Özel Çevre Koruma Bölgesinde Ev Yapılır mı? 2026: Türkiye’deki 19 ÖÇK, 383 Sayılı KHK m.19, Bakanlık Planları, Hassas Zon ve Trampa, Yeni İlanlarda Uygulama Durdurma ve Su Basman Kuralı, Maden ve Deniz Dolgusu İzni, Hazine Taşınmazları, Cezalar ve Plan İtirazı

Özel çevre koruma bölgesinde (ÖÇK) ev yapılıp yapılamayacağını bölgenin ilanı değil, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının o bölge için onayladığı planlar belirler. 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 9. maddesine göre ÖÇK’ler Cumhurbaşkanı kararıyla ilan edilir; bu bölgelerde 383 sayılı Kanun Hükmünde Kararname uygulanır ve her türlü yapı ve tesis Bakanlığın iznine ve denetimine tabidir. Planda hassas zon veya yapı yasağı alanı olarak gösterilen parsellerde yapı yapılamaz; bu parseller için Hazine taşınmazlarıyla trampa yolu vardır. Yapılaşmaya açık alanlarda ruhsat, Bakanlıkça onaylanan çevre düzeni, nazım ve uygulama imar planlarına göre düzenlenir; köy yerleşik alanlarında konut, hayvancılık ve tarımsal yapılar için ayrıca inşaat ve iskân ruhsatı gerekir. Salda Gölü, Karaburun-Ildır Körfezi ve Marmara Denizi ve Adalar gibi yeni ilan edilen bölgelerde mevcut planlar 383 sayılı KHK’ye göre değerlendirilinceye kadar uygulama yapılamaz; ilandan önce ruhsatı alınmış ve su basman seviyesine ulaşmış yapıların inşaatı ise ruhsatına göre devam eder. Bu yazı Türkiye’deki 19 ÖÇK’yi, uygulanacak mevzuatı, plan ve ruhsat sürecini, hassas zon ve trampayı, maden ve deniz dolgusu izinlerini, Hazine taşınmazlarının kullanımını, cezaları, plan itirazını ve iki dilekçe örneğini resmî metinlere dayanarak anlatır.

Özel Çevre Koruma Bölgesi Nedir, Kim İlan Eder?

2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 9. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendine göre; ülke ve dünya ölçeğinde ekolojik önemi olan, çevre kirlenmeleri ve bozulmalarına duyarlı toprak ve su alanlarını, biyolojik çeşitliliğin, doğal kaynakların ve bunlarla ilgili kültürel kaynakların gelecek kuşaklara ulaşmasını emniyet altına almak üzere gerekli düzenlemelerin yapılabilmesi amacıyla özel çevre koruma bölgesi olarak tespit ve ilan etmeye, bu alanlarda uygulanacak koruma ve kullanma esasları ile plan ve projelerin hangi bakanlıkça hazırlanıp yürütüleceğini belirlemeye Cumhurbaşkanı yetkilidir. Aynı bent, bu bölgelere ilişkin plan ve projelerde 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 9. maddesinin, 3621 sayılı Kıyı Kanunu’nun plan onama yetkisini düzenleyen hükümlerinin, 2863 sayılı Kanun’un 8. maddesinin tabiat varlıkları, doğal sit alanları ve bunların koruma alanlarının tespit ve tescili dışında kalan yetkileri düzenleyen hükümleri ile aynı Kanun’un 17. maddesinin (a) bendinin uygulanmayacağını söyler. Kısacası ÖÇK’de planlama yetkisi tek elde, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığında toplanır.

Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik, hangi alanların ÖÇK olabileceğini sayar: Türkiye ve dünya ölçeğinde nadir biyolojik, ekolojik ve jeomorfolojik özellikleri içeren, kara ve su ekosistemi bir bütünlük gösteren, endemik veya nesli tehlike altındaki türleri barındıran ya da kentleşme, ulaşım, turizm, tarım ve sanayi baskısı altında ekolojik açıdan hassas olan alanlar bunların başında gelir (m.13). Tespit edilen alanlar ilgili kurumların görüşleriyle Genel Müdürlükçe Bakanlığa, Bakanın teklifiyle Cumhurbaşkanına sunulur ve Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete’de yayımıyla tescil tamamlanır (m.18). Yönetmelikteki tescil tanımı, ÖÇK’nin kadastral parsellere işlenmesini ve tapu siciline şerh konulmasını da kapsar (m.4/1-bb). ÖÇK ilanı bir Cumhurbaşkanı kararı olduğundan, buna karşı iptal davası ilk derece mahkemesi sıfatıyla Danıştayda açılır (2575 sayılı Danıştay Kanunu m.24/1-a).

