Çocuğun Aşısı veya Ameliyatı İçin Ebeveynler Anlaşamazsa Ne Yapılır? Rıza, Mahkeme Kararı ve Acil Durum (2026)

Çocuğun aşı olması, ameliyatı veya önemli bir tıbbi müdahalesi konusunda ebeveynlerin anlaşamaması hassas bir durumdur. Karar yetkisinin kimde olduğu ve anlaşmazlığın nasıl çözüleceği bu yazının konusudur. Çocuğun sağlığı söz konusu olduğunda hukuk, çocuğun yararını esas alır.

Çocuğun Tıbbi Müdahalesinde Mevzuat Haritası

Ebeveynler arasındaki sağlık uyuşmazlığı tek bir maddeyle çözülmez; aile hukuku, sağlık mevzuatı ve uluslararası sözleşmeler birlikte uygulanır. Aşağıdaki tablo hangi sorunun hangi hükümle cevaplandığını gösterir.

Tıbbi Müdahalede Karar Yetkisi Kimdedir?

Velayet, çocuğun sağlığına ilişkin kararları da kapsar. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 24. maddesine göre hasta küçük ise velisinden izin alınır; boşanmada bu izni kural olarak velayet sahibi ebeveyn verir ve diğer ebeveynin onayı zorunlu değildir. Ancak bu yetki sınırsız değildir: aynı madde, kanuni temsilci tarafından rıza verilmeyen hâllerde müdahalede bulunmak tıbben gerekli ise, tıbbi müdahalenin TMK 346 ve 487 uyarınca mahkeme kararına bağlı olduğunu düzenler.

Ortak Velayette Anlaşmazlık

Mahkeme ortak velayete hükmetmişse, önemli tıbbi kararlar her iki ebeveynin ortak iradesiyle alınır. Ebeveynler aşı veya ameliyat gibi bir konuda anlaşamazsa, aile mahkemesinden hâkimin müdahalesi istenebilir. Hâkim, çocuğun üstün yararını ve hekim görüşünü esas alarak karar verir.

Acil Durumlarda Hekimin Yetkisi

Hasta Hakları Yönetmeliği m.24’e göre; hayati tehlikenin bulunduğu ve bilincin kapalı olduğu acil durumlar ile bir organın kaybına veya fonksiyonunu ifa edemez hâle gelmesine yol açacak durumun varlığı hâlinde tıbbi müdahale rızaya bağlı değildir. Bu durumda gerekli müdahale yapılarak durum kayıt altına alınır; mümkünse orada bulunan yakını veya kanuni temsilcisi, mümkün değilse müdahale sonrasında bilgilendirilir. İstisnanın sınırı dardır: ebeveynlerin anlaşamaması tek başına acil hâl oluşturmaz.

Çocuğun Yararına Aykırı Karara İtiraz

Velayet sahibinin tıbbi kararı çocuğun sağlığına ve üstün yararına açıkça aykırıysa, diğer ebeveyn aile mahkemesine başvurabilir. Mahkeme, çocuğu koruyacak önlemleri re’sen alabilir. Velayet kamu düzenine ilişkin olduğundan hâkim çocuğun menfaati için gerekli müdahaleyi yapar.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebildiğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanız ve kanun metinlerini güncel hâliyle teyit etmeniz önerilir.

Velayetin Durumuna Göre Karar Yetkisi: Evlilik, Dava Süreci ve Boşanma Sonrası

Kimin rıza vereceği sorusu, çocuğun velayetinin hangi aşamada olduğuna göre değişir. TMK m.336/1’e göre evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir. Üçüncü fıkraya göre ise velayet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.

Bu üç aşamanın her birinde uyuşmazlığın çözüm yolu da farklıdır. Evlilik sürerken ana ve baba anlaşamıyorsa TMK m.195 uygulanır: eşler, birlikte yaşamayla ilgili önemli bir konuda uyuşmazlığa düştüklerinde ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir; hâkim eşleri uzlaştırmaya çalışır, ortak rızalarıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir ve gerektiğinde kanunda öngörülen önlemleri uygular. Boşanma davası açılmışsa TMK m.169 devreye girer: hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan ve özellikle çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen alır. Dava sırasında velayet tedbiren eşlerden birine verilmemişse, evlilik henüz sona ermediği için velayet birlikte kullanılmaya devam eder. Geçici velayetin nasıl belirlendiği için geçici velayet yazımıza bakabilirsiniz.

