürü’nde ayrıntılı olarak açıklanır. Olağan durumda pay piyasasındaki işlemlerin takasında Takasbank pay bazında ve toplam TL olarak netleştirme yapar; aynı seansta bir payda hem alış hem satış yapan yatırım kuruluşu net bakiyeye göre takasa borçlanır veya alacaklanır ve gün içinde alım satım yapan yatırımcı yalnızca net fark kadar teslim yükümlülüğüne tabi olur. Netleştirmenin kaldırıldığı paylarda ise brüt takas uygulanır; bu paylarda alım yapmak isteyen yatırımcının takas tarihinde hesabında alımını karşılayacak nakdi, satım yapmak isteyen yatırımcının ise satımını karşılayacak miktarda sermaye piyasası aracını bulundurması gerekir (Pay Piyasası Prosedürü 6.1.1). Prosedür, bu uygulamanın amacını, payların piyasasında yanlış izlenim uyandırabilecek ve piyasaya net katkı sağlamayan alım satım işlemleri ile olağan dışı fiyat ve miktar hareketlerinin önüne geçilmesi olarak açıklar; uygulama yalnızca takas işlemleriyle ilgilidir ve yatırım yapmayı engellemez.

Brüt takasın önemli bir istisnası piyasa yapıcılar ve likidite sağlayıcılar içindir. Piyasa yapıcının zorunlu olduğu paylarda brüt takas uygulamasının piyasa yapıcılık faaliyetini sağlıklı yürütülemez hâle getireceği düşüncesiyle, brüt takas kapsamına alınan paylarda piyasa yapıcı veya likidite sağlayıcıların bu faaliyetleri kapsamında Borsaya bildirilmiş hesaplarla gerçekleştirdikleri işlemlerin takasında netleştirmeye devam edilir (Prosedür 6.1.2). Bu muafiyetten yararlanmak için kotasyonlarda belirli kodların kullanılması gerekir. Piyasa yapıcılığın genel kuralları bu rehberimizde anlatılmıştır.

Emir Paketi Tedbiri ve Emir Tipleri

VBTS’nin üçüncü seviyesi olan emir paketi tedbiri, Borsa İstanbul’un KAP duyurularında piyasa emri ve piyasadan limite emir girişinin kısıtlanması, emir iptalinin, emir miktar azaltımının ve emir fiyat kötüleştirmesinin yasaklanması ile emir toplama bilgi yayınının kısıtlanması uygulamalarını kapsayan bir tedbir olarak tanımlanır. Bu tedbirin pratik sonucunu anlamak için emir tiplerini bilmek gerekir: Piyasa emirleri fiyat belirtilmeden yalnızca miktarla girilir ve karşı taraftaki en iyi fiyatlı emirlerle eşleşir; piyasadan limite emirler de fiyatsız girilir, ancak yalnızca en iyi fiyat kademesiyle eşleşir ve kalan kısmı limit emre dönüşür (Pay Piyasası Prosedürü 5.4.2-5.4.3). Emir paketi uygulanan bir payda bu emir tipleri kullanılamadığından yatırımcı limit fiyatlı emir vermek zorundadır; üstelik verilen emir iptal edilemez, miktarı azaltılamaz ve fiyatı yatırımcı aleyhine değiştirilemez. Bu nedenle emir paketi tedbirli bir payda emir vermeden önce fiyat ve miktarın çok dikkatli belirlenmesi gerekir. Borsadaki emir tipleri ve geçerlilik süreleri bu rehberimizde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Tedbirli Payda Kredili İşlem ve Aracı Kurumla Uyuşmazlıklar

VBTS’nin ilk seviyesinde pay kredili işleme ve açığa satışa konu olamaz. Kredili işlem ve açığa satışın genel kuralları Seri V No 65 Tebliğinde düzenlenir; tedbir uygulanan payda yeni kredili alım veya açığa satış yapılamaz. Yatırımcının hesabındaki mevcut kredili pozisyonların ve bu payların özkaynak olarak değerlendirilmesinin nasıl etkileneceği, aracı kurumun çerçeve sözleşmesine ve risk yönetimi uygulamalarına bağlıdır; bu nedenle tedbir duyurusu çıktığında aracı kurumla iletişime geçilmesi yararlıdır. Brüt takas uygulanan bir payda yeterli nakit veya pay bulundurulmadan verilen emirlerin aracı kurumca reddedilmesi, kural olarak tedbirin gereğidir; buna karşılık aracı kurumun tedbir dışındaki paylarda da haksız kısıtlama uygulaması veya tedbir sona erdiği hâlde kısıtlamaya devam etmesi, çerçeve sözleşmeye aykırılık olarak değerlendirilebilir. Kredili işlemlerde özkaynak tamamlama ve resen satış kuralları bu rehberimizde anlatılmıştır.