Türkiye’deki Özel Çevre Koruma Bölgeleri

İlk ÖÇK’ler, Akdeniz’de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol çerçevesinde 12.06.1988 tarihli ve 88/13019 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla (RG 05.07.1988, 19863) ilan edilen Gökova, Köyceğiz-Dalyan ve Fethiye-Göcek’tir. Bakanlığın ÖÇK internet sayfasında bölge sayısı 19 olarak gösterilmektedir; en son ilan edilen bölge 04.11.2021 tarihli ve 4758 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla (RG 05.11.2021, 31650) ilan edilen Marmara Denizi ve Adalar ÖÇK’dir. Bakanlığın izleme raporlarında ve duyurularında yer alan bölgeler aşağıdadır; ilan veya sınır kararını Resmî Gazete’den doğruladığımız bölgelerde karar bilgisi ayrıca gösterilmiştir. Bölge sınırları zaman zaman Cumhurbaşkanı kararıyla değiştirildiğinden, parsel bazında güncel sınırın ayrıca kontrol edilmesi gerekir.

ÖÇK’de Hangi Mevzuat Uygulanır? 383 Sayılı KHK ve Bakanlığın Yetkisi

ÖÇK’lerin temel düzenlemesi 383 sayılı Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Kurulmasına Dair Kanun Hükmünde Kararnamedir. KHK’nin kapsam maddesine göre ilan edilen ve edilecek özel çevre koruma bölgeleri hakkında bu Kararname hükümleri uygulanır ve bölgede yapılan tahsisler, verilmiş ön izinler ile mevcut her ölçekteki plan kararları konusunda da ilgili hükümleri uygulanır (m.2). Kararnameyle kurulan Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı 2011’de 648 sayılı KHK ile kapatılmış ve KHK’da belirtilen iş ve işlemlerin Bakanlık birimlerince yürütüleceği hükme bağlanmıştır. Bugün 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre bu görevler Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığındadır: Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü 383 sayılı KHK ile verilen görevleri yapar (m.103/1-p); Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü ise ÖÇK’lerin tespit, tescil, onay, değişiklik ve ilanına dair usul ve esasları belirler, kullanma ve yapılaşmaya yönelik ilke kararlarını belirler, her tür ve ölçekte çevre düzeni, nazım ve uygulama imar planlarını yapar, yaptırır ve onaylar (m.109/1-b, c).

KHK’nin “Koruma ve Yapılaşma Esasları” başlıklı 19. maddesi bugün de yürürlüktedir ve ÖÇK’deki yapılaşmanın çerçevesini çizer. Bölgede yapılacak her türlü yapı ve tesis, belirlenecek esaslar çerçevesinde Başkanlığın, bugün Bakanlığın, iznine ve denetimine tabidir. Yapılan tahsisler, verilmiş ön izinler ve ruhsatlar ile her ölçekteki projeler bölgenin amaç ve ilkeleri doğrultusunda yeniden değerlendirilir ve uygulanmakta olan planlar için kat ve yoğunluk sınırlaması konulabilir (m.19/a). KHK’ye aykırı diğer kanun hükümleri ÖÇK’lerde uygulanmaz (m.26). Yeni ilan kararları da her seferinde aynı çerçeveyi tekrarlar: bölgede 383 sayılı KHK hükümleri uygulanır, çevrenin araştırılması, korunması ve izlenmesine ilişkin usul ve esaslar ile bunların yansıtıldığı planlar Bakanlıkça hazırlanır ve onaylanır, faaliyetlere ilişkin tedbirlerin alınması, kontrolü ve izlenmesi yetkisi Bakanlığa aittir (CB Kararı 824 m.2-3; CB Kararı 4758 m.2-3).

