Yapılarda Erişilebilirlik: İmar Kanunu Ek m.1, Denetim Komisyonu ve İdari Para Cezası

Yapılarda erişilebilirlik, hem imar mevzuatının hem engelli mevzuatının ortak konusudur. İmar Kanunu’nun ek 1. maddesi açık bir zorunluluk getirir: fiziksel çevrenin engelliler için ulaşılabilir ve yaşanılabilir kılınması amacıyla, imar planları ile kentsel, sosyal ve teknik altyapı alanlarında ve yapılarda Türk Standartları Enstitüsünün ilgili standardına uyulması zorunludur.

Bu yazıda erişilebilirlik yükümlülüğünün kaynağı, denetim komisyonlarının işleyişi, erişilebilirlik belgesi, idari para cezası rejimi, apartmanlarda engele uygun tadilat ve ruhsat süreçlerindeki yeri ele alınmaktadır.

İmar Kanunu Ek Madde 1

Zorunluluğun imar mevzuatındaki kaynağı 1997 tarihli bir düzenlemedir. 6 Haziran 1997 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 572 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile İmar Kanunu’na eklenen ek 1. madde şu hükmü getirmiştir:

Fiziksel çevrenin özürlüler için ulaşılabilir ve yaşanılabilir kılınması için, imar planları ile kentsel, sosyal, teknik altyapı alanlarında ve yapılarda, Türk Standartları Enstitüsünün ilgili standardına uyulması zorunludur.

Bu hükmün üç yönü dikkat çeker:

• Kapsam geniştir: yalnızca binalar değil, imar planları, kentsel altyapı, sosyal altyapı ve teknik altyapı alanları da kapsamdadır.
• Standart doğrudan bağlayıcıdır: Türk Standartları Enstitüsünün ilgili standardına uyulması zorunludur.
• Planlama aşamasından başlar: erişilebilirlik bina ölçeğinde eklenen bir detay değil, plan aşamasında gözetilmesi gereken bir ölçüttür.

Ayrıca Kanuna eklenen geçici hükümle, bu düzenlemelerin gerçekleştirilmesi için imar yönetmelikleri ve kamu binalarıyla ilgili mevzuatta gerekli değişikliklerin yapılması öngörülmüştür.

Erişilebilirlik Yükümlülüğünün Kaynakları

Erişilebilirlik Nedir?

Yönetmelik kavramı geniş tanımlar: erişilebilirlik; binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasıdır.

Tanımdaki iki kelime belirleyicidir:

Güvenli: erişim, kullanıcıyı risk altına sokmadan sağlanmalıdır. Aşırı eğimli, korkuluksuz veya kaygan bir rampa erişim sağlıyor sayılmaz.

Bağımsız: erişim, başkasının yardımına ihtiyaç duymadan mümkün olmalıdır. “Gerektiğinde görevli yardım eder” çözümü bu ölçütü karşılamaz.

Bu iki ölçüt, uygulamadaki pek çok sözde çözümü elemektedir. Denetimlerde de esas alınan yaklaşım budur.

Denetim Kimin Görevi?

Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği, denetimi komisyonlara bırakmıştır.

Yönetmeliğin amacı; umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarında erişilebilirliğin izleme ve denetimini yapacak komisyonların teşkili, çalışma usul ve esasları, kanunda belirtilen yükümlülüklerin yerine getirilmesi için ek süre verilmesi, idari para cezalarının uygulanması ve genel bütçeye gelir kaydedilen ceza tutarlarının kullanımına ilişkin hususları belirlemektir.

Yönetmelik 5378 sayılı Kanunun geçici 2. ve 3. maddelerinde yer alan umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçlarını kapsar ve dayanağını da bu maddelerden alır.

Kapsam: umuma açık yapılar

Denetim rejiminin kapsamı umuma açık hizmet veren yapılar ve açık alanlardır. Bu, kapsamı belirleyen anahtar ifadedir.

Uygulamada bu kapsama tipik olarak şunlar girer: kamu binaları, hastane ve sağlık tesisleri, eğitim yapıları, alışveriş merkezleri, oteller, banka şubeleri, restoran ve kafeler, parklar ve meydanlar gibi kamuya açık alanlar.

