Kojenerasyon, tek yakıttan elektrik ve ısıyı birlikte üreterek verimi konvansiyonel düzenin çok üzerine taşır; mevzuatın verim kriterlerini sağlayan tesisler lisanssız üretim düzeninde kurulabilir. Fizibilitenin altın kuralı tesisi elektrik için değil ısı yükü için boyutlandırmaktır — işletme ekonomisinin kalbi ise doğal gaz fiyatıdır. Uzun dönem servis anlaşması ve verim şartının sürekliliği, yatırımın iki hukuki sigortasıdır.
Buhar kazanınız para yakarken çatınızda verim mi arıyorsunuz?
Hukukçular Evi Ankara — durumunuza özel değerlendirme için bize ulaşın.
Bacadan Kaçan Paranın Geri Çağrılması
Klasik enerji düzeni müsriftir: santral elektriği üretirken ısının büyük kısmını soğutma kulelerinden atmosfere atar; fabrika ise aynı saatlerde, buharı için ayrı bir kazanda ayrı yakıt yakar — aynı şehirde, aynı gün, iki baca aynı israfı paylaşır. Kojenerasyon (birleşik ısı-güç üretimi), bu israfın mühendislik cevabıdır: tek yakıttan hem elektrik hem faydalı ısı üretmek — motorun-türbinin atık ısısını buhara, sıcak suya, proses ısısına dönüştürmek: toplam verim, konvansiyonel ayrık üretimin çok üzerine çıkar; soğutma ihtiyacını da zincire ekleyen trijenerasyon, oteli-hastaneyi-AVM’yi aynı makineden besler. Ama bu verimli makinenin bir de hukuku vardır: lisans statüsünü belirleyen verim şartı, işletme ekonomisini yöneten gaz sözleşmesi, yatırımı koruyan servis anlaşması. Bu rehber; kojenerasyonun hukuki statüsünü, fizibilitenin altın kuralını, sözleşme mimarisini ve statü kaybı risklerini; sanayici ve tesis yatırımcısı gözüyle anlatıyor.
Hukuki Statü: Verim Şartına Bağlı Muafiyet
Lisanssız kapı: Kojenerasyonun mevzuattaki ayrıcalığı, verimliliğine tanınan güvendir: elektrik piyasası düzeni; mevzuatta öngörülen verimlilik kriterlerini sağlayan kojenerasyon tesislerinin, lisans alma yükümlülüğünden muaf biçimde (lisanssız üretim çerçevesinde) kurulup işletilebilmesine imkân tanır — kapının anahtarı, kurulu güç etiketinden çok verim belgesidir: tesisin, yakıt enerjisini elektrik ve faydalı ısıya dönüştürme oranının; ilgili yönetmelik-tebliğ düzenindeki hesap yöntemiyle belgelendirilmesi — projelendirme aşamasında verim hesabının bu mevzuat diliyle yapılması ve işletmede sürdürülmesi, statünün var oluş koşuludur. Tarihsel bir not da kavram karmaşasını önler: eski mevzuat döneminin oto-prodüktör statüsü (kendi ihtiyacı için üreten tesis rejimi), bugünkü düzende lisanssız üretim ve lisanslı üretim kategorilerine evrilmiştir — eski belgelerle kurulmuş tesislerin bugünkü statü haritasındaki yeri, geçiş hükümleri gözetilerek okunur. Öz tüketim ve fazla enerji: Kojenerasyonun doğal modeli öz tüketimdir: elektrik, tesisin kendi yükünü besler; ihtiyaç fazlasının şebekeye verilmesi ise lisanssız üretimin mahsuplaşma-satış kurallarına tabidir — bağlantı ve sistem kullanımı, dağıtım şirketiyle kurulan teknik-hukuki düzenle işler: bağlantı görüşü, ölçüm altyapısı ve koruma düzenekleri; devreye almanın ön şartlarıdır. Kimin için anlamlı olduğu da statünün pratiğidir: sürekli buhar-proses ısısı tüketen sanayiler (tekstil, gıda, kâğıt, seramik, kimya), yıl boyu ısıtma-soğutma yükü taşıyan tesisler (hastane, otel, AVM, veri merkezi) ve organize sanayi bölgelerinin ortak enerji kurguları — OSB içi kurulumların bölge tüzel kişiliğiyle ilişkisi, kendi rehberimizdeki düzenle yönetilir.