Hukukçular Evi Bu Süreçte Ne Yapar?

Hukukçular Evi Ankara olarak VBTS tedbirleri, işlem sırası durdurmaları ve SPK tedbirleri nedeniyle işlem yapamayan veya zarara uğrayan yatırımcılar için tedbirin kapsamının ve süresinin incelenmesi, aracı kurumun kısıtlama ve resen işlem uygulamalarının çerçeve sözleşme ve mevzuata uygunluğunun değerlendirilmesi, aracı kuruma ihtarname ve SPK şikâyeti süreçlerini yürütüyoruz. Payları tedbire konu olan halka açık şirketlere ise kamuyu aydınlatma, özel durum açıklamaları ve olası manipülasyon soruşturmaları konusunda danışmanlık veriyoruz. Bize 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.

Kanuni Zemin: SPKn m.67, m.107, m.128 ve İYUK m.7

VBTS bir borsa uygulamasıdır; ancak dayandığı yetki, uygulandığı zemin ve karıştırıldığı yaptırımlar Sermaye Piyasası Kanunu‘nda düzenlenmiştir. Bu ayrım bilinmeden “tedbir aldım, suçlandım” yanılgısı doğar.

Borsanın yetkisi: SPKn m.67. Uygulamanın kaynağı budur: borsalar, sermaye piyasası araçlarının işlem göreceği piyasaları işletmek ve bu piyasalarda işlem görecek araçların işlem esaslarını belirlemek üzere faaliyet gösterir. Borsalar, piyasanın güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi biçimde çalışmasını sağlamak amacıyla gerekli tedbirleri almaya yetkilidir. VBTS, bu yetkiye dayanan önleyici bir piyasa tedbiridir.

Kurulun düzenleme yetkisi: SPKn m.128. Üst çerçeve şudur: Kurul, bu Kanun kapsamına giren kurum ve faaliyetler ile sermaye piyasası araçları hakkında düzenleme yapmaya, denetlemeye ve gerekli tedbirleri almaya yetkilidir. Kurul ayrıca borsaların ve piyasa işleticilerinin düzenlemelerini onaylamaya yetkilidir; bu nedenle VBTS esasları, Kurul onayına tabi borsa düzenlemelerinde yer alır.

Tedbir ile yaptırımın farkı: SPKn m.96. Karıştırılan kurum budur: Kurul, bu Kanun’a ve ilgili mevzuata aykırılık tespit ettiğinde aykırılıkların giderilmesi için gerekli tedbirleri almaya, işlem veya faaliyetleri geçici olarak durdurmaya ve kanunda sayılan diğer tedbirlere karar vermeye yetkilidir. VBTS tedbirleri ise kişiye yönelik bir aykırılık tespiti olmaksızın, fiyat ve işlem hacmindeki olağan dışılığa bağlı olarak otomatik uygulanır.

Piyasa dolandırıcılığı: SPKn m.107. Asıl suç tipi ayrıdır: sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler cezalandırılır. Ayrıca yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi vermek, söylenti yaymak, haber vermek, yorum yapmak veya rapor hazırlamak ya da bunları yaymak suretiyle sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını etkilemeye çalışanlar da bu madde kapsamındadır.

İçeriden öğrenenlerin ticareti: SPKn m.106. İkinci suç tipi şudur: sermaye piyasası aracının fiyatını, değerini veya yatırımcıların yatırım kararlarını etkileyebilecek nitelikteki ve henüz kamuya duyurulmamış bilgilere dayalı olarak ilgili sermaye piyasası araçları için alım ya da satım emri veren veya verdiği emri değiştiren ya da iptal eden ve bu suretle kendisine veya bir başkasına menfaat temin eden kişiler cezalandırılır.

Kritik ayrım. VBTS tedbirinin uygulanması, m.106 veya m.107 kapsamında bir suçun işlendiği anlamına gelmez. Tedbir istatistiksel bir eşiğe bağlıdır; suç ise kast, eylem ve nedensellik unsurlarının ayrı ayrı ispatını gerektirir. Bu ispat, Kurul incelemesi ve ardından ceza soruşturması ile yürütülür.