Buna karşılık özel konut yapıları bu denetim rejiminin doğrudan konusu değildir; konutlarda erişilebilirlik imar ve kat mülkiyeti mevzuatı üzerinden gündeme gelir.

Denetim Sürecinin İşleyişi

Erişilebilirlik Belgesi ve Logosu

Sistem yalnızca yaptırıma değil, teşvike de dayanır.

Komisyonlarca denetim tarihi itibarıyla erişilebilirlik mevzuatına ve standartlarına uygun olduğu belirlenen umuma açık hizmet veren yapı, açık alan ve toplu taşıma araçlarına valilik tarafından Erişilebilirlik Belgesi verilir.

Ayrıca 5378 sayılı Kanun’un geçici 3. maddesiyle; erişilebilirlik uygulamalarının yaygınlaşmasını teşvik etmek ve erişilebilir yapıların görünürlüğünü artırmak amacıyla bir Erişilebilirlik Logosu belirlenmiştir.

Belge düzenlenenler bu logoyu; tabela gibi görünür alanlarında, broşür ve kartvizit gibi basılı materyallerinde ve tanıtım ile reklam malzemelerinde kullanabilir.

İşletmeler bakımından bu, hem uyum belgesi hem de bir tanıtım unsurudur.

Belgenin tarihe bağlılığı

Belgede önemli bir sınır vardır: uygunluk denetim tarihi itibarıyla belirlenir.

Yani belge alındıktan sonra yapıda yapılan tadilatlar, kullanım değişiklikleri veya erişim yolunun kapatılması durumu değiştirebilir. Belge, sonraki dönem için sınırsız bir güvence sağlamaz.

Bu nedenle işletmelerin, tadilat sonrasında erişim çözümlerinin korunup korunmadığını kontrol etmesi gerekir.

İdari Para Cezası Rejimi

Yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde idari para cezası uygulanır. Yönetmelik, bu cezaların uygulanmasına ilişkin usul ve esasları düzenler.

Sistemin dikkat çeken bir yönü, cezaların akıbetidir: bir önceki yıl gelir kaydedilen idari para cezası tutarları dikkate alınarak, erişilebilirlik konusundaki projelerde kullanılmak üzere Bakanlık bütçesinde ödenek öngörülür.

Yani ceza gelirleri genel bütçede kaybolmaz; erişilebilirlik projelerine yönlendirilir.

Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiğinden burada rakam verilmemektedir; işlem tarihindeki tarife esas alınır.

Ek süre imkânı

Yönetmelik, doğrudan cezaya geçmek yerine ek süre verilmesi yolunu da öngörmüştür. Bu, yükümlülüğün yerine getirilebilmesi için tanınan bir uyum süresidir.

Ayrıca komisyon, doğal afet ve mücbir sebeplerin varlığı hâlinde izleme ve denetim faaliyetlerini belirli bir süre için erteleyebilir.

Bu nedenle denetim sonucu uygunsuzluk tespit edilen işletmelerin, süreci pasif izlemek yerine ek süre talebiyle ve bir uyum planıyla hareket etmesi yerinde olur.

Denetimde Bakılan Başlıca Unsurlar

Ölçütler ilgili Türk Standartlarına göre değerlendirilir; ayrıntı için standart metni esas alınmalıdır.

Umumi Yapılarda Engelli Otoparkı

Otopark mevzuatı da erişilebilirlik bakımından özel bir kural içerir.

Umumi bina ve bölge otoparkları ile genel otoparkların giriş ve çıkışlarına ve asansörlerine en yakın yerlerinde, birden az olmamak şartıyla, her yirmi park yerinden birinin işaret konularak engelliler için ayrılması zorunludur.

Bu hükümde iki unsur birlikte aranır: oran ve konum. Uzak bir köşede ayrılan park yeri, konum şartını karşılamaz.

Otopark mevzuatının bütünü, otopark ihtiyacının karşılanma sırası ve otopark bedeli için {LOTOPARK} sayfasına bakabilirsiniz.

Apartmanlarda Engele Uygun Tadilat

Konut yapılarında erişilebilirlik, kat mülkiyeti hükümleri üzerinden gündeme gelir ve bu, uygulamada en çok sorulan konulardan biridir.