Fizibilitenin Altın Kuralı ve Gaz Riski
Isı yükü kuralı: Kojenerasyon yatırımının bir numaralı mühendislik-hukuk kuralı tek cümledir: tesis, elektrik için değil ısı için boyutlandırılır — çünkü sistemin ekonomisi, atık ısının gerçekten kullanılmasına yaslanır: ısı yükü olmayan saatlerde çalışan kojenerasyon, verimli bir santral değil; pahalı bir jeneratördür ve verim şartının hesabı da faydalı ısı kullanımıyla kurulur — fizibilitenin ilk işi, tesisin yıllık ısı yükü profilini (mevsimlik-vardiyalık gerçeğiyle) çıkarmaktır: elektrik zaten şebekeden tamamlanır; ısı, yerinde üretilmezse bacadan alınamaz. Gaz riski — ekonominin kalbi: Kojenerasyonun hâkim yakıtı doğal gazdır ve işletme ekonomisinin tek büyük değişkeni, gaz fiyatıdır: elektrik-gaz fiyat makası (spark spread) daraldığında, kendi elektriğini üretmek şebekeden almaktan pahalı hâle gelebilir — hukuki yönetim, gaz tedarik sözleşmesinde kurulur: fiyat mekanizmasının (tarife-endeks bağlarının) anlaşılması, tüketim taahhütlerinin (al-ya-da-öde düzenlerinin) tesisin gerçek profiline göre kalibre edilmesi ve arz kesintisi senaryolarının (kış kısıntılarında sanayi tüketicisinin konumunun) planlanması: gaz piyasasının bu pazarlık dünyasını ayrı rehberimizde derinlemesine işledik — kojenerasyoncunun ezberi şudur: makineni satın alırsın, ekonomini gaz sözleşmen belirler. Çevre katmanı da ihmale gelmez: yakma tesislerinin emisyon-izin düzeni (baca ölçümleri, çevre izinleri) işletmenin süreklilik şartıdır.
Sözleşme Mimarisi, Statü Riskleri ve Protokol
Sözleşme seti: (1) EPC-kurulum — anahtar teslim sözleşmenin kalbi performans garantileridir: elektrik verimi, ısı geri kazanımı, toplam verim ve emre amadelik değerlerinin; kabul testleriyle ölçülecek biçimde, yaptırıma bağlı yazılması — “katalog değeri” ile “garanti değeri” farkı, kabul gününün kavgasıdır. (2) Uzun dönem servis anlaşması (LTSA) — gaz motorlarının-türbinlerin bakım ekonomisi, üretici-yetkili servis anlaşmasıyla yönetilir: çalışma saatine bağlı bakım takvimleri, büyük revizyonların kapsamı, parça-işçilik fiyat düzeni, müdahale süreleri ve emre amadelik taahhütleri — LTSA’sız kojenerasyon, garanti eğrisiz batarya gibidir: arızanın faturası, sözleşmesiz masada ödenir. (3) Finansman-ESCO seçeneği — yatırımı üstlenip tasarruftan pay alan performans sözleşmesi modelleri, kojenerasyonun klasik finansman kapısıdır (o mimariyi verimlilik rehberimizde kurduk). Statü riskleri: (1) Verim şartının kaybı — ısı yükünün düşmesi (üretim küçülmesi, proses değişikliği) tesisin verim hesabını bozabilir: statünün (lisans muafiyetinin) dayanağı sarsılır — işletme, verim izlemesini sürekli tutmalı ve yük değişikliklerinde hukuki statüyü yeniden değerlendirmelidir. (2) Ölçüm-mahsup ihtilafları — fazla enerjinin şebekeyle mahsubunda sayaç-kayıt uyuşmazlıkları. (3) Gaz kesinti-fiyat krizleri — sözleşme senaryolarıyla yönetilir. Yatırımcı protokolü — altı satır: (1) Isı yükü profilini çıkarmadan kapasite seçme; makineyi ısına göre boyutlandır. (2) Verim hesabını mevzuat yöntemiyle projelendir; işletmede sürekli izle. (3) Gaz sözleşmeni taahhüt-fiyat-kesinti üçlüsüyle tesisinin gerçeğine kalibre et. (4) EPC’de performans garantilerini test-yaptırım diliyle yaz. (5) LTSA’yı yatırım kararıyla birlikte fiyatla; bakımsız fizibilite, eksik fizibilitedir. (6) Emisyon-izin dosyanı işletme öncesi tamamla. Kapanış cümlesi verimin özüdür: kojenerasyon, aynı ateşten iki ekmek çıkarmaktır — ısısını kullanan kazanır, hukuku kuran korunur: bacadan kaçan para, ancak doğru sözleşmeyle geri çağrılır.