Boşanmadan sonra kural, tek ebeveyn velayetidir. Ancak Yargıtay uygulaması, 6684 sayılı Kanunla onaylanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine Ek 7 No’lu Protokol’ün eşlerin velayet konusunda eşit haklara sahip olduğunu öngören 5. maddesine ve temel haklara ilişkin milletlerarası andlaşmalara öncelik tanıyan Anayasa m.90/5’e dayanarak, tarafların talebi bulunması ve çocuğun yararına aykırı olmaması koşuluyla ortak velayete hükmedilebileceğini kabul etmektedir. Ortak velayet kararında önemli sağlık kararlarının nasıl alınacağının protokolde açıkça düzenlenmesi, sonradan doğacak uyuşmazlıkları büyük ölçüde önler. Ayrıntı için ortak velayet yazımıza bakabilirsiniz.

Rızanın Kanuni Katmanları: 1219 Sayılı Kanun, Yönetmelik ve Biyotıp Sözleşmesi

Çocuğa tıbbi müdahalede rıza kuralı birbirini tamamlayan dört katmandan oluşur. En üstte Anayasa m.17/2 vardır: tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz.

Kanun düzeyinde 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun m.70 bulunur. Bu hükme göre tabipler, diş tabipleri ve dişçiler yapacakları her türlü müdahale için hastanın, hasta küçük veya kısıtlı ise velisinin veya vasisinin önceden muvafakatini almak zorundadır; büyük cerrahi müdahalelerde bu muvafakatin yazılı olması gerekir. Bu nedenle planlı bir ameliyatta hastanenin velayet sahibinden yazılı onam istemesi bir formalite değil, kanuni bir zorunluluktur.

Yönetmelik düzeyinde Hasta Hakları Yönetmeliği m.24 uygulanır. Madde 08.05.2014 tarihli değişiklikle bugünkü hâlini almıştır. Birinci fıkra, küçük hastada veliden izin alınacağını; ikinci fıkra, kanuni temsilcinin rızası yeterli olsa bile küçüğün anlayabileceği ölçüde dinlenerek bilgilendirme sürecine ve kararlara katılımının sağlanacağını düzenler. Dördüncü fıkra, kanuni temsilcinin rıza vermediği ve müdahalenin tıbben gerekli olduğu hâllerde müdahaleyi TMK m.346 ve m.487 uyarınca mahkeme kararına bağlar. Yedinci fıkra ise acil durum istisnasını içerir. Rızanın kapsamı ve tedaviyi reddetme hakkı için tedaviyi reddetme hakkı rehberimize bakabilirsiniz.

Milletlerarası düzeyde İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi bulunur. Sözleşmenin 5. maddesi, sağlık alanındaki her müdahalenin ilgili kişinin özgür ve bilgilendirilmiş rızasından sonra yapılabileceğini öngörür. 6. maddenin birinci fıkrasına göre rıza verme yeteneği olmayan kişiye müdahale yalnızca onun doğrudan yararı için yapılabilir. İkinci fıkraya göre rıza verme yeteneği olmayan küçüğe müdahale, temsilcisinin ya da kanunun belirlediği makam, kişi veya kuruluşun izniyle yapılır ve küçüğün görüşü yaşı ve olgunluk derecesiyle orantılı olarak giderek daha belirleyici bir etken sayılır. 8. madde ise acil durumda uygun rıza alınamıyorsa sağlık için tıbben gerekli müdahalenin derhal yapılabileceğini düzenler.

Bu katmanlar birlikte okunduğunda üç sonuç çıkar. Birincisi, velayet sahibinin rızası zorunludur ama sınırsız değildir; çocuğun doğrudan yararı ölçütüyle sınırlanır. İkincisi, rıza verilmezse hekim veya diğer ebeveyn kendiliğinden hareket edemez, yol mahkemedir. Üçüncüsü, acil durum istisnası dar yorumlanır; planlı müdahaleler bu istisnaya sokulamaz.