Kat Mülkiyeti Kanunu’na tabi olan apartman ve site gibi konutlarda yaşayan kişiler, engeline uygun tadilat yaptırma olanağına sahiptir.

Uygulamada gündeme gelen tipik talepler şunlardır: bina girişine rampa yapılması, merdivene tutamak veya platform eklenmesi, asansör kabininde düzenleme yapılması, giriş kapısının genişletilmesi.

Bu tadilatlar ortak yerlerde yapıldığından kat mülkiyeti hükümlerine tabidir ve karar süreçlerini gerektirir. Ortak alanlarda inşaat ve değişiklik kararlarının yeter sayısı için kat mülkiyetinde ortak alan sayfasına bakabilirsiniz.

Talebin reddi hâlinde uyuşmazlık, kat mülkiyeti hükümleri çerçevesinde çözülür. Yönetim kararlarına itiraz usulü için yönetim planı ve site yönetimi kararlarına itiraz sayfasına bakınız.

Ruhsat ve İskân Aşamasında Erişilebilirlik

Erişilebilirlik, sonradan eklenecek bir düzenleme değil, projelendirme aşamasının parçasıdır.

İmar Kanunu ek 1. maddedeki zorunluluk, imar planlarından yapılara kadar uzandığından; erişim çözümleri mimari projede gösterilir ve uygulama aşamasında denetlenir.

Bu nedenle erişilebilirlik eksikliği, yalnızca sonradan yapılacak denetimlerin değil, ruhsat ve yapı kullanma izni süreçlerinin de konusudur.

Ruhsat rejimi için yapı ruhsatı ve ruhsat süresi, yapı kullanma izni için yapı kullanma izin belgesi (iskân) sayfalarına bakabilirsiniz.

Tadilat ve kullanım değişikliğinde

Mevcut bir yapıda kullanım amacının değiştirilmesi veya esaslı tadilat yapılması hâlinde, erişilebilirlik şartlarının yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Örneğin konut olarak ruhsatlı bir yerin işyerine dönüştürülmesi, yapıyı umuma açık hizmet veren yapı hâline getirebilir ve denetim rejimine sokabilir.

İşletmeler İçin Kontrol Listesi

• İşletmenizin umuma açık hizmet veren yapı kapsamına girip girmediğini belirleyin.
• Erişilebilirlik belgeniz varsa denetim tarihini ve sonrasında yapılan değişiklikleri gözden geçirin.
• Giriş, kapı, koridor, düşey dolaşım ve ıslak hacim çözümlerini standarda göre kontrol ettirin.
• Erişim güzergâhının fiilen boş olduğunu düzenli denetleyin.
• Erişilebilir tuvaleti depo olarak kullanmayın.
• Engelli otoparkının oran ve konum şartını sağladığını doğrulayın.
• Uygunsuzluk tespit edilirse ek süre talebiyle birlikte uyum planı sunun.
• Tadilat sonrasında erişim çözümlerinin korunduğunu teyit edin.

Sık Yapılan Hatalar

• Erişilebilirliği yalnızca kamu binalarının sorunu sanmak; kapsam umuma açık hizmet veren tüm yapılardır.
• “Görevlimiz yardımcı olur” çözümünü yeterli görmek; ölçüt güvenli ve bağımsız erişimdir.
• Standarda uymayan eğimde rampa yaptırıp uyum sağlandığını düşünmek.
• Erişilebilir tuvaleti depo veya temizlik odası olarak kullanmak.
• Erişim güzergâhını teşhir ürünleriyle kapatmak.
• Belgeyi süresiz güvence sanmak; uygunluk denetim tarihi itibarıyla belirlenir.
• Ek süre imkânını hiç kullanmamak.
• Erişilebilirliği ruhsat aşamasında değil, sonradan çözülecek bir konu olarak görmek.