ÖÇK’de Plan Sistemi: Çevre Düzeni, Nazım, Uygulama ve Hassas Zon

ÖÇK’deki parselin kaderini plan belirler. Korunan Alanlarda Yapılacak Planlara Dair Yönetmelik, ÖÇK’ler dahil korunan alanlarda yapılacak her tür ve ölçekte planın hazırlanmasını, onaylanmasını ve uygulanmasını düzenler (m.1). Bu planlar, yapılan bilimsel çalışmalar uyarınca hassasiyetle korunması gerektiği belirlenen alanlar ile etkileşim-geçiş sahası gözetilerek, halihazır haritalar ve mülkiyet verilerine dayalı olarak hazırlanır (m.3/1-ı). Planlar 3194 sayılı Kanun ve Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliğindeki esaslara uygun hazırlanır; imar planları kadastral durum işlenmiş güncel onaylı halihazır haritalar üzerine çizilir ve kıyı alanlarına rastlayan paftalarda kıyı kenar çizgisinin onayına ilişkin bilginin bulunması zorunludur (m.4). Plan teklifleri il müdürlüğüne sunulur, Genel Müdürlükçe oluşturulan Plan İnceleme Kurulunca değerlendirilir ve Bakanlıkça onaylanır; onaylanan planlar Bakanlıkça tespit edilen yerde ve internet sayfasında bir ay süreyle ilan edilir (m.7). Planlara askı süresi içinde ilgili idareye itiraz edilir (m.8); plan değişiklikleri de aynı usule tabidir (m.9). Plan kademeleri için çevre düzeni planı ve plan kademelenmesi yazımıza bakılabilir.

383 sayılı KHK, ÖÇK planlarına özgü bir kavram kullanır: hassas zon. Hassas zon, ÖÇK içinde yer alan ve planlarda özel işaretlerle gösterilen, niteliğine göre tespit edilen tedbirlerle zaman, mekân ve faaliyet türleri açısından çok kısıtlı kullanımlara izin verilen ve özel personel tarafından kontrol edilen doğal rezerv alanıdır (m.3/f). Trampa yönetmeliği de ÖÇK’lerde “mekânsal planlar ile kesin yapı yasağı getirilen hassas zon” alanlarını trampaya konu edebilir (m.4/1). Değerlendirmemize göre parsel sahibi açısından ilk soru şudur: parsel plan üzerinde yapılaşmaya açık bir kullanımda mı, yoksa hassas zon, mutlak koruma veya yapı yasağı getirilen bir alanda mı? Cevap plan paftası, plan notları ve plan açıklama raporunun birlikte okunmasıyla verilir.

ÖÇK’de Ev Yapılır mı? Duruma Göre Cevap

ÖÇK ilanı tek başına bir yapı yasağı değildir; Bakanlıkça onaylanan planlarda konut alanı, köy yerleşik alanı veya turizm alanı gibi yapılaşmaya açık kullanımlar bulunur ve bu alanlarda plan notlarındaki emsal, kat ve yükseklik koşullarıyla yapı yapılabilir. Planlı alanda yapı ruhsatı ve yapı kullanma izni 3194 sayılı Kanun’a göre alınır; ruhsat süreci için yapı ruhsatı yazımıza bakılabilir. Belediye ve mücavir alanlar dışında, köy yerleşik alanları içinde ve civarında ve mezralarda yapılacak konut, hayvancılık veya tarımsal amaçlı yapılar için KHK, Bayındırlık ve İskân Müdürlüğünden inşaat ve iskân ruhsatı alınmasını şart koşar (m.19/b); değerlendirmemize göre bu görev bugün Bakanlığın il teşkilatınca yürütülür ve köydeki bir ÖÇK parselinde muhtarlık izniyle yetinilemez.

Kıyıda ve turizme dönük alanlarda KHK, doğayı bozmamak, doğa ile uyum sağlamak ve kıyı mevzuatına aykırı olmamak şartıyla restoran, kafeterya, büfe, plaj, satış yeri, ofis, iskele, yat ikmal, bakım ve onarım yerleri, günübirlik hizmet tesisleri ve az sayıda sınırlı yatak kapasitesine sahip yat-oteller için inşaat ve işletme izni verilebileceğini öngörür (m.19/c). Kamu kuruluşlarınca bölgede yapılacak her türlü yapı ve tesis için de Bakanlığın görüşü alınır (m.19/g). Mevcut planlara ve mevzuata aykırı her türlü yapı 3194 sayılı Kanun’daki esaslar dahilinde yıktırılır; kanunda öngörülen sürelerde yıktırılmayan yapılar masrafı yapı sahibinden alınarak yıktırılır (m.19/d).

