Geçici ve Kesin Teminatın Gelir (İrat) Kaydı: Hangi Hâllerde Uygulanır?

Kamu ihalelerinde teminat, isteklinin ve yüklenicinin taahhütlerini sözleşmeye ve ihale dokümanına uygun biçimde yerine getireceğine dair bir güvencedir. Çoğu zaman sorunsuz biçimde iade edilir; ancak belirli durumlarda idare, geçici veya kesin teminatı “gelir (irat) kaydı” adı verilen bir işlemle Hazineye irat kaydedebilir. Bu, istekli ya da yüklenici için ciddi bir mali sonuç doğurur.

Bu yazıda 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ile 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu çerçevesinde teminat türlerini, geçici ve kesin teminatın hangi hâllerde gelir kaydedileceğini, güncelleme uygulamasını ve teminatın iade koşullarını yalın bir dille açıklıyoruz. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir uyuşmazlıkta avukata danışmanız yerinde olur.

Teminat Nedir, Ne İşe Yarar?

Teminat, ihale sürecinde ve sözleşmenin uygulanması aşamasında idarenin alacağını ve menfaatini güvence altına almak amacıyla alınır. İstekli teklifinin arkasında durmaz ya da yüklenici işi sözleşmeye uygun yapmazsa, idare uğradığı zararı bu güvenceden karşılayabilir. Teminatın temel işlevi, tarafları taahhütlerine uymaya yöneltmektir.

Geçici Teminat ve Oranı

Geçici teminat, ihaleye teklif veren isteklilerden alınan güvencedir. 4734 sayılı Kanun’un 33. maddesi uyarınca geçici teminat, kural olarak teklif edilen bedelin yüzde üçünden az olmamak üzere istekli tarafından belirlenir. Amacı, isteklinin teklifinin ve ihale sürecindeki taahhütlerinin arkasında durmasını sağlamaktır.

Kesin Teminat ve Oranı

Kesin teminat, ihale üzerinde kalan isteklinin sözleşme imzalanmadan önce verdiği güvencedir. Kanun’un 43. maddesine göre kesin teminat, kural olarak sözleşme bedelinin yüzde altısı oranında alınır. Bu güvence, işin sözleşmeye ve ihale dokümanına uygun biçimde tamamlanmasını teminat altına alır.

Teminat Olarak Kabul Edilen Değerler

4734 sayılı Kanun’un 34. maddesine göre teminat olarak; tedavüldeki Türk parası, teminat mektupları ve Hazinece ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetleri ile bunların yerine düzenlenen belgeler kabul edilir. Teminat mektupları, bankalarca verilen mektuplar ile Türkiye’de yerleşik sigorta şirketlerince kefalet sigortası kapsamında düzenlenen kefalet senetlerini kapsar. Teminatlar, kabul edilen diğer değerlerle her zaman değiştirilebilir.

Gelir (İrat) Kaydı Ne Demektir?

Gelir kaydı, teminatın istekliye ya da yükleniciye iade edilmeyip kamuya (Hazineye) irat olarak kaydedilmesidir. Yani teminat tutarı, ilgilisine geri verilmeyip kamu geliri hâline gelir. Bu yaptırım yalnızca kanunda öngörülen belirli durumlarda ve idarenin işlemiyle uygulanabilir.

Geçici Teminatın Gelir Kaydedildiği Başlıca Hâller

Uygulamada geçici teminatın gelir kaydı kural olarak şu hâllerde gündeme gelir: ihale üzerinde kalan isteklinin yükümlülüklerine uymayarak sözleşmeyi süresinde imzalamaması; gerçeğe aykırı hususlar içeren taahhütname sunulması veya sözleşme imzalanmadan önce sunulması gereken belgelerin verilmemesi; ve ihaleye katılması yasak olan kişilerin bu yasağa rağmen ihaleye katılması. Bu sonuncusunda, durum değerlendirme aşamasında fark edilemeyip ihale yapılmışsa teminat gelir kaydedilerek ihale iptal edilebilir.