Erişilebilirlik düzenlemeleri, yapının emsal ve taban alanı hesabını da etkileyebilir; rampa, sahanlık ve asansör çözümlerinin alan hesabına yansıması için TAKS, KAKS ve emsal harici alanlar sayfasına bakabilirsiniz. Kentsel dönüşüm kapsamında yeniden yapılacak binalarda erişilebilirlik şartlarının baştan projeye işlenmesi gerekir; süreç için Kentsel Dönüşüm Rehberi sayfasına bakınız. Yapıda esaslı tadilat yapılması hâlinde doğacak yükümlülükler bakımından yapı tatil tutanağı ve mühürleme ve yapı denetimi ve 4708 sayılı Kanun sayfaları yol gösterir.

Adım Adım Süreç

1. Kapsamı belirleyin — Yapının umuma açık hizmet veren yapı olup olmadığını tespit edin.
2. Standarda göre inceletin — Giriş, kapı, koridor, düşey dolaşım ve ıslak hacim çözümlerini ilgili standarda göre değerlendirtin.
3. Güzergâhı boş tutun — Erişim güzergâhının fiilen kullanılabilir olduğunu düzenli kontrol edin.
4. Otoparkı düzenleyin — Engelliler için ayrılan park yerinin oran ve konum şartını sağladığını doğrulayın.
5. Belgeyi takip edin — Erişilebilirlik belgesinin denetim tarihini ve sonraki değişiklikleri izleyin.
6. Uygunsuzlukta ek süre isteyin — Uyum planıyla birlikte ek süre talebinde bulunun.
7. Projede çözün — Yeni yapı ve esaslı tadilatlarda erişilebilirliği mimari projede gösterin.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Erişilebilirlik zorunluluğunun imar mevzuatındaki kaynağı nedir?

İmar Kanunu ek 1. maddedir. Fiziksel çevrenin engelliler için ulaşılabilir ve yaşanılabilir kılınması amacıyla imar planları ile kentsel, sosyal, teknik altyapı alanlarında ve yapılarda Türk Standartları Enstitüsünün ilgili standardına uyulması zorunludur.

Erişilebilirlik nasıl tanımlanır?

Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasıdır.

Denetimi kim yapar?

Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği uyarınca kurulan komisyonlar denetim yapar.

Hangi yapılar kapsamdadır?

5378 sayılı Kanunun geçici 2. ve 3. maddelerinde yer alan umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ve açık alanlar ile toplu taşıma araçları kapsamdadır.

Erişilebilirlik belgesi nedir?

Komisyonlarca denetim tarihi itibarıyla mevzuata ve standartlara uygun bulunan yapı, açık alan ve toplu taşıma araçlarına valilik tarafından verilen belgedir.

Erişilebilirlik logosu nerede kullanılır?

Belge düzenlenenler logoyu tabela gibi görünür alanlarında, broşür ve kartvizit gibi basılı materyallerinde ve tanıtım ile reklam malzemelerinde kullanabilir.

Uygunsuzluk hâlinde ne olur?

İdari para cezası uygulanır. Yönetmelik ayrıca yükümlülüklerin yerine getirilmesi için ek süre verilmesini de öngörür.

Ceza gelirleri nereye gider?

Bir önceki yıl gelir kaydedilen ceza tutarları dikkate alınarak erişilebilirlik projelerinde kullanılmak üzere Bakanlık bütçesinde ödenek öngörülür.

Denetim ertelenebilir mi?

Komisyon, doğal afet ve mücbir sebeplerin varlığı hâlinde izleme ve denetim faaliyetlerini belirli bir süre için erteleyebilir.

Engelli otoparkı zorunlu mu?

Umumi bina ve bölge otoparkları ile genel otoparklarda, giriş çıkış ve asansörlere en yakın yerlerde birden az olmamak şartıyla her yirmi park yerinden biri engelliler için ayrılır.

Apartmanda engele uygun tadilat yapılabilir mi?

Kat Mülkiyeti Kanununa tabi konutlarda yaşayanlar engeline uygun tadilat yaptırma olanağına sahiptir; ortak yerlerde yapılacak tadilatlar kat mülkiyeti hükümlerine tabidir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş veya reklam niteliği taşımaz. İdari dava süreleri hak düşürücüdür; ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Somut dosyanız için tebligat tarihiniz ve yürürlükteki mevzuat esas alınmalıdır. Nihai hukuki değerlendirme avukata aittir.