Kovuşturma şartı: SPKn m.115. Sermaye piyasası suçlarında usul özeldir: bu Kanun’da tanımlanan suçlardan dolayı soruşturma yapılması, Kurul tarafından Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvuruda bulunulmasına bağlıdır. Bu başvuru, muhakeme şartı niteliğindedir; bu nedenle doğrudan şikâyetle sermaye piyasası suçu soruşturması başlatılamaz.

Kamuyu aydınlatma: SPKn m.15. Duyuruların dayanağı şudur: Kurul, kamunun zamanında, yeterli ve doğru olarak aydınlatılmasını sağlamak amacıyla açıklanacak bilgileri, açıklama biçimini, sıklığını ve yöntemini belirler. Borsa tedbir duyurularının Kamuyu Aydınlatma Platformu üzerinden yapılması bu düzenleme çerçevesindedir.

Karara itiraz yolu: İYUK m.7 ve m.11. Tedbir bir idari nitelikli işlem olarak tartışılacaksa süreler şudur: dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde idare mahkemelerinde altmış gündür ve tebliğin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. Dava açmadan önce üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan işlemin kaldırılması istenebilir ve bu başvuru dava açma süresini durdurur.

Yürütmenin durdurulması: İYUK m.27. Tedbirin etkisi sürerken talep edilecek şudur: idari işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, davalı idarenin savunması alındıktan veya savunma süresi geçtikten sonra gerekçe göstererek yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir; karara karşı yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir.

Zarar iddiası: TBK m.49 ve m.112. Yatırımcı zararında iki hat vardır: kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Aracı kurumla sözleşme ilişkisinden doğan taleplerde ise borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür; burada ispat yükü borçludadır.

Aracı kurumun özen borcu: SPKn m.37 ve TBK m.506. Emir iletimi ve icrasında ölçüt şudur: yatırım kuruluşları, müşterilerinin çıkarlarını gözetmek ve mevzuata uygun davranmakla yükümlüdür. Vekâlet hükümleri bakımından ise vekil, vekâlet borcunu bizzat ifa etmekle yükümlü olup, üstlendiği iş ve hizmetleri, vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle yürütmek zorundadır.

Görev ve süre: TTK m.4 ve TBK m.146. Uyuşmazlık aracı kurumla ise ilişki ticari iş niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Sözleşmeye dayanan taleplerde zamanaşımı on yıl; haksız fiile dayanan taleplerde ise TBK m.72 uyarınca iki yıl ve on yıldır.

Tedbir, suç ve dava haritası

Sıkça Sorulan Sorular

Borsa bu tedbirleri hangi yetkiye dayanarak uyguluyor?

SPKn m.67 uyarınca borsalar, piyasaların güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi biçimde çalışmasını sağlamak amacıyla gerekli tedbirleri almaya yetkilidir. SPKn m.128 uyarınca Kurul da düzenleme yapmaya, denetlemeye ve gerekli tedbirleri almaya yetkili olup borsa düzenlemelerini onaylar.

Tedbir uygulanması manipülasyon kanıtı mıdır?

Hayır. VBTS tedbirleri istatistiksel eşiklere bağlı olarak otomatik uygulanır. SPKn m.107 kapsamındaki piyasa dolandırıcılığı ise yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırma amacıyla işlem yapılmasını, SPKn m.106 ise kamuya duyurulmamış bilgiye dayalı işlem yapılmasını gerektirir; bu suçlarda kast ve eylem ayrı ayrı ispatlanır.

Sermaye piyasası suçunda soruşturma nasıl başlar?

SPKn m.115 uyarınca bu Kanun’da tanımlanan suçlardan dolayı soruşturma yapılması, Kurul tarafından Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvuruda bulunulmasına bağlıdır; bu başvuru muhakeme şartı niteliğindedir.

Tedbir kararına karşı hukuki yol var mı?

İYUK m.7 uyarınca idari nitelikli işlemlere karşı dava açma süresi idare mahkemelerinde altmış gündür ve tebliğ tarihini izleyen günden başlar; İYUK m.11 uyarınca dava açmadan önce idareye başvurulması süreyi durdurur. İYUK m.27 uyarınca telafisi güç zarar ile açık hukuka aykırılık birlikte gerçekleşirse yürütmenin durdurulmasına karar verilebilir.

Zarara uğradığımı düşünüyorum, kime karşı talepte bulunurum?

TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille zarar veren bu zararı gidermekle yükümlüdür. Aracı kurumla sözleşme ilişkisinden doğan taleplerde TBK m.112 uyarınca borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlüdür ve uyuşmazlık TTK m.4 uyarınca ticari dava sayılır.

VBTS nedir?