Sit alanlarıyla çakışmada KHK özel bir kural koyar: 2863 sayılı Kanun çerçevesindeki sit kararları saklıdır; ancak Bakanlıkça hazırlanan plan ve projelere göre gerektiğinde sit içinde yer alabilecek yeni yapılaşmalara ilişkin bina yüksekliği, taban alanı ve kat alanı katsayısı gibi değerlerde azaltmaya gidilebilir veya bu yapılaşma şartları tümüyle kaldırılabilir; planların hazırlanmasında Koruma Yüksek Kurulundan görüş alınır (m.19/f). Korunan Alanlarda Yapılacak Planlara Dair Yönetmelik de ÖÇK sınırları içinde 2863 sayılı Kanun’un 8. maddesinin tescil dışındaki yetki hükümlerinin ve 17. maddesinin (a) bendinin uygulanmayacağını tekrarlar (m.5/1-g). Doğal sit ve diğer sit türleri için doğal sit alanına ev yapılır mı ve sit alanında yapılaşma, sulak alanlarla çakışma için sulak alanda ev yapılır mı yazılarımıza bakılabilir.

Yeni İlan Edilen ÖÇK’de Ruhsatlı İnşaat ve Uygulama Durdurma

2019 ve sonrasında yapılan ilanlar, mevcut planlar ve ruhsatlar için açık bir geçiş kuralı içerir. Salda Gölü ÖÇK’yi ilan eden 824 sayılı Cumhurbaşkanı Kararına göre mevcut her ölçekteki plan, plan kararları ve projeler konusunda 383 sayılı KHK hükümlerine göre yapılacak değerlendirme sonuçlanıncaya kadar herhangi bir uygulama yapılmaz (m.2); kararın yayımı tarihinden önce onaylı planlarına veya mevzuata uygun olarak ruhsatı alınmış ve inşaatı su basman seviyesinde tamamlanmış yapıların inşaatına ise ruhsat ve eklerine göre devam edilir (m.4). Marmara Denizi ve Adalar ÖÇK’yi ilan eden 4758 sayılı Kararda da aynı su basman kuralı yer alır (m.4). Bu Karar 2024’te 8948 sayılı Kararla değiştirilmiştir: İstanbul’un Adalar ilçesi ile Balıkesir’in Erdek ve Marmara ilçeleri sınırlarında 12.07.2024 tarihinden sonra onaylanan her ölçekteki plan ve projeler ile sınır genişlemesi yapılan Balıkesir Yenice, Çanakkale Kumkent ve Kumkale Deltası ile Tekirdağ Uçmakdere mevkilerindeki plan ve projelerde, 383 sayılı KHK’ye göre yapılacak değerlendirme sonuçlanıncaya kadar herhangi bir uygulama yapılamaz (ek m.1).

KHK’nin kendi geçiş hükümleri de benzer bir mantık taşır: özel koruma bölgesi planları yürürlüğe konulup yeni uygulama imar planları yapılıncaya kadar, mevcut planlara göre yapı ruhsatı almış binaların durumu incelenir ve uygun görülenlerin inşaatının mevcut hâliyle veya projesinin değiştirilmesi şartıyla devamına müsaade edilebilir (geçici m.2). Değerlendirmemize göre su basman seviyesine ulaşmamış ruhsatlı yapılarda inşaata devam hakkı kendiliğinden doğmaz; bu yapıların sahipleri Bakanlığa başvurarak değerlendirme talep etmeli, ret hâlinde ruhsata güvenle yapılan harcamalar bakımından tam yargı yolunu değerlendirmelidir.

Hassas Zonda Kalan Arsa: Trampa ve Kamulaştırma

Plan bir parseli yapı yasağı alanına aldığında malikin iki yolu vardır: Hazine taşınmazıyla trampa ve kamulaştırma. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre uygulama imar planı kararıyla yapı yasağı getirilen özel mülkiyete konu alanlara ilişkin arazi ve arsa düzenlemesi, trampa veya kamulaştırma işlemleri, bu alanların yönetimini ve işletmesini üstlenen kuruluşlarca veya Bakanlıkça gerçekleştirilir (m.109/2). Trampanın usulü Tabiat Varlıkları, Doğal Sit Alanları ve Özel Çevre Koruma Bölgelerinde Kalan Yapı Yasaklı Taşınmazların Hazine Taşınmazları ile Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelikde düzenlenmiştir. ÖÇK’lerde mekânsal planlarla kesin yapı yasağı getirilen hassas zon sınırları içinde kalan ve Genel Müdürlükçe her yıl belirlenecek trampa programlarına alınan gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerine ait taşınmazlar Hazine taşınmazlarıyla trampa edilebilir (m.4/1).