İhale Üzerinde Kalıp Sözleşme İmzalamamak

İhale kendisinde kalan isteklinin, mücbir bir sebep olmadan sözleşmeyi imzalamaktan kaçınması, geçici teminatın gelir kaydı sonucunu doğurur. Ayrıca bu davranış, ilgili kişi bakımından ihalelere katılmaktan yasaklama gibi ek yaptırımları da gündeme getirebilir. Bu nedenle teklif vermeden önce işin ve yükümlülüklerin iyi değerlendirilmesi önemlidir.

Kesin Teminatın Gelir Kaydedildiği Başlıca Hâller

Sözleşme imzalandıktan sonra kesin teminatın gelir kaydı, 4735 sayılı Kanun’daki fesih hükümlerine bağlanmıştır. Başlıca hâller şunlardır: yüklenicinin, mücbir sebep dışında mali acz içinde olması nedeniyle taahhüdünü yerine getiremeyeceğini yazılı bildirmesi (m. 19); idarenin sözleşmeyi feshetmesi (m. 20); ve yüklenicinin ihale sürecindeki yasak fiil ve davranışlarının sözleşme sonrası tespit edilmesi (m. 21).

İdarenin Sözleşmeyi Feshetmesi (m. 20)

4735 sayılı Kanun’un 20. maddesine göre idare; yüklenicinin taahhüdünü ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun yerine getirmemesi veya işi süresinde bitirmemesi üzerine, gecikme cezası uygulanmak kaydıyla en az on gün süreli ve nedenleri açıkça belirtilen ihtarına rağmen aynı durumun sürmesi hâlinde sözleşmeyi feshedebilir. Sözleşmenin uygulanması sırasında yasak fiil ve davranışların tespiti de fesih sebebidir. Bu hâllerde ayrıca protesto çekmeye gerek kalmaksızın kesin teminat gelir kaydedilir ve sözleşme feshedilerek hesap genel hükümlere göre tasfiye edilir.

Gelir Kaydında Güncelleme Uygulaması

Sözleşmenin feshi nedeniyle kesin teminatın gelir kaydedilmesi gerektiğinde, teminat alındığı tarihten gelir kaydedildiği tarihe kadar ilgili fiyat endeksine göre güncellenerek irat kaydedilir. Sayıştay denetimlerinde, güncelleme yapılmadan gelir kaydının kamu zararına yol açabildiği vurgulanmaktadır. Bu nedenle güncelleme, idarelerce gözetilmesi gereken bir husustur.

Gelir Kaydedilen Teminat Borca Mahsup Edilemez

4735 sayılı Kanun’un 22. maddesine göre gelir kaydedilen teminatlar, yüklenicinin idareye olan borcuna mahsup edilemez. Yani teminatın irat kaydı ayrı bir yaptırımdır; yüklenicinin borcu varsa bu borç ayrıca tahsil edilir. Ayrıca 19, 20 ve 21. maddelere göre fesih hâlinde yüklenici hakkında ihalelere katılmaktan yasaklama hükümleri uygulanır ve idarenin uğradığı zarar tazmin ettirilir.

Teminat Türleri ve Oranları (Özet Tablo)

Geçici Teminat Ne Zaman İade Edilir?

Geçici teminat, kural olarak ihale üzerinde kalan istekli ile ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi dışındaki isteklilere ihale sürecinin tamamlanmasının ardından iade edilir. İhale üzerinde kalan isteklinin geçici teminatı ise sözleşmenin imzalanıp kesin teminatın verilmesiyle iade edilir. İade koşulları, ihale dokümanı ve mevzuat çerçevesinde belirlenir.

Kesin Teminat Ne Zaman İade Edilir?