Çocuğun Kendi Görüşü ve Rızası: TMK m.16 ve m.339

Ebeveynler arasındaki tartışmada çoğu zaman çocuğun kendi görüşü unutulur. Oysa kanun çocuğu bu sürecin dışında bırakmaz. TMK m.339/3’e göre ana ve baba, olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır ve önemli konularda olabildiğince onun düşüncesini göz önünde tutar. Bir ameliyat, uzun süreli ilaç tedavisi veya psikolojik destek, şüphesiz bu “önemli konular” arasındadır.

TMK m.16/1 ise ayırt etme gücüne sahip küçüklerin kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada yasal temsilcinin rızasına ihtiyaç duymadığını belirtir. Vücut bütünlüğü üzerindeki karar kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak niteliğindedir. Bu nedenle öğretide yaygın görüş, ayırt etme gücüne sahip küçük bakımından tıbbi müdahalede hem küçüğün hem de kanuni temsilcinin rızasının arandığı yönündedir. Ayırt etme gücü yoksa rızayı kanuni temsilci verir, ancak küçük yine de Yönetmelik m.24/2 uyarınca bilgilendirilir ve kararlara katılır.

Mahkemeye taşınan uyuşmazlıkta çocuğun dinlenmesi de bu nedenle önemlidir. Çocuk, yaşı ve olgunluğu elverdiği ölçüde dinlenir; görüşü tek başına belirleyici olmasa da Biyotıp Sözleşmesi m.6/2 uyarınca yaşı ilerledikçe ağırlığı artar. Velayet davalarında çocuğun hangi yaşta ve nasıl dinlendiği için idrak çağı yazımıza bakabilirsiniz.

Mahkemeye Başvuru: Hangi Yol, Hangi Delil, Hangi Talep?

Aile mahkemesine başvurunun kanuni dayanağı uyuşmazlığın türüne göre seçilir. Velayet sahibi tıbben gerekli bir müdahaleye rıza vermiyorsa temel dayanak TMK m.346’dır: çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düştüğü takdirde ana ve baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır. Çocuk vesayet altındaysa TMK m.487 uyarınca vesayet makamı, vesayet altındaki kişinin korunması için gerekli diğer önlemleri almakla yükümlüdür.

Somut bir tedavi için 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’ndaki sağlık tedbiri de gündeme gelebilir. Kanunun 5/1-d maddesine göre sağlık tedbiri, çocuğun fiziksel ve ruhsal sağlığının korunması ve tedavisi için gerekli geçici veya sürekli tıbbi bakım ve rehabilitasyonu kapsar. 7/1. maddeye göre bu tedbire çocuğun anası, babası, vasisi, bakım ve gözetiminden sorumlu kişi, ilgili kurum veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine ya da re’sen karar verilebilir. Anayasa Mahkemesi, bu hükmün her doğan çocuğa ebeveynin rızası hilafına her türlü aşının uygulanmasına yetki verdiği şeklinde yorumlanamayacağını belirtmiştir. Bu nedenle sağlık tedbiri, genel bir aşı programı için değil, somut ve tıbben gerekli bir tedavi için kullanılmalıdır. Aşı ve sağlık tedbirinin ayrıntılı usulü için çocuk aşısı ve sağlık tedbiri rehberimize bakabilirsiniz.

Ameliyat tarihi yaklaşmışsa ve olağan yargılama süresi beklenemiyorsa HMK m.389 uyarınca ihtiyati tedbir istenebilir. Hüküm, mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı veya gecikme sebebiyle ciddi bir zarar doğacağı endişesi bulunan hâllerde tedbire imkân verir ve ikinci fıkrası uyarınca niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanır. Talepte gecikmenin çocuğun sağlığı bakımından doğuracağı riskin hekim raporuyla gösterilmesi gerekir.