Verim Şartı: Statünün Dayanağı
Kojenerasyon tesislerine tanınan kolaylıklar, belirli bir verim eşiğinin sağlanmasına bağlıdır. Bu şart sürekli denetlenir.
| Unsur | Açıklama |
|---|---|
| Verim hesabı | Elektrik ve faydalı ısının, tüketilen yakıta oranı |
| Faydalı ısı | Gerçekten kullanılan ısı; atmosfere atılan ısı hesaba katılmaz |
| Ölçüm | Isı ve elektrik ölçüm noktalarının doğru konumlandırılması |
| Süreklilik | Verim şartı bir kez değil, dönemsel olarak sağlanmalıdır |
| Belgelendirme | Ölçüm kayıtları ve raporların saklanması |
İkinci satır, fizibilitenin altın kuralıdır. Kojenerasyon yatırımının mantığı, üretilen ısının gerçekten tüketilmesine dayanır. Isı ihtiyacı mevsimsel olan veya üretim durduğunda ortadan kalkan bir tesiste, ısı atmosfere atılır ve verim şartı sağlanamaz. Bu durumda hem statü riske girer hem de yatırımın ekonomik gerekçesi ortadan kalkar. Bu nedenle fizibilite çalışması, yıl boyunca ısı tüketim profili üzerine kurulmalıdır.
Statü Kaybının Sonuçları
Verim şartının sağlanamaması, birden çok alanda sonuç doğurur.
- Muafiyetin kaybı. Lisans muafiyeti veya kolaylıklardan yararlanma imkânı sona erebilir.
- Destek kaybı. Varsa sağlanan teşviklerin kesilmesi veya geri istenmesi.
- Yakıt tedarikinde etki. Statüye bağlı özel tedarik koşulları değişebilir.
- Yaptırım. Bildirim ve raporlama yükümlülüklerine aykırılık hâlinde idari yaptırım.
Verim düşüşü erken tespit edilirse yönetilebilir. Ölçüm verilerinin sürekli izlenmesi, eşiğe yaklaşıldığında önlem alınmasını sağlar: ısı tüketimini artıracak düzenlemeler, işletme rejiminin değiştirilmesi veya dönemsel duruş planlaması. Sorun dönem sonunda rapor hazırlanırken fark edildiğinde ise düzeltme imkânı kalmaz. Bu nedenle verim izleme, aylık bir yönetim raporu kalemi hâline getirilmelidir.
Yakıt Riski ve Sözleşme Mimarisi
Bu tesislerin ekonomisi, yakıt fiyatı ile elektrik fiyatı arasındaki farka dayanır. Sözleşme yapısı bu riski yönetmelidir.
| Sözleşme | Düzenlenmesi gereken |
|---|---|
| Yakıt tedariki | Fiyat mekanizması, asgari çekim taahhüdü ve gözden geçirme maddesi |
| Isı satışı | Isı alıcısının taahhüdü; alıcının üretimi durursa ne olacağı |
| Elektrik satışı | Öz tüketim, ikili anlaşma veya piyasa satışı ayrımı |
| İşletme ve bakım | Kullanılabilirlik taahhüdü; planlı duruş takvimi |
| Endeksleme uyumu | Yakıt ve satış fiyatlarının aynı göstergeye bağlanması |
Son satır, en çok gözden kaçan yapısal risktir. Yakıt alım fiyatı bir göstergeye, elektrik veya ısı satış fiyatı başka bir göstergeye bağlıysa; iki gösterge farklı yönde hareket ettiğinde tesis, kendi kontrolü dışında zarar eden bir yapıya dönüşür. Bu makas riski, sözleşmeler ayrı ayrı müzakere edildiğinde fark edilmez. Bu nedenle yakıt ve satış sözleşmeleri aynı masada ve birlikte tasarlanmalıdır.
Isı alıcısının durumu ayrıca güvenceye alınmalıdır: alıcı tek bir sanayi tesisiyse, o tesisin üretimi durduğunda ısı talebi de sıfırlanır. Bu senaryoda; asgari alım taahhüdü, alternatif ısı alıcısı imkânı veya sözleşmenin sona erdirilme koşulları önceden düzenlenmelidir.
Doğal gaz tedarik sözleşmelerindeki al-ya-da-öde mekanizması için doğal gaz uyuşmazlıkları rehberimize, lisans yükümlülükleri ve muafiyet rejimi için lisans türleri rehberimize bakabilirsiniz.