Kesin teminatın iadesi 4735 sayılı Kanun’un 13. maddesinde düzenlenmiştir. Kural olarak iade; işin sözleşme ve ihale dokümanına uygun biçimde yerine getirildiğinin kabulü, varsa eksik ve kusurların giderilmesi ile yüklenicinin Sosyal Güvenlik Kurumu ve vergi yükümlülükleri bakımından borcunun bulunmadığının anlaşılmasına bağlıdır. Yapım işlerinde kabul ve hesap işlemlerinin tamamlanması ayrıca aranır.

Gelir Kaydı İşlemine Karşı Ne Yapılabilir?

Teminatın gelir kaydı bir idari işlem ya da sözleşmesel bir uygulama biçiminde ortaya çıkabilir. İşlemin dayanağı, şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği ve usulüne uygunluğu hukuken tartışılabilir; özellikle güncelleme yapılmadan gelir kaydı, ihtarın usulüne uygunluğu ve fesih şartlarının oluşup oluşmadığı denetime tabidir. Hangi yargı yolunun (idari ya da adli) izleneceği ve süreler bakımından somut sözleşme ilişkisinin değerlendirilmesi gerekir.

Pratik Öneriler

Teklif vermeden önce işin kapsamını ve sözleşme yükümlülüklerini ayrıntılı değerlendirmek; sözleşme öncesi sunulması gereken belgeleri eksiksiz ve gerçeğe uygun hazırlamak; sözleşme sürecinde idarenin ihtarlarına süresinde ve yazılı yanıt vermek hak kaybını önler. Gelir kaydı tehdidiyle karşılaşıldığında, işlemin dayanağını ve şartlarını incelemek için zaman kaybetmeden hukuki destek almak önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Geçici teminat oranı nedir?

4734 sayılı Kanun’un 33. maddesine göre geçici teminat, kural olarak teklif edilen bedelin yüzde üçünden az olamaz. Tutarı bu sınırı aşacak şekilde istekli belirleyebilir.

İhale bana kaldı ama sözleşmeyi imzalamazsam ne olur?

Mücbir sebep olmadan sözleşmeyi imzalamaktan kaçınılması hâlinde geçici teminat kural olarak gelir kaydedilir; ayrıca ihalelere katılmaktan yasaklama gibi ek yaptırımlar gündeme gelebilir.

Kesin teminat hangi durumlarda gelir kaydedilir?

Başlıca olarak; yüklenicinin mali acz nedeniyle feshi (m. 19), idarenin haklı sebeple feshi (m. 20) ve ihale sürecindeki yasak fiilin sonradan tespiti (m. 21) hâllerinde kesin teminat gelir kaydedilir ve sözleşme tasfiye edilir.

Gelir kaydedilen teminat borcuma sayılır mı?

Hayır. 4735 sayılı Kanun’un 22. maddesine göre gelir kaydedilen teminatlar yüklenicinin borcuna mahsup edilemez; borç varsa ayrıca tahsil edilir.

Kesin teminatımı ne zaman geri alabilirim?

Kural olarak işin kabulü, varsa eksikliklerin giderilmesi ve SGK ile vergi borcunun bulunmadığının anlaşılması üzerine iade edilir. Yapım işlerinde kabul ve hesap işlemlerinin tamamlanması da aranır.

Sonuç

Teminatın gelir kaydı, kamu ihalelerinde önemli mali sonuçlar doğuran teknik bir konudur ve yalnızca kanunda öngörülen hâllerde, usulüne uygun biçimde uygulanabilir. Bir gelir kaydı işlemiyle karşılaştıysanız ya da bu riski önlemek istiyorsanız, sürecin doğru yönetilmesi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Atıf yapılan başlıca mevzuat: 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu m. 10, 11, 33, 34, 43, 44; 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m. 13, 19, 20, 21, 22, 25, 26. Somut emsal için güncel Kamu İhale Kurulu kararları ile yargı içtihatlarının incelenmesi gerekir.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş ya da avukatlık hizmeti niteliği taşımaz. Mevzuat ve uygulama zaman içinde değişebilir; her somut durum için avukat görüşü esastır.