Dilekçede “bence gerekli” türünden beyanlar yerine tıbbi gerekliliğin belgeye dayandırılması, karşı tarafın itirazlarının da tek tek ele alınması gerekir. Örneğin velayet sahibi yan etkiden endişe ediyorsa, aydınlatılmış onam formunda bu risklerin ne ölçüde anlatıldığı ve alternatif tedavilerin değerlendirilip değerlendirilmediği dosyaya konulmalıdır.

Sık Görülen Uyuşmazlıklar: Aşı, Ameliyat, Sünnet, Psikolojik Tedavi ve Kan Nakli

Uygulamada ebeveynler arasında en sık tartışılan sağlık konuları belirli başlıklarda toplanır. Hukuki çerçeve hepsinde aynıdır: kural rıza, istisna acil durum, uyuşmazlıkta yol mahkemedir. Değişen, müdahalenin aciliyeti ve tıbbi gerekliliğin derecesidir.

Sünnet ve inanç temelli uyuşmazlıklarda mahkeme, ebeveynlerin dünya görüşleri arasında tercih yapmaz; çocuğun sağlığı, tıbbi gereklilik ve çocuğun yaşına uygun görüşü üzerinden karar verir. Benzer bir değerlendirme için çocuğun dini eğitimine ilişkin anlaşmazlık yazımıza bakabilirsiniz.

Kişisel ilişki sırasında çocuk velayeti bulunmayan ebeveynin yanındayken hastalanırsa ayrım yine aciliyettir. Acil bir durumda hekim Yönetmelik m.24/7 ve Biyotıp Sözleşmesi m.8 uyarınca rıza beklemeden müdahale eder; velayeti olmayan ebeveynin yapması gereken, çocuğu sağlık kuruluşuna ulaştırmak ve velayet sahibini derhal bilgilendirmektir. Acil olmayan bir müdahale için ise velayeti olmayan ebeveynin rızası yeterli değildir; kararı velayet sahibi verir.

Israrlı Ret, Bilgi Vermeme ve Velayete Etkisi: TMK m.183, m.324, m.348, m.351

Tıbben gerekli bir tedavinin ısrarla engellenmesi yalnızca o tedaviyle sınırlı bir sorun olarak kalmayabilir. TMK m.351/1 uyarınca durumun değişmesi hâlinde çocuğun korunmasına ilişkin önlemler yeni koşullara uydurulur. TMK m.183 ise ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkimin kendiliğinden veya ana ya da babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alacağını düzenler. Velayetin değiştirilmesi süreci için velayetin değiştirilmesi yazımıza bakabilirsiniz.

En ağır yaptırım velayetin kaldırılmasıdır. TMK m.348/1’e göre çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz veya bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa hâkim, ana veya babanın velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi ya da çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde ihmal etmesi hâllerinde velayetin kaldırılmasına karar verebilir. Tıbben zorunlu bir tedavinin sürekli engellenmesi, koşulları varsa bu kapsamda değerlendirilebilir. Ancak kaldırma son çaredir; önce daha hafif önlemler denenir.

Velayeti olmayan ebeveynin sağlık bilgisi bakımından da bir düzeltme yapmak gerekir. Türk Medeni Kanunu’nda, velayeti olmayan ebeveynin hekim veya okul gibi üçüncü kişilerden çocuk hakkında doğrudan bilgi alma hakkını açıkça düzenleyen bir hüküm yoktur. TMK m.324 bu hakkı değil, kişisel ilişkinin sınırlarını düzenler. Maddenin birinci fıkrası, ana ve babadan her birinin diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten ve çocuğun eğitilmesi ile yetiştirilmesini engellemekten kaçınma yükümlülüğünü; 7343 sayılı Kanunla eklenen üçüncü fıkrası ise velayet sahibi ebeveynin kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini öngörür. Çocuğun ağır hastalığı veya ameliyatı gibi önemli olayların diğer ebeveynden gizlenmesi, bu yükümlülükle bağdaşmaz. Bilgi paylaşımının boşanma kararına veya kişisel ilişki düzenlemesine açıkça yazdırılması en güvenli yoldur. Ayrıntı için velayeti olmayan ebeveynin bilgi alma hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

Sağlık Giderlerini Kim Karşılar?