Mevzuat Haritası
| Hüküm | Düzenlediği konu |
|---|---|
| 6446 m. 14/1-(ç) | Kojenerasyonun lisans muafiyeti — çift şartlı |
| 6446 m. 14/1 | Lisanssız yürütülebilecek diğer faaliyetler |
| 6446 m. 15 | Lisanssız faaliyetlerin inceleme ve denetimi |
| 6446 m. 3 | Tanımlar — kojenerasyon ve mikrokojenerasyon |
| 6446 m. 5 | Lisans ve önlisans rejimi |
| Lisanssız Üretim Yönetmeliği | Dayanağı 6446 m. 14; bağlantı, başvuru ve fazla enerji |
| Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği | RG: 2/11/2013, 28809 |
| 5627 sayılı Kanun | Enerji Verimliliği ve verimlilik artırıcı projeler |
| Verimlilik Tebliği | Kojenerasyon verim hesabının yöntemi |
| 4646 sayılı Kanun | Doğal Gaz Piyasası — yakıt tedariki |
| 2872 sayılı Kanun | Çevre izni ve emisyon rejimi |
| TBK m. 138 | Aşırı ifa güçlüğü — uyarlama talebi |
| TBK m. 470 vd. | Eser sözleşmesi — EPC ve ayıp rejimi |
| TTK m. 5/A | Ticari uyuşmazlıkta dava şartı arabuluculuk |
m. 14/1-(ç): Muafiyetin İki Şartı
Kojenerasyonun lisans muafiyeti, uygulamada sanıldığı gibi tek bir verim şartına değil, iki ayrı koşula bağlanmıştır.
6446 m. 14/1 “Lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf faaliyetler şunlardır” diyerek sayar; (ç) bendi şöyledir: “Mikrokojenerasyon tesisleri ile Bakanlıkça belirlenecek verimlilik değerini sağlayan kojenerasyon tesislerinden Kurulca belirlenecek olan kategoride olanları.“
| Unsur | İçerik | Yetkili |
|---|---|---|
| Mikrokojenerasyon | Ayrı ve koşulsuz sayılan kategori | — |
| Birinci şart | Verimlilik değerini sağlamak | Bakanlık belirler |
| İkinci şart | Belirlenen kategoride olmak | Kurul belirler |
İkinci şart, fizibilitelerde en sık atlanan noktadır ve tek başına projeyi lisanslı rejime taşıyabilir. Bendin lafzı, verimlilik değerini sağlayan kojenerasyon tesislerinin tamamını değil; bunlardan “Kurulca belirlenecek olan kategoride olanları” muaf tutar. Yani verim hesabı tutsa dahi tesis, Kurulun belirlediği kategori dışında kalıyorsa lisans yükümlülüğü doğar. Dikkat çeken bir başka nokta, iki ayrı otoritenin yetkilendirilmiş olmasıdır: verimlilik değerini Bakanlık, kategoriyi Kurul belirler. Bu nedenle projelendirme aşamasında tek bir kaynağa bakmak yeterli değildir; Bakanlık düzenlemesi ile Kurul kararı ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Muafiyetin dayanağını tek cümleyle “verim şartı” diye özetleyen fizibiliteler, statü riskini eksik ölçer.
Mikrokojenerasyon ayrı bir kalemdir. Bent, mikrokojenerasyon tesislerini “ile” bağlacıyla ayrı olarak sayar; verim ve kategori şartları cümlenin ikinci kısmına — kojenerasyon tesislerine — ilişkindir. Küçük ölçekli projelerde önce tesisin hangi tanıma girdiği belirlenmelidir.
Muafiyet Denetimden Muafiyet Değildir
Lisanssız statü, tesisi düzenleyicinin görüş alanının dışına çıkarmaz.
6446 m. 15 uyarınca, dağıtım şirketleri hariç elektrik piyasası faaliyetleri ile lisanssız faaliyet gösteren kişilerin bu Kanun kapsamındaki inceleme ve denetimi Kurum tarafından yapılır.
Bu hüküm, “lisanssızız, denetlenmeyiz” varsayımını doğrudan çürütür. Lisans muafiyeti yalnızca lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünü kaldırır; denetim yetkisini kaldırmaz. Dolayısıyla verim şartının işletme boyunca sağlanıp sağlanmadığı, bağlantı ve ölçüm düzeninin mevzuata uygunluğu ve fazla enerjinin sisteme verilmesine ilişkin kuralların ihlali, Kurumun denetimine tabidir. Yazının doğru işaret ettiği “verim izlemesini sürekli tutma” gereğinin hukuki karşılığı budur: verim, yalnızca kurulum aşamasında belgelenmesi gereken bir değer değil; denetimde her an sorulabilecek bir statü şartıdır. Ölçüm ve kayıt altyapısı bu beklentiye göre kurulmalıdır.
