Çocuğun Aşısı veya Ameliyatı İçin Ebeveynler Anlaşamazsa Ne Yapılır?

Rıza kimden alınır? Yönetmelik ne diyor?

Tıbbi müdahalede karar yetkisinin kimde olduğu yalnızca velayet hükümlerinden değil, sağlık mevzuatından da okunur.

Hasta Hakları Yönetmeliği m.24

Madde şöyle başlar: “Tıbbi müdahalelerde hastanın rızası gerekir. Hasta küçük veya mahcur ise velisinden veya vasisinden izin alınır. Hastanın, velisinin veya vasisinin olmadığı veya hazır bulunamadığı veya hastanın ifade gücünün olmadığı hallerde, bu şart aranmaz.”

Devamında önemli bir ilke yer alır: kanuni temsilcinin rızasının yeterli olduğu hâllerde dahi, anlatılanları anlayabilecekleri ölçüde küçük veya kısıtlı hastanın dinlenmesi suretiyle mümkün olduğu kadar bilgilendirme sürecine ve tedavisiyle ilgili alınacak kararlara katılımı sağlanır. Yani çocuk, olgunluğu ölçüsünde sürecin dışında bırakılmaz. Bu, TMK 339’daki “ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanırlar; önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutarlar” ilkesiyle de örtüşür.

Kim “veli”dir?

Evlilik sürüyorsa TMK 336 uyarınca ana ve baba velayeti birlikte kullanır; ikisi de yasal temsilcidir. Boşanmada ise velayet çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir ve tıbbi müdahaleye rızayı kural olarak o verir. Mahkeme ortak velayete hükmetmişse önemli tıbbi kararlar birlikte alınır.

Veli rıza vermezse: Yönetmelik doğrudan mahkemeye yönlendiriyor

Bu, konunun en somut ve en az bilinen kısmıdır. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 24. maddesi şunu düzenler:

“Kanuni temsilci tarafından rıza verilmeyen hallerde, müdahalede bulunmak tıbben gerekli ise, velayet ve vesayet altındaki hastaya tıbbi müdahalede bulunulabilmesi; Türk Medeni Kanununun 346 ncı ve 487 inci maddeleri uyarınca mahkeme kararına bağlıdır.”

Türk Medeni Kanunu’nun 346. maddesi, çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğünde hâkimin çocuğun korunması için uygun önlemleri almasını düzenler. Yani veli rıza vermiyor ve müdahale tıbben gerekliyse, hekim ya da diğer ebeveyn tarafından izlenecek yol tartışma değil, aile mahkemesine başvurmaktır.

Pratik sonuç

• Velayet sahibi tek başına karar veriyor olsa bile, bu yetki sınırsız değildir; reddi mahkeme denetimine açıktır.
• Diğer ebeveyn, müdahalenin tıbben gerekli olduğunu ve reddin çocuğun yararına aykırı düştüğünü ortaya koyarak mahkemeye başvurabilir.
• Talebi desteklemek için hekim raporu, konsültasyon görüşü veya sağlık kurulu raporu sunulmalıdır. “Bence gerekli” beyanı yeterli değildir; tıbben gerekli olma koşulu belgeye dayanır.

Evlilik sürüyorsa ek bir yol

Ana ve baba velayeti birlikte kullanıyorsa, uyuşmazlık TMK 195 kapsamında da ele alınabilir: evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir.

Acil durumlar: rıza aranmayan hâller

Aynı Yönetmelik maddesi, rıza kuralının istisnasını da açıkça çizer.

“Hastanın rızasının alınamadığı hayati tehlikesinin bulunduğu ve bilincinin kapalı olduğu acil durumlar ile hastanın bir organının kaybına veya fonksiyonunu ifa edemez hale gelmesine yol açacak durumun varlığı halinde, hastaya tıbbi müdahalede bulunmak rızaya bağlı değildir. Bu durumda hastaya gerekli tıbbi müdahale yapılarak durum kayıt altına alınır.”

Madde ayrıca, mümkünse hastanın orada bulunan yakını veya kanuni temsilcisinin; mümkün değilse müdahale sonrasında bilgilendirilmesini öngörür.

İstisnanın sınırı dar

Aranan koşullar somuttur: hayati tehlike, organ kaybı veya fonksiyon yitimi riski. Ebeveynlerin anlaşamaması tek başına bu istisnayı doğurmaz. Planlı bir ameliyat veya rutin bir aşı, “acil” kapsamında değerlendirilmez; bu tür müdahaleler için ya rıza ya da mahkeme kararı gerekir.

Anayasal çerçeve

Anayasa’nın 17. maddesinin ikinci fıkrası, tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamayacağını düzenler. Rıza kuralının ve istisnalarının dayanağı budur.

Aşı: ayrı ve tartışmalı bir başlık

Aşı, hukuken diğer tıbbi müdahalelerden ayrılmaz; ancak “zorunlu” olup olmadığı konusunda önemli bir anayasal karar vardır ve bu, ebeveyn anlaşmazlıklarını doğrudan etkiler.

Anayasa Mahkemesi kararı

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu’nun Halime Sare Aysal başvurusuna ilişkin 11.11.2015 tarihli, 2013/1789 numaralı kararında; aşı uygulamasının, müdahalenin boyutundan bağımsız olarak vücut bütünlüğüne yönelik bir müdahale oluşturduğu belirtilmiştir.

Kararda ayrıca; tıbbi müdahalelere ilişkin ulusal ve uluslararası mevzuatın rıza unsurunu temel şart olarak öngördüğü, velayet altındaki küçüklere uygulanacak müdahalelerde kanuni temsilcilerin rızasının ikame edildiği ve rıza şartına istisna getirilebilecek hâllerin genel olarak acil durumlar bağlamındaki tıbbi zorunluluklar ile kanunda belirtilen durumlarla sınırlı olduğu vurgulanmıştır.

Mahkeme, müdahaleye dayanak gösterilen 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu hükümlerinin, doğan her çocuğa belirli bir yaş periyoduna bağlı olarak ve ebeveynin rızası hilafına idarece belirlenecek her türlü aşının tatbiki yetkisi verdiği şeklinde anlaşılmasının olanaklı olmadığı sonucuna varmıştır. Gerekçede, aksinin kabulü hâlinde uygulanacak müdahalenin tür ve kapsamının belirsiz kalacağına işaret edilmiştir.

Bunun ebeveyn anlaşmazlığına etkisi

Aşı, ebeveyn rızası aranan bir tıbbi müdahaledir. Ebeveynlerden biri karşı çıkıyorsa mesele idari bir zorlamayla değil, yukarıda anlatılan yolla — yani Hasta Hakları Yönetmeliği m.24’ün yönlendirdiği mahkeme kararıyla — çözülür. Talep eden tarafın, aşının çocuk için tıbben gerekli olduğunu ve reddin çocuğun yararına aykırı düştüğünü hekim görüşüyle ortaya koyması gerekir.

Salgın hastalıklara ilişkin özel kanun hükümleri saklıdır; bu tür durumlarda uygulanacak rejim ayrıca değerlendirilir.