Tıbbi karar ile tıbbi giderin yükü birbirinden ayrıdır. TMK m.327/1’e göre çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır. Boşanmadan sonra velayeti olmayan ebeveyn bu yükümlülüğünü kural olarak iştirak nafakası yoluyla yerine getirir. Ana ve baba ekonomik olarak yetersiz kalırsa, çocuğun özel durumu olağanüstü giderleri zorunlu kılarsa veya başka olağan dışı bir sebep bulunursa, hâkimin izniyle çocuğun kendi mallarından bakım ve eğitimine yetecek belli bir miktar harcanabilir (TMK m.327/2).

Ameliyat, uzun süreli tedavi veya özel eğitim gibi önemli bir gider ortaya çıktığında mevcut nafakanın yeterliliği yeniden tartışılabilir. Nafakanın sağlık giderlerini kapsayıp kapsamadığı için iştirak nafakasının kapsamı yazımıza, ağır hastalık veya engel durumunda velayet ve nafaka için bakıma muhtaç çocuğun velayeti yazımıza bakabilirsiniz.

Kontrol Listesi

• Velayetin kimde olduğunu gösteren kesinleşmiş ilamı veya ortak velayet protokolünü hazır bulundurun (TMK m.336).
• Müdahalenin acil olup olmadığını hekimden yazılı olarak öğrenin; acil hâlde rıza aranmaz (Yönetmelik m.24/7).
• Planlı ameliyatlarda yazılı muvafakat gerektiğini unutmayın (1219 s.K. m.70).
• Rıza verilmiyorsa ret beyanını veya yazışmaları saklayın; tıbbi gerekliliği hekim ve mümkünse sağlık kurulu raporuyla belgeleyin (Yönetmelik m.24/4).
• Tarih yakınsa aile mahkemesinden TMK m.346 önlemiyle birlikte HMK m.389 uyarınca tedbiren izin isteyin.
• Boşanma davası sürüyorsa talebi TMK m.169 geçici önlemi olarak aynı dosyada ileri sürün.
• Çocuğun yaşı ve olgunluğu elveriyorsa görüşünün alınmasını isteyin (TMK m.339/3; Yönetmelik m.24/2).
• Ortak velayet protokolünde sağlık kararlarının nasıl alınacağını ve bilgi paylaşımını açıkça düzenleyin.
• Gider paylaşımı sorununu tıbbi karar sorunundan ayrı ele alın (TMK m.327).

Çocuğun sağlığına ilişkin uyuşmazlıklarda zaman çoğu zaman en kritik unsurdur. Dosyanızı değerlendirmek için Hukukçular Evi Ankara’yı 0554 648 37 15 numaralı telefondan arayabilir veya WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz.

Sağlık Kararında Yetki Kimde?

Çocuğun sağlığına ilişkin kararlar velayet hakkının kapsamındadır; anlaşmazlık hâlinde hâkim devreye girer.

Üçüncü ve dördüncü satırlar iki farklı senaryoyu ayırır: planlanabilir müdahalelerde anlaşmazlık hâlinde karar aile mahkemesinindir; buna karşılık gecikmesinde hayati tehlike bulunan acil durumlarda tıbbi müdahale bekletilmez.

Yedinci satır sık karıştırılan bir noktadır: velayeti bulunmayan ebeveynin tıbbi karar yetkisi yoktur ve Türk Medeni Kanunu’nda üçüncü kişilerden doğrudan bilgi alma hakkını düzenleyen açık bir hüküm de bulunmaz. Bu nedenle sağlık bilgisinin paylaşılması, kişisel ilişki düzenlemesi kurulurken ilama yazdırılmalıdır.

Çocuk ve velayet rehberlerimiz: yurt dışına çıkışta izin · çocuk teslimi ve kişisel ilişkinin icrası · kişisel ilişki takvimi · çocuğun soyadının değiştirilmesi · velayeti olmayan ebeveynin okul ve sağlık kararları · Lahey Sözleşmesi ve iade

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğun ameliyatına kim izin verir?