Lisanssız Üretim Yönetmeliğinin Kapsamı
Muafiyetin nasıl uygulanacağı Kanun’da değil, dayanağını 6446 m. 14‘ten alan Yönetmelik’te düzenlenir.
| Başlık | İçerik |
|---|---|
| Bağlantı | Üretim tesislerinin sisteme bağlanmasına ilişkin teknik usul ve esaslar |
| Başvuru | Tesis kurulmasına ilişkin başvuru ve başvuruların değerlendirilmesi |
| Fazla enerji | İhtiyacın üzerinde üretilen enerjinin sisteme verilmesi hâlinde yapılacak uygulama |
| Devir | Arazi temini, üretim tesisi devri ve tarafların hak ve yükümlülükleri |
| Denetim | Lisanssız üretim faaliyetlerinin ve tesislerin denetlenmesi |
Dördüncü satır, yatırımın çıkış planını doğrudan ilgilendirir ve sözleşme aşamasında kurulmalıdır. Yönetmelik, üretim tesisi devrini ayrı bir başlık olarak düzenler. Bunun anlamı şudur: kojenerasyon tesisi, kurulduğu işletmeden bağımsız biçimde serbestçe el değiştirebilen bir makine değildir; devir, mevzuatın öngördüğü usule tabidir. Fabrikanın satılması, kiralanması veya faaliyetin başka bir tüzel kişiye devredilmesi hâlinde tesisin statüsünün ne olacağı, ana işlem sözleşmesinde ayrıca düzenlenmelidir. Aynı şekilde arazi temini ve İlgili Şebeke İşletmecisiyle kurulan ilişki de bu Yönetmelik çerçevesinde yürür; bağlantı görüşü, ölçüm altyapısı ve koruma düzenekleri devreye almanın ön şartıdır.
Gaz Riskinin Hukuki Aracı: TBK m. 138
Yazının “ekonominin kalbi” dediği gaz fiyatı riski, sözleşme müzakeresiyle sınırlı değildir; Borçlar Kanunu’nda bir denge hükmü vardır.
TBK m. 138, sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durumun, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkması ve ifayı dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine güçleştirmesi hâlinde, borçluya hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme; bu mümkün değilse sözleşmeden dönme hakkı tanır.
| Şart | Kojenerasyon dosyasındaki karşılığı |
|---|---|
| Olağanüstü durum | Fiyatın olağan dalgalanmayı aşan biçimde değişmesi |
| Öngörülemezlik | Sözleşmede endeks veya tarife bağı varsa bu şart zayıflar |
| Borçludan kaynaklanmama | Riskin sözleşmeyle üstlenilmemiş olması |
| İfanın aşırı güçleşmesi | Al-ya-da-öde taahhüdünün gerçek tüketim profiliyle karşılaştırılması |
| İfa edilmemiş olma | Ödeme yapılacaksa ihtirazi kayıtla yapılmalı |
İkinci ve beşinci satır, talebin kaderini belirler. Sözleşmede fiyatın bir endekse veya tarifeye bağlanmış olması, dalgalanmanın taraflarca öngörülmüş sayılmasına yol açabilir; bu durumda uyarlama talebi zayıflar. Bu nedenle yazının “fiyat mekanizmasının anlaşılması” uyarısı, yalnızca ticari değil hukuki bir gerekliliktir: sözleşmeye konulan formül, sonraki bir uyarlama davasında aleyhe delil olabilir. Beşinci satır ise maddenin lafzından çıkar: borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olması aranır. Yani yüksek gaz faturaları kayıtsız ödendiğinde uyarlama yolu fiilen kapanır; ödemeler ihtirazi kayıtla yapılmalı ve kayıt belgelenmelidir.
EPC ve LTSA’nın Kanuni Zemini
Yazının “sözleşme seti” dediği yapı, Borçlar Kanunu’nun eser sözleşmesi hükümleriyle birlikte okunur.
| Sözleşme | Nitelik ve dayanak |
|---|---|
| EPC (anahtar teslim) | Kural olarak eser sözleşmesi — TBK m. 470 vd.; ayıba karşı tekeffül ve kabul rejimi |
| Performans garantileri | Kabul testleriyle ölçülecek biçimde ve yaptırıma bağlı yazılmalı |
| LTSA | Sürekli edim; emre amadelik taahhüdü ve müdahale süreleri |
| Gaz tedarik | 4646 düzeni; fiyat mekanizması ve al-ya-da-öde |
| ESCO / performans sözleşmesi | 5627 çerçevesinde tasarruf paylaşımı |
| Uyuşmazlık | Ticari nitelikte ise TTK m. 5/A — arabuluculuk dava şartı |
Birinci satırdaki nitelendirme, ayıp bildiriminin süresini ve zamanaşımını belirler. EPC sözleşmesi eser sözleşmesi olarak nitelendirildiğinde, TBK‘nın ayıba karşı tekeffül hükümleri devreye girer: eserin teslim alınmasından sonra gözden geçirme ve ayıpların bildirilmesi yükümlülüğü, kabul edilmiş sayılma sonucu ve ayıptan doğan hakların zamanaşımı. Kojenerasyonda bu, “kabul günü” tartışmasını hukuki bir çerçeveye oturtur: katalog değeri ile garanti değeri arasındaki fark, ancak kabul testlerinin sonucu tutanağa geçirildiğinde ileri sürülebilir. Test sonuçlarının kayda geçirilmediği bir kabul, sonraki verim tartışmalarında yükleniciyi korur. Son satır ise usule ilişkindir: taraflar tacir ise ve uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse, dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulmuş olması dava şartıdır.