Programa alınan alanlar valilik veya kaymakamlıkça otuz gün süreyle ilan edilir; ilk ilan tarihinden itibaren altmış gün içinde malikler il müdürlüğüne veya doğrudan Bakanlığa başvurur (m.5/2-4). Başvuruya tapu senedi örneği ve ölçekli kroki, fotoğraflar, konum haritası, gerekiyorsa mirasçılık belgesi ve yazışma adresleri eklenir; paylı veya elbirliği mülkiyette bütün paydaşlar birlikte veya noter onaylı vekâletnameyle vekilleri aracılığıyla başvurmalıdır (m.6). Bedel, 2886 sayılı Kanun ve Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmeliğe göre ve taşınmazın ÖÇK ilan edilmeden önceki fiilî ve hukukî durumu dikkate alınarak belirlenir (m.7/1-2). Tebliğ edilen bedele tebliğden itibaren otuz gün içinde il müdürlüğüne itiraz edilebilir ve itiraz otuz gün içinde karara bağlanır (m.10/1-2); trampaya konu taşınmazların tahmin edilen bedelleri arasında yüzde yirmiden fazla fark olamaz, Hazine taşınmazının değeri daha yüksekse fark istekli tarafından peşin ödenir (m.9/3, m.11/1).

Mülkiyet uyuşmazlıklı, kıyı kenar çizgisinin deniz tarafında kalan, orman, mera, milli park veya turizm mevzuatı kapsamındaki taşınmazlar ile imar planında yol, otopark veya yeşil alana rastlayan taşınmazlar trampaya konu edilemez (m.4/2). Trampa programına alınmayan veya trampası mümkün olmayan maliklerin kamulaştırma ve el atma seçenekleri için fiili el atma ile hukuki el atma farkı ve Kamulaştırma Hukuku Rehberi, sit alanlarındaki trampa uygulaması için sit alanı Hazine trampası yazılarımıza bakılabilir.

Maden, Taş Ocağı, Kum Alımı ve Deniz Dolgusu

ÖÇK sınırları içinde madencilik faaliyetinde bulunulması, taş ve kum ocağı işletilmesi ve deniz doldurulmak suretiyle kıyı genişletilmesi yapılabilmesi için izin alınması gerekir; KHK yürürlüğe girmeden önce başlamış faaliyetler de koruma ve kullanma esasları yönünden yeniden değerlendirilir (383 KHK m.19/e). Maden mevzuatı da ÖÇK’yi ayrıca gözetir: 2025’te 7554 sayılı Kanunla değişen 3213 sayılı Maden Kanunu’nun 7. maddesine göre ÖÇK koordinatları ilgili kurumlarca Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğüne bildirilir ve ormanlar hariç bu alanlarda ruhsat düzenlenmeden önce Genel Müdürlük ilgili kuruma proje hakkında görüş sorarak izin talebinde bulunur; kurum üç ay içinde cevap verir, cevap verilmezse bir ay ek süre tanınır ve bu süre sonunda da karar bildirilmezse izin verilmiş sayılır.

Değerlendirmemize göre 3213 sayılı Kanun’daki “izin verilmiş sayılır” kuralı yalnızca maden ruhsatı aşamasındaki kurum görüşü için işler; ÖÇK planına aykırı bir faaliyeti hukuka uygun hâle getirmez ve 383 sayılı KHK’nin 19/e bendindeki izin şartını ortadan kaldırmaz. Ruhsat sahibi ayrıca ÇED, orman ve diğer izinleri almak zorundadır; süreç için maden işletme izni yazımıza bakılabilir. Deniz alanını kapsayan ÖÇK’lerde dalış ve su altı faaliyetleri 2863 sayılı Kanun’un su altı kuralları ve bölgedeki koruma esaslarıyla birlikte değerlendirilmelidir; bu konuda dalışa yasak bölgeler yazımız yol gösterir.

Hazine Taşınmazları, Kiralama ve Kullanma İzni

ÖÇK’lerdeki Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmazlar ile Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerler talep üzerine KHK amaçlarında kullanılmak üzere tahsis edilir; bu yerlerin kiralanması, kullanma izni verilmesi, işletilmesi, işlettirilmesi ve diğer tasarruf hakları bugün Bakanlığa aittir (383 KHK m.10/e). Usul, Tabiat Varlıkları ve Doğal Sit Alanları ile Özel Çevre Koruma Bölgelerinde Bulunan Devletin Hüküm ve Tasarrufu Altındaki Yerlerin İdaresi Hakkında Yönetmelikte düzenlenmiştir. Buna göre kira süresi on yıldan çok olamaz; turistik tesisler ile enerji üretim, iletim ve dağıtım tesislerinin ihtiyacı olan araziler bu sürenin üzerinde kiraya verilebilir (m.56/1). İlgili mevzuata göre yapılması mümkün yapı ve tesisler için en fazla otuz yıla kadar kullanma izni verilebilir (m.61/1). Yatırım için ön izin gerekiyorsa plan ve projelerin hazırlanması için bir yıla kadar ön izin verilir ve bu süre toplam dört yılı geçmemek üzere uzatılabilir (m.60/1).