Pay piyasasında işlemlerin adil ve dürüst bir şekilde gerçekleşmesinin sağlanması ve yatırımcıların aşırı volatilitenin getirdiği risklerden korunmaları amacıyla devreye alınmış bir tedbir sistemidir.

VBTS bir ceza mıdır?

Hayır. VBTS bir ceza değil, bir tedbirdir. Muhatabı da kişi veya kuruluş değil, ilgili paydır.

Kim uygular?

Kurulun ilgili kararları uyarınca Borsa tarafından uygulanır.

Kararlar nasıl alınır?

Sistem otomatik devreye giren algoritmik bir yapıdadır. Kriterler önceden tanımlıdır ve sistem insan müdahalesi olmadan işler.

Kaç seviye tedbir var?

Beş seviye uygulanmaktadır: açığa satış ve kredili işlem yasağı, brüt takas, emir paketi, tek fiyat yöntemi ile işlem görme ve emir iletim kanallarının kısıtlanması.

Kredili işlem yasağı ne anlama gelir?

İlgili pay senedi kredili işlem yapılmasına veya açığa satışa konu olamaz. Bu tedbir kaldıraçlı pozisyon alma imkânını ortadan kaldırır.

Brüt takas nedir?

Alım ve satım işlemlerinin aynı gün içinde netleştirilmeden birebir takasa tabi tutulmasıdır. Her işlem ayrı ayrı nakit ve menkul kıymet takasına tabi olur.

Brüt takasın sonucu nedir?

Aynı gün içinde al-sat yapmak zorlaşır ve özellikle spekülatif işlemler sınırlanır. Tedbir genel olarak tüm yatırımcılara uygulanır.

Emir paketi tedbiri neleri içerir?

Piyasa emri ve piyasadan limite emir girişinin kısıtlanmasını, emir iptalinin, emir miktar azaltımı ile emir fiyat kötüleştirmesinin yasaklanmasını ve emir toplama bilgi yayınının kısıtlanmasını.

Emir paketi varken hangi emri girebilirim?

Yalnızca limit fiyatlı emir kabul edilir; piyasa emriyle işlem yapılamaz. Ayrıca girilen emir iptal edilemez.

Tek fiyat yöntemi nasıl işler?

Sürekli işlem yöntemi yerine, seansın belirli zamanlarında oluşan tek bir fiyatla işlemler gerçekleştirilir.

İnternet emir yasağı ne demek?

Emir iletim kanallarının kısıtlanmasıdır; internet üzerinden emir verme imkânı sınırlandırılır ve emirlerin farklı kanallardan iletilmesi gerekir.

Tedbir kararları nereden duyurulur?

Tedbir uygulanacak pay, tedbirin başlangıç tarihi ve süresi, ilgili tarihte piyasa kapandıktan sonra Kamuyu Aydınlatma Platformu üzerinden duyurulur.

Tedbir ne kadar sürer?

Süre duyuruda açıkça belirtilir. Uygulamada dönemsel olarak farklı süreler öngörülmüş olduğundan genel bir süre varsaymak yerine duyurunun okunması gerekir.

Tedbir nasıl sona erer?

Süre dolduğunda tedbir otomatik olarak kalkar; ayrıca bir açıklama beklemek gerekmez.

Birden fazla tedbir aynı anda uygulanabilir mi?

Evet. Bir payda farklı seviyelerdeki tedbirler birlikte yürürlükte olabilir.

Tedbir gelen hisse mutlaka düşer mi?

Hayır. Etki, şirketin haber akışı ve paya olan talebe göre değişir; karar sonrası yükselişini sürdüren örnekler de bulunmaktadır.

Tedbir manipülasyon kanıtı mıdır?

Hayır. Tedbir önceden tanımlı kriterlere göre otomatik uygulanır ve tek başına bir tespit anlamına gelmez.

Brüt takasta aynı gün alıp satabilir miyim?

Brüt takas uygulanan paylarda netleştirme yapılmaz; alım için takas tarihinde alımı karşılayacak nakdi, satım için satışı karşılayacak payı hesabınızda bulundurmanız gerekir (Pay Piyasası Prosedürü 6.1.1). Bu nedenle aynı gün al-sat işlemleri fiilen zorlaşır.

Emir paketi tedbirinde emrimi iptal edebilir miyim?

Hayır. Borsa İstanbul duyurularına göre emir paketi tedbiri, emir iptalinin, emir miktarının azaltılmasının ve emir fiyatının kötüleştirilmesinin yasaklanmasını ve piyasa ile piyasadan limite emir girişinin kısıtlanmasını kapsar.