Statü Kaybının Hukuki Sonucu
Verim şartının kaybı, yalnızca bir mühendislik sorunu değil statü sorunudur.
| Aşama | Sonuç |
|---|---|
| Isı yükünün düşmesi | Üretim küçülmesi veya proses değişikliği verim hesabını bozar |
| Şartın kaybı | m. 14/1-(ç)‘deki muafiyetin dayanağı ortadan kalkar |
| Denetim | m. 15 uyarınca Kurumun inceleme ve denetimi |
| Statü | Faaliyetin lisanslı rejime geçmesi gündeme gelir |
| Yönetim | Yük değişikliklerinde statünün yeniden değerlendirilmesi |
Bu zincir, yatırım kararının yapısını da etkiler. Kojenerasyonun hukuki statüsü tesisin kendisine değil, işletmenin ısı yüküne bağlı olduğundan; üretim profilinin değişebileceği tesislerde statü riski, fizibiliteye ayrı bir kalem olarak yazılmalıdır. Yazının “makineyi ısına göre boyutlandır” kuralının hukuki gerekçesi budur: yanlış boyutlandırma, yalnızca verimsizlik değil statü kaybı üretir.
Çevre katmanı da süreklilik şartıdır. Yakma tesisi niteliğindeki kojenerasyon üniteleri, 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ikincil mevzuatı çerçevesinde çevre izni ve emisyon ölçüm yükümlülüklerine tabidir. İzin dosyasının işletme öncesi tamamlanmaması, elektrik mevzuatı bakımından sorunsuz bir tesisi dahi durdurulabilir hâle getirir.
Oto-prodüktör Kavramının Bugünkü Karşılığı
Yazının tarihsel notu doğrudur ve hukuki bir sonuç doğurur: eski düzenin oto-prodüktör statüsü, yürürlükteki 6446 düzeninde ayrı bir kategori olarak yer almaz.
Bunun pratik sonucu, eski belgelerle kurulmuş tesislerde ortaya çıkar. Bugün bir tesisin statüsü, 6446 m. 14‘teki muafiyet bentlerine girip girmediğine göre belirlenir; “oto-prodüktör belgemiz var” beyanı tek başına bir statü göstermez. Devir, kapasite artışı, proses değişikliği veya ortaklık yapısı değişikliği gibi bir işlem gündeme geldiğinde tesisin statüsü yürürlükteki düzene göre yeniden okunmalı; geçiş hükümlerinin kapsamı ayrıca tespit edilmelidir. Due diligence çalışmalarında bu, tesisin ilk kuruluş belgeleriyle güncel mevzuatın karşılaştırmalı incelenmesini gerektirir. Lisanssız üretim rejiminin bütünü için: lisanssız elektrik üretimi.
Sıkça Sorulan Sorular
Kojenerasyon tesisi için lisans gerekir mi?
6446 m. 14/1-(ç) kapsamına giriyorsa gerekmez: “Mikrokojenerasyon tesisleri ile Bakanlıkça belirlenecek verimlilik değerini sağlayan kojenerasyon tesislerinden Kurulca belirlenecek olan kategoride olanları” lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaftır.
Muafiyet tek bir verim şartına mı bağlı?
Hayır, iki şart vardır: tesis hem verimlilik değerini sağlamalı hem de Kurulca belirlenen kategoride olmalıdır. Verim hesabı tutsa dahi kategori dışında kalan tesis için lisans yükümlülüğü doğar.
Bu şartları kim belirliyor?
İki ayrı otorite: verimlilik değerini Bakanlık, kategoriyi Kurul. Bu nedenle projelendirmede tek bir kaynağa bakmak yetmez; Bakanlık düzenlemesi ile Kurul kararı ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
Mikrokojenerasyon da aynı şartlara mı tabi?