Yönetmelikteki bazı istisnalar yargı denetimine takılmıştır: çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunması amacıyla faaliyet gösteren vakıflara pazarlıkla kiralama imkânı tanıyan bent, Danıştay Onüçüncü Dairesinin 16.10.2024 tarihli ve E.2021/3498, K.2024/4002 sayılı kararıyla iptal edilmiştir (m.55/4-c, resmî metindeki nota göre). Kıyı ve sahil şeridindeki yapılaşma ve kullanım kuralları için Kıyı Kanunu, kıyı kenar çizgisi ve sahil şeridi, korunan alanlardaki tahsis ve üst hakkı için milli park ve korunan alanlarda Hazine taşınmazı, turizm bölgelerindeki tahsisler için 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu yazılarımıza bakılabilir.

ÖÇK’de İzinsiz Yapı ve Faaliyetin Sonuçları (2026)

2872 sayılı Kanun’un 20/1-k bendine göre 9. maddenin (d) bendi uyarınca ilan edilen özel çevre koruma bölgeleri için tespit edilen koruma ve kullanma esaslarına aykırı davrananlara 20.000 TL idari para cezası öngörülür. Resmî metne işlenen nota göre Tarım ve Orman Bakanlığının 2025/41 sayılı Tebliği (RG 27.12.2025, 33120) ile 1 Ocak 2026’dan itibaren uygulanacak tutar 699.245 TL’dir. Bu bentteki cezalar kurum, kuruluş ve işletmelere üç katı olarak verilir; maddede öngörülen cezalar ÖÇK’lerde iki kat uygulanır ve Cumhurbaşkanı ceza miktarlarını on katına kadar artırmaya yetkilidir. ÖÇK’de iki kat kuralı yalnızca (k) bendi için değil, maddedeki diğer çevre cezaları, örneğin atık, deşarj veya gemilerden kaynaklanan kirlilik cezaları için de geçerlidir. Değerlendirmemize göre zaten ÖÇK’ye özgü olan (k) bendindeki tutarın ayrıca iki kat uygulanıp uygulanmayacağı tartışmaya açıktır.

Çevre Kanunu’ndaki idari yaptırım kararlarını Bakanlık verir; merkezde genel müdürler, taşrada il müdürleri yetkilidir (m.24). Bu cezalara karşı açılacak davalar Bakanlığa karşı açılır; tebliğden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir ve dava açmak tahsili durdurmaz (m.24, m.25). 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’na göre bir ay içinde ödenen cezada yüzde 25 indirim yapılır ve ödeme dava hakkını etkilemez (m.17/6). ÖÇK’deki ruhsatsız yapıya ilişkin yıkım ve para cezası davaları için yıkım kararına karşı iptal davası, ceza boyutu için imar kirliliğine neden olma suçu, parsel aynı zamanda sit alanındaysa sit alanında kaçak yapı yazılarımıza bakılabilir.

Plan Askısına İtiraz ve Dava Yolları

ÖÇK planlarına karşı ilk adım askı itirazıdır. Korunan alanlarda hazırlanan her tür ve ölçekte planlara askı süresi içinde ilgili idareye itiraz edilir; idare itirazları il müdürlüğüne iletir, il müdürlüğü teknik görüşüyle Genel Müdürlüğe sunar ve Genel Müdürlükçe değerlendirilen itirazlar Bakanlık onayına sunulur (Korunan Alanlarda Yapılacak Planlara Dair Yönetmelik m.8). Planlar Bakanlıkça tespit edilen yerde ve internet sayfasında bir ay süreyle ilan edilir (m.7/6). Plan bir düzenleyici işlem niteliğinde olduğundan, ilanı gereken düzenleyici işlemlerde dava süresi ilan tarihini izleyen günden başlar; ancak işlemin uygulanması üzerine ilgililer düzenleyici işlem veya uygulama işlemi ya da her ikisi aleyhine birlikte dava açabilir (2577 sayılı Kanun m.7/4). Dava açma süresi altmış gündür (m.7/1).