Hasta Hakları Yönetmeliği m.24/1’e göre hasta küçük ise velisinden izin alınır. Evlilik sürüyorsa TMK m.336/1 uyarınca ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada rızayı velayet kendisine bırakılan ebeveyn verir (TMK m.336/3). Büyük cerrahi müdahalelerde muvafakatin yazılı olması gerekir (1219 sayılı Kanun m.70).

Veli izin vermezse müdahale yapılamaz mı?

Kanuni temsilci rıza vermediğinde müdahale tıbben gerekli ise, velayet ve vesayet altındaki hastaya müdahalede bulunulabilmesi TMK m.346 ve m.487 uyarınca mahkeme kararına bağlıdır (Yönetmelik m.24/4). Hekim ne kendiliğinden müdahale edebilir ne de gerekli müdahaleden sessizce vazgeçebilir; yol mahkemedir.

Diğer ebeveyn ne yapabilir?

Aile mahkemesine başvurarak TMK m.346 uyarınca koruma önlemi isteyebilir. Müdahalenin tıbben gerekli olduğunu ve reddin çocuğun yararına aykırı düştüğünü hekim raporu, konsültasyon görüşü veya sağlık kurulu raporuyla göstermesi gerekir. Tarih yakınsa HMK m.389 uyarınca tedbiren izin istenebilir.

Çocuğun görüşü alınır mı?

Alınır. Yönetmelik m.24/2, kanuni temsilcinin rızasının yeterli olduğu hâllerde dahi küçüğün anlayabileceği ölçüde dinlenerek bilgilendirme sürecine ve kararlara katılımını öngörür. TMK m.339/3 ve Biyotıp Sözleşmesi m.6/2 de çocuğun görüşünün yaşı ve olgunluğuyla orantılı olarak dikkate alınmasını ister.

Acil durumda rıza aranır mı?

Aranmaz. Rızanın alınamadığı, hayati tehlikenin bulunduğu ve bilincin kapalı olduğu acil durumlar ile bir organın kaybına veya işlevini yitirmesine yol açacak durumlarda müdahale rızaya bağlı değildir; durum kayıt altına alınır ve mümkünse yakını veya kanuni temsilcisi bilgilendirilir (Yönetmelik m.24/7; Biyotıp Sözleşmesi m.8).

Ebeveynlerin anlaşamaması acil hâl sayılır mı?

Sayılmaz. İstisnanın koşulları somuttur: hayati tehlike, organ kaybı veya işlev yitimi riski. Planlı bir ameliyat veya rutin aşı bu kapsamda değildir; rıza ya da mahkeme kararı gerekir.

Aşı zorunlu mu?

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Halime Sare Aysal başvurusunda (B. No: 2013/1789, 11.11.2015) aşının vücut bütünlüğüne müdahale olduğunu ve 5395 sayılı Kanun ile 1593 sayılı Kanunun dayanak gösterilen hükümlerinin ebeveynin rızası hilafına her türlü aşının uygulanmasına yetki vermediğini belirterek Anayasa m.17’deki hakkın ihlal edildiğine karar vermiştir.

Aşı konusunda anlaşamazsak ne yapılır?

Tek velayette velayet sahibi karar verir. Ortak velayette veya evlilik sürerken anlaşmazlık aile mahkemesine taşınır (TMK m.195, m.346). Ret tıbben gerekli bir aşıyı engelliyorsa Yönetmelik m.24/4’ün yönlendirdiği yolla mahkeme kararı istenir. Salgın hastalıklara ilişkin özel kanun hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Ortak velayette biri ameliyata onay vermezse ne olur?

Ortak velayette önemli tıbbi kararlar birlikte alınır; bir ebeveynin onayı yoksa planlı ameliyat kural olarak yapılmaz. Diğer ebeveyn aile mahkemesine başvurarak müdahalenin tıbben gerekli olduğunu belgeleyip TMK m.346 uyarınca karar ve gerekiyorsa HMK m.389 uyarınca tedbiren izin ister.

Boşanma davası sürerken çocuğun ameliyatına kim karar verir?