Bent, mikrokojenerasyon tesislerini “ile” bağlacıyla ayrı sayar; verim ve kategori şartları cümlenin ikinci kısmına — kojenerasyon tesislerine — ilişkindir. Küçük ölçekli projelerde önce tesisin hangi tanıma girdiği belirlenmelidir.
Lisanssız olmak denetimden muaf olmak mı?
Hayır. 6446 m. 15 uyarınca lisanssız faaliyet gösterenlerin bu Kanun kapsamındaki inceleme ve denetimi Kurum tarafından yapılır. Muafiyet yalnızca lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünü kaldırır.
Verim sadece kurulumda mı belgelenir?
Hayır; denetimde her an sorulabilecek bir statü şartıdır. Ölçüm ve kayıt altyapısı bu beklentiye göre kurulmalı, verim izlemesi sürekli tutulmalıdır.
Muafiyetin uygulaması nerede düzenli?
Dayanağını 6446 m. 14‘ten alan Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği‘nde: bağlantının teknik usul ve esasları, başvuru ve değerlendirme, ihtiyaç üzerindeki enerjinin sisteme verilmesi, arazi temini ve tesis devri, tarafların hak ve yükümlülükleri ile denetim.
Fazla enerjiyi şebekeye verebilir miyim?
Yönetmelik, ihtiyacın üzerinde üretilen enerjinin sisteme verilmesi hâlinde yapılacak uygulamayı ayrıca düzenler. Bağlantı görüşü, ölçüm altyapısı ve koruma düzenekleri devreye almanın ön şartıdır.
Fabrikayı satarsam tesisin durumu ne olur?
Yönetmelik üretim tesisi devrini ayrı bir başlık olarak düzenler; tesis serbestçe el değiştiren bir makine değildir. Satış, kiralama veya faaliyetin devri hâlinde statünün ne olacağı ana işlem sözleşmesinde düzenlenmelidir.
Kojenerasyon hangi tesisler için mantıklı?
Sürekli buhar ve proses ısısı tüketenler (tekstil, gıda, kâğıt, seramik, kimya) ile yıl boyu ısıtma-soğutma yükü taşıyanlar (hastane, otel, AVM, veri merkezi) ve organize sanayi bölgelerinin ortak enerji kurguları.
Tesisi neye göre boyutlandırmalıyım?
Elektriğe değil ısıya göre. Sistemin ekonomisi atık ısının gerçekten kullanılmasına yaslanır; verim şartının hesabı da faydalı ısı kullanımıyla kurulur. Isı yükü olmayan saatlerde çalışan kojenerasyon verimli bir santral değil, pahalı bir jeneratördür.
Yanlış boyutlandırmanın hukuki sonucu var mı?
Var: yanlış boyutlandırma yalnızca verimsizlik değil statü kaybı üretir. Verim şartı düştüğünde m. 14/1-(ç)‘deki muafiyetin dayanağı ortadan kalkar.
Isı ihtiyacım azalırsa ne olur?
Üretim küçülmesi veya proses değişikliği verim hesabını bozabilir; muafiyetin dayanağı sarsılır ve faaliyetin lisanslı rejime geçmesi gündeme gelir. Yük değişikliklerinde statü yeniden değerlendirilmelidir.
En büyük işletme riski nedir?
Doğal gaz fiyatı. Elektrik-gaz fiyat makası daraldığında kendi elektriğini üretmek şebekeden almaktan pahalı hâle gelebilir. Makineyi satın alırsınız; ekonominizi gaz sözleşmeniz belirler.
Gaz sözleşmesinde neye dikkat etmeliyim?
Üç başlık: fiyat mekanizması (tarife ve endeks bağları), tüketim taahhütleri (al-ya-da-öde düzeninin gerçek profile kalibre edilmesi) ve arz kesintisi senaryoları.
Fiyat aşırı yükselirse hukuki bir yol var mı?
TBK m. 138 — aşırı ifa güçlüğü. Öngörülmeyen ve öngörülmesi beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ifayı dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede güçleştirmişse hâkimden uyarlama; mümkün değilse sözleşmeden dönme istenebilir.
Sözleşmede endeks varsa bu talep zayıflar mı?
Evet. Fiyatın bir endekse veya tarifeye bağlanmış olması, dalgalanmanın taraflarca öngörülmüş sayılmasına yol açabilir. Sözleşmeye konulan formül, sonraki bir uyarlama davasında aleyhe delil olabilir.
Faturaları öderken nelere dikkat etmeliyim?
m. 138, borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmasını arar. Kayıtsız ödeme uyarlama yolunu fiilen kapatır; ödemeler ihtirazi kayıtla yapılmalı ve belgelenmelidir.