ÖÇK ilanı veya sınır değişikliği bir Cumhurbaşkanı kararıyla yapıldığından buna karşı dava ilk derece olarak Danıştayda açılır (2575 sayılı Kanun m.24/1-a). Bakanlığa yapılan bir başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (2577 sayılı Kanun m.10); zımni ret hakkında zımni ret, süre hesabı hakkında idari davalarda dava açma süreleri yazılarımıza bakılabilir. Değerlendirmemize göre ÖÇK planlarına karşı davalarda başarı, parsel bazında bilimsel veriye dayanmayan yapı yasağı kararlarının, mülkiyet verisinin hatalı işlenmesinin ve plan açıklama raporunda gerekçelendirilmeyen kullanım değişikliklerinin bilirkişi incelemesiyle ortaya konmasına bağlıdır.

ÖÇK’de Arsa Alacaklar ve Yatırımcılar İçin Kontrol Listesi

ÖÇK Uygulama İmar Planına Askı İtirazı Dilekçe Örneği

Aşağıdaki örnek, ÖÇK’de Bakanlıkça hazırlanan uygulama imar planında parseli yapı yasağı getirilen bir alana alınan malik için hazırlanmıştır. Köşeli parantezli yerler dosyaya göre doldurulmalıdır.

Hassas Zonda Kalan Parsel İçin Trampa Başvurusu (Kısa Örnek)

Sık Yapılan Hatalar

Sıkça Sorulan Sorular

Özel çevre koruma bölgesinde ev yapılır mı?

Yapılabilir; ancak yalnızca Bakanlığın onayladığı planın yapılaşmaya izin verdiği alanlarda ve plan notlarındaki koşullarla. Bölgede her türlü yapı ve tesis Bakanlığın iznine ve denetimine tabidir; hassas zon veya yapı yasağı alanında yapı yapılamaz (383 sayılı KHK m.19).

ÖÇK’leri kim ilan eder?

Cumhurbaşkanı. 2872 sayılı Kanun’un 9/1-d bendine göre ilan, koruma ve kullanma esasları ile plan ve projelerin hangi bakanlıkça hazırlanacağını belirleme yetkisi Cumhurbaşkanındadır; karar Resmî Gazete’de yayımlanınca tescil tamamlanır.

Türkiye’de kaç özel çevre koruma bölgesi var?

Bakanlığın ÖÇK sayfasında bölge sayısı 19 olarak gösterilmektedir. İlk üçü 1988’de ilan edilen Gökova, Köyceğiz-Dalyan ve Fethiye-Göcek, en sonuncusu 2021’de ilan edilen Marmara Denizi ve Adalar ÖÇK’dir.

ÖÇK’de imar planını kim yapar?

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü ÖÇK’lerde her ölçekte planı yapar, yaptırır ve onaylar; 3194 sayılı Kanun’un 9. maddesi ve Kıyı Kanunu’nun plan onama hükümleri uygulanmaz.

Hassas zon nedir?

ÖÇK içinde planlarda özel işaretlerle gösterilen, zaman, mekân ve faaliyet türü bakımından çok kısıtlı kullanımlara izin verilen doğal rezerv alanıdır (383 sayılı KHK m.3/f). Kesin yapı yasağı getirilen hassas zondaki özel parseller trampaya konu olabilir.

Yeni ilan edilen ÖÇK’de ruhsatlı inşaatım ne olur?

İlandan önce ruhsatı alınmış ve inşaatı su basman seviyesinde tamamlanmış yapıların inşaatına ruhsat ve eklerine göre devam edilir. Diğer plan ve projelerde 383 sayılı KHK’ye göre yapılacak değerlendirme sonuçlanıncaya kadar uygulama yapılmaz (CB Kararı 824 m.2, 4; 4758 m.4).

Hassas zonda kalan arsam için ne yapabilirim?

Trampa programına alınmışsa ilk ilandan itibaren altmış gün içinde il müdürlüğüne veya Bakanlığa başvurabilirsiniz. Bedel, bölgenin ÖÇK ilanından önceki fiilî ve hukukî durumuna göre belirlenir; bedele tebliğden itibaren otuz gün içinde itiraz edilebilir (Trampa Yönetmeliği m.5, 7, 10).

Köydeki ÖÇK parselinde ahır veya ev için ruhsat gerekir mi?

Evet. Belediye ve mücavir alanlar dışında, köy yerleşik alanları içinde ve civarında ve mezralarda yapılacak konut, hayvancılık veya tarımsal amaçlı yapılar için inşaat ve iskân ruhsatı alınması gerekir (383 sayılı KHK m.19/b).

