Mirasçılık Belgesi (Veraset İlamı) ve Mirasın İntikali

TMK m. 598’i fıkra fıkra okumak

Mirasçılık belgesi Türk Medeni Kanunu’nda tek bir maddede düzenlenmiştir; bu nedenle maddenin her fıkrası ayrı bir sonuç doğurur.

Birinci fıkra — yasal mirasçılar

“Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir.” Noterlik yetkisi, 6217 sayılı Kanun ile 2011’de eklenmiştir; Noterlik Kanunu m. 71/B uyarınca yargılamayı gerektiren, nüfus kayıtlarının yetersiz olduğu veya yabancılar tarafından talep edilen hâllerde noter belge veremez.

İkinci fıkra — atanmış mirasçı ve vasiyet alacaklısı

Mirasçı atamaya veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarrufa, mirasçılar veya başka vasiyet alacaklıları tarafından kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmedikçe, lehine tasarrufta bulunulan kimseye sulh mahkemesince atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olduğunu gösteren bir belge verilir. Dikkat edilmesi gereken iki nokta: bu belgeyi yalnızca mahkeme verebilir ve bir aylık sürenin geçmiş olması, belgenin sonradan iptalinin istenemeyeceği anlamına gelmez.

Üçüncü ve dördüncü fıkra — belgenin sınırı

“Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. Ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır.” Madde gerekçesinde de belirtildiği üzere, mirasçılık belgesi mirasçılık konusunda kesin bir hüküm oluşturmaz.

Belge ne yapar, ne yapmaz?

Kurmaz, açıklar

Mirasçılık sıfatı belgeyle doğmaz. TMK m. 599/1 uyarınca mirasçılar mirası, mirasbırakanın ölümü ile bir bütün olarak kanun gereğince kazanır. TMK m. 580/1 uyarınca da mirasçı olabilmek için ölüm anında mirasa ehil olarak sağ olmak yeterlidir. Dolayısıyla belge, ölümle zaten doğmuş olan bir sıfatı açıklayan (izhar edici) bir belgedir; kurucu değildir.

Aksi ispatlanabilir

Belge, aksi ispatlanabilen bir karine oluşturur. Hangi makam tarafından verildiği fark etmez: noterden de alınsa mahkemeden de alınsa TMK m. 598/3 uyarınca geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. Bu nedenle mirasçılık belgesine dayanılarak yapılan tapu ve banka işlemleri, hukuken tam bir güvence sağlamaz.

Neyi gösterir?

• Mirasçıların kimliğini ve mirasbırakanla soybağı ilişkisini,
• Her mirasçının pay oranını (payların hangi malda hangi miktara karşılık geldiğini değil),
• Varsa devletin veya atanmış mirasçının durumunu.

Belge, terekenin içeriğini, malların değerini, borçları veya kimin hangi malı alacağını göstermez. Bu sorular paylaşma aşamasının konusudur.

Hangi hukuk uygulanır?

Paylar hesaplanırken 4722 sayılı Kanun m. 17 gözetilir: mirasçılık ve mirasın geçişi, mirasbırakanın ölümü tarihinde yürürlükte olan hükümlere göre belirlenir. Eski tarihli ölümlerde bugünkü oranların uygulanması, mirasçılık belgesinin en yaygın hata sebeplerinden biridir.

İntikal: mülkiyet ne zaman, tescil ne zaman?

Mülkiyet ölümle geçer

TMK m. 705/2 uyarınca miras, mahkeme kararı, cebrî icra, işgal ve kamulaştırma hâllerinde taşınmaz mülkiyeti tescilden önce kazanılır. Ancak aynı fıkranın son cümlesi kritik sınırı çizer: bu hâllerde malikin tasarruf işlemi yapabilmesi, mülkiyetin tapu kütüğüne tescil edilmiş olmasına bağlıdır. Yani mirasçı ölümle malik olur, fakat satış veya ipotek için önce intikali yaptırmak zorundadır.

Tapuda elbirliği hâlinde tescil

Birden çok mirasçı varsa TMK m. 640 uyarınca miras ortaklığı doğar; tescil, mirasçılar adına elbirliği mülkiyeti şeklinde yapılır. Bu aşamada tek bir mirasçı taşınmaz üzerinde tasarrufta bulunamaz. Her mirasçı TMK m. 644 uyarınca elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesini isteyebilir.

Vergi boyutu: tescil serbest, devir bağlı

7338 sayılı Kanun m. 19/2 uyarınca intikal eden gayrimenkullerin tescil işlemi verginin tahakkuku beklenmeksizin yapılır; tescil tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde sonuç vergi dairesine bildirilir. Buna karşılık ilgili taşınmaza (veya devri istenen hisseye) isabet eden vergi tamamen ödenmedikçe devir ve ferağ yapılamaz, üzerinde aynî hak tesis edilemez; tapu memurları ilişik kesme belgesi olmadan işlem yapamaz. Vergi, tahakkuktan itibaren üç yılda, mayıs ve kasım aylarında altı eşit taksitte ödenir.

Belgeyi kimler isteyebilir ve nereden istenir?

Mirasçılar

Yasal mirasçılardan her biri tek başına başvurabilir; zorunlu dava arkadaşlığı yoktur ve tüm mirasçıların birlikte hareket etmesi gerekmez. Atanmış mirasçı ve vasiyet alacaklısı ise TMK m. 598/2’deki bir aylık itiraz süresinin geçmesini beklemek ve sulh mahkemesine başvurmak zorundadır.

Yetkili yer

Mirasçılık belgesi verilmesi HMK m. 382 uyarınca çekişmesiz yargı işidir. HMK m. 384 uyarınca talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir; HMK m. 11/3 de mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesine ilişkin davalarda mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesini yetkili sayar. Bu davalarda kesin yetki kuralı bulunmadığından, mahkemenin kendiliğinden yetkisizlik kararı vermesi yerinde görülmemektedir.

Belgenin uzun ömrü yoktur

Mirasçılık belgesi bir kez alındıktan sonra tereke bakımından her şeyi çözmez. Yeni bir mirasçı ortaya çıkarsa, paylarda hata bulunursa veya ölüm tarihinde yürürlükte olan hukuk yanlış uygulanmışsa belgenin iptali gündeme gelir. Noterden alınan belgeye karşı Noterlik Kanunu m. 71/C uyarınca menfaati ihlal edilenler sulh hukuk mahkemesine itirazda bulunabilir; mahkeme belgesinin iptali ise hasımlı ve çekişmeli bir dava olduğundan asliye hukuk mahkemesinde görülür.