EPC sözleşmesinin hukuki niteliği nedir?
Kural olarak eser sözleşmesi (TBK m. 470 vd.). Bu nitelendirme, gözden geçirme ve ayıp bildirimi yükümlülüğünü, kabul edilmiş sayılma sonucunu ve ayıptan doğan hakların zamanaşımını belirler.
EPC’de en kritik madde hangisi?
Performans garantileri: elektrik verimi, ısı geri kazanımı, toplam verim ve emre amadelik değerlerinin kabul testleriyle ölçülecek biçimde ve yaptırıma bağlı yazılması.
“Katalog değeri” ile “garanti değeri” farkını nasıl korurum?
Fark, ancak kabul testlerinin sonucu tutanağa geçirildiğinde ileri sürülebilir. Test sonuçlarının kayda geçirilmediği bir kabul, sonraki verim tartışmalarında yükleniciyi korur.
LTSA (uzun dönem servis anlaşması) neden şart?
Gaz motorlarının ve türbinlerin bakım ekonomisi bu anlaşmayla yönetilir: çalışma saatine bağlı bakım takvimleri, büyük revizyonların kapsamı, parça-işçilik fiyat düzeni, müdahale süreleri ve emre amadelik taahhütleri. LTSA’sız kojenerasyonda arızanın faturası sözleşmesiz masada ödenir.
LTSA’yı ne zaman fiyatlamalıyım?
Yatırım kararıyla birlikte. Bakımsız fizibilite, eksik fizibilitedir.
ESCO modeli nedir?
Yatırımı üstlenip tasarruftan pay alan performans sözleşmesi modelleri; 5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu çerçevesinde kojenerasyonun klasik finansman kapılarından biridir.
Uyuşmazlıkta doğrudan dava açabilir miyim?
Taraflar tacir ise ve uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse hayır: TTK m. 5/A uyarınca dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulmuş olması dava şartıdır.
Çevre izni gerekir mi?
Yakma tesisi niteliğindeki üniteler 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ikincil mevzuatı çerçevesinde çevre izni ve emisyon ölçüm yükümlülüklerine tabidir. İzin dosyası işletme öncesi tamamlanmalıdır.
Çevre izni eksikse elektrik tarafı yeterli mi?
Değil. İzin dosyasının tamamlanmaması, elektrik mevzuatı bakımından sorunsuz bir tesisi dahi durdurulabilir hâle getirir.
Oto-prodüktör statüsü hâlâ var mı?
Yürürlükteki 6446 düzeninde ayrı bir kategori olarak yer almaz. Bugün statü, m. 14‘teki muafiyet bentlerine girip girmediğine göre belirlenir; “oto-prodüktör belgemiz var” beyanı tek başına bir statü göstermez.
Eski belgelerle kurulmuş tesiste ne yapmalıyım?
Devir, kapasite artışı, proses değişikliği veya ortaklık yapısı değişikliği gündeme geldiğinde statü yürürlükteki düzene göre yeniden okunmalı, geçiş hükümlerinin kapsamı ayrıca tespit edilmelidir.
Yatırım öncesi kontrol listem ne olmalı?
Isı yükü profili çıkarılmadan kapasite seçilmemeli; verim hesabı mevzuat yöntemiyle projelendirilip işletmede izlenmeli; gaz sözleşmesi taahhüt-fiyat-kesinti üçlüsüyle kalibre edilmeli; EPC’de performans garantileri test-yaptırım diliyle yazılmalı; LTSA yatırım kararıyla birlikte fiyatlanmalı; emisyon-izin dosyası işletme öncesi tamamlanmalıdır.
📚 İlgili Rehberler
Kojenerasyon fizibilitesi, sözleşme yapısı ve statü uyumu için
Hukukçular Evi Ankara — durumunuza özel değerlendirme için bize ulaşın.
Atıf yapılan başlıca mevzuat: 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu (RG: 30/3/2013, 28603) m. 3, 5, 14 ve 15; Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği (dayanağı 6446 m. 14 ve 5346 sayılı Kanun m. 6/A); Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği (RG: 2/11/2013, 28809); 5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu ve kojenerasyon verimliliğinin hesaplanmasına ilişkin Tebliğ; 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu; 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ikincil mevzuatı; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 138 ve m. 470 vd.; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 5/A. Verimlilik değeri Bakanlıkça, muafiyet kategorisi Kurulca belirlendiğinden ve bu düzenlemeler güncellenebildiğinden, projelendirme aşamasında her ikisinin de yürürlükteki metinden teyidi gerekir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için mutlaka bir avukata danışınız.