ÖÇK’de maden veya taş ocağı açılabilir mi?

İzinle. Madencilik, taş ve kum ocağı işletmesi ile deniz doldurularak kıyı genişletilmesi Bakanlık iznine tabidir (383 KHK m.19/e). Maden ruhsatından önce MAPEG ilgili kurumun iznini ister; kurum üç ay, ek süreyle dört ay içinde cevap vermezse izin verilmiş sayılır (3213 m.7).

ÖÇK’de koruma esaslarına aykırılığın cezası nedir?

2872 sayılı Kanun m.20/1-k’ya göre 2026’da 699.245 TL; kurum, kuruluş ve işletmelere üç katı uygulanır. Maddedeki diğer çevre cezaları ÖÇK’lerde iki kat uygulanır. Plana aykırı yapılar ayrıca yıktırılır (383 KHK m.19/d).

ÖÇK’deki Hazine arazisini kiralayabilir miyim?

Kiralama ve kullanma izni Bakanlıkça verilir. Kira süresi kural olarak on yılı geçemez; mevzuata göre yapılabilecek yapı ve tesisler için en fazla otuz yıla kadar kullanma izni verilebilir (ilgili Yönetmelik m.56, m.61).

ÖÇK planına nasıl itiraz edilir?

Plan bir ay süreyle ilan edilir; askı süresi içinde ilgili idareye itiraz edilir ve itiraz Bakanlıkça değerlendirilir. Ayrıca ilan tarihini izleyen günden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir; ÖÇK ilanına karşı dava Danıştayda açılır.

Hukukçular Evi Bu Dosyalarda Ne Yapar

ÖÇK dosyalarında hak kaybı çoğunlukla plan askısının fark edilmemesinden, yeni ilanlardaki uygulama durdurma kuralının hesaba katılmamasından ve trampa ilanlarının kaçırılmasından doğar. Hukukçular Evi; parsel bazında plan ve statü analizi, plan askı itirazları ve iptal davaları, ruhsatlı inşaatların değerlendirme süreçleri, trampa ve kamulaştırma başvuruları, Hazine taşınmazlarında kiralama ve kullanma izni, maden ve dolgu izinleri ile 2872 sayılı Kanun kapsamındaki idari para cezalarına karşı davalar konusunda destek verir. Kültür ve tabiat varlıklarına ilişkin diğer konular için Kültür Varlıkları ve Sit Alanı Hukuku Rehberi, imar uyuşmazlıkları için İmar Hukuku Rehberi, idari dava süreçleri için İdare Hukuku Rehberi sayfalarımıza, mevzuattaki son değişiklikler için hukuk gündemi sayfamıza bakabilirsiniz. Randevu ve ön değerlendirme için: 0554 648 37 15.

Mevzuat ve kaynaklar: 2872 sayılı Çevre Kanunu m.9/1-d, 20/1-k ve maddenin son fıkraları, 24, 25 (Tarım ve Orman Bakanlığının 2025/41 sayılı Tebliğiyle (RG 27.12.2025, 33120) 2026 tutarlarına ilişkin resmî metin notu dahil); 383 sayılı Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Kurulmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname m.2, 3/f, 10/e, 19, 26, geçici m.1 ve 2; 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi m.103/1-p, 109; Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik m.4, 13, 18; Korunan Alanlarda Yapılacak Planlara Dair Yönetmelik m.1, 3, 4, 5, 7, 8, 9; Tabiat Varlıkları, Doğal Sit Alanları ve Özel Çevre Koruma Bölgelerinde Kalan Yapı Yasaklı Taşınmazların Hazine Taşınmazları ile Değiştirilmesi Hakkında Yönetmelik m.4-11; Tabiat Varlıkları ve Doğal Sit Alanları ile Özel Çevre Koruma Bölgelerinde Bulunan Devletin Hüküm ve Tasarrufu Altındaki Yerlerin İdaresi Hakkında Yönetmelik m.55, 56, 60, 61; 3213 sayılı Maden Kanunu m.7 (7554 sayılı Kanunla değişik); Bakanlar Kurulunun 88/13019 ve 2013/5153 sayılı kararları; Cumhurbaşkanı Kararları 823, 824, 1910, 3018, 3228, 4138, 4139, 4758 ve 8948; 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17/6; 2577 sayılı İYUK m.7, 10; 2575 sayılı Danıştay Kanunu m.24. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut parsel veya proje için hukuki görüş yerine geçmez.