Evlilik henüz sona ermediğinden, velayet tedbiren eşlerden birine verilmemişse ana ve baba velayeti birlikte kullanır (TMK m.336/1). Anlaşmazlık hâlinde boşanma davasına bakan hâkimden TMK m.169 uyarınca çocuğun bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlem istenebilir.

Çocuk kendi tedavisine itiraz edebilir mi?

Ayırt etme gücüne sahip küçük, kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları yasal temsilcisinin rızası olmaksızın kullanabilir (TMK m.16/1). Öğretide yaygın görüş, bu durumdaki küçük bakımından hem küçüğün hem kanuni temsilcinin rızasının arandığı yönündedir. Ayırt etme gücü yoksa küçük yine de bilgilendirilir ve dinlenir (Yönetmelik m.24/2).

Sünnet konusunda anlaşamazsak ne olur?

Sünnet tıbbi bir müdahaledir ve velayet sahibinin rızasına tabidir; ortak velayette iki ebeveynin rızası gerekir. Acil bir tıbbi gereklilik yoksa uyuşmazlık aile mahkemesinde çözülür. Mahkeme çocuğun sağlığını, tıbbi gerekliliği ve yaşına uygun görüşünü esas alır (TMK m.339/3, m.346).

Velayeti olmayan ebeveyn çocuğun sağlık bilgilerini öğrenebilir mi?

Türk Medeni Kanunu’nda velayeti olmayan ebeveynin hekimden doğrudan bilgi alma hakkını düzenleyen açık bir hüküm yoktur; TMK m.324 kişisel ilişkinin sınırlarını düzenler. Ancak velayet sahibi, diğer ebeveynin çocukla ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m.324/1). Bilgi paylaşımının boşanma kararına veya kişisel ilişki düzenlemesine yazdırılması en güvenli yoldur.

Kişisel ilişki sırasında çocuk hastalanırsa yanındaki ebeveynin izni yeterli mi?

Acil durumda hekim rıza beklemeden müdahale eder (Yönetmelik m.24/7). Acil olmayan bir müdahale için ise velayeti olmayan ebeveynin izni yeterli değildir; karar velayet sahibine aittir. Yanındaki ebeveyn çocuğu sağlık kuruluşuna ulaştırmalı ve velayet sahibini derhal bilgilendirmelidir.

Ameliyat için yazılı izin şart mı?

Evet. 1219 sayılı Kanun m.70’e göre tabipler her türlü müdahale için hastanın, hasta küçük ise velisinin önceden muvafakatini almak zorundadır; büyük cerrahi müdahalelerde bu muvafakatin yazılı olması gerekir.

Sağlık tedbiri nedir, kim isteyebilir?

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.5/1-d’ye göre sağlık tedbiri, çocuğun fiziksel ve ruhsal sağlığının korunması ve tedavisi için gerekli geçici veya sürekli tıbbi bakım ve rehabilitasyonu kapsar. Kanunun 7/1. maddesine göre ana, baba, vasi, bakım ve gözetimden sorumlu kişi, ilgili kurum veya Cumhuriyet savcısı isteyebilir; hâkim re’sen de karar verebilir.

Tedaviyi sürekli engelleyen ebeveynin velayeti alınabilir mi?

Önce çocuğun korunmasına ilişkin daha hafif önlemler uygulanır ve bunlar yeni koşullara uydurulur (TMK m.183, m.351/1). Bu önlemlerden sonuç alınamazsa ve ebeveyn çocuğa karşı yükümlülüklerini ağır biçimde ihmal ediyorsa velayetin kaldırılması gündeme gelir (TMK m.348/1). Kaldırma son çaredir.

Çocuğun ameliyat giderlerini kim öder?

Çocuğun bakımı, eğitimi ve korunması için gerekli giderler ana ve baba tarafından karşılanır (TMK m.327/1). Boşanmadan sonra velayeti olmayan ebeveyn bu yükümlülüğünü kural olarak iştirak nafakası yoluyla yerine getirir. Olağanüstü giderlerde hâkimin izniyle çocuğun kendi mallarından da belli bir miktar harcanabilir (TMK m.327/2).