Nefret ve Ayrımcılık Suçu (TCK 122): Şartları, Cezası, İspat, Eşitlik Kurumu Başvurusu ve Şikâyet Dilekçesi (2026)

Bir kişiye ilanla satışa veya kiraya çıkarılmış bir malın verilmemesi, herkese açık bir hizmetten yararlandırılmaması, işe alınmaması ya da olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasının engellenmesi, bu davranış kişinin dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle yapılmışsa, TCK m.122 uyarınca bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası gerektirir. Suç şikâyete bağlı değildir; ön ödeme ve kural olarak uzlaştırma kapsamı dışındadır ve asliye ceza mahkemesinde yargılanır. Uygulamadaki asıl güçlük, farklı muamelenin yanında nefret saikinin de ispatlanması gerekliliğidir. Bu nedenle ceza şikâyetinin yanında 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu, İş Kanunu m.5 ve kişilik haklarına dayalı tazminat yolları birlikte değerlendirilmelidir. Bu yazıda maddenin unsurlarını, delil stratejisini, paralel başvuru yollarını ve kullanılabilir bir şikâyet dilekçesini kanun metinleri üzerinden ele alıyoruz.

Kanun Metni: TCK m.122

“(1) Dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle; a) Bir kişiye kamuya arz edilmiş olan bir taşınır veya taşınmaz malın satılmasını, devrini veya kiraya verilmesini, b) Bir kişinin kamuya arz edilmiş belli bir hizmetten yararlanmasını, c) Bir kişinin işe alınmasını, d) Bir kişinin olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasını, engelleyen kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.” (TCK m.122)

Madde, 2/3/2014 tarihli ve 6529 sayılı Kanunun 15 inci maddesiyle değiştirilmiş; başlığı da “Ayırımcılık” iken “Nefret ve ayrımcılık” olarak düzenlenmiştir. Madde TCK’nın hürriyete karşı suçlar bölümünde yer alır. Korunan hukuki değer, kişinin kimliğinden kaynaklanan bir farklılık yüzünden toplumsal ve ekonomik hayata katılımdan dışlanmamasıdır. Bu değer anayasal temele dayanır: herkes dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir (Anayasa m.10/1). TCK m.3/2 de ceza kanununun uygulanmasında kişiler arasında bu tür sebeplerle ayrım yapılamayacağını tekrar eder.

Dört Seçimlik Hareket ve “Kamuya Arz” Şartı

Suç seçimlik hareketlidir: dört bentten birinin gerçekleşmesi yeterlidir, ancak bunların dışında kalan ayrımcı davranışlar bu maddeye girmez. Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez ve suç içeren hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz (TCK m.2/1 ve m.2/3). Bu nedenle, örneğin bir çalışanın işten çıkarılması veya ücret konusunda ayrımcılığa uğraması, (c) bendindeki “işe alınma” kavramına kıyasla bu maddeye sokulamaz; bu durumlar iş hukuku ve 6701 sayılı Kanun yoluyla değerlendirilir.

“Kamuya arz” ibaresi (a) ve (b) bentlerinin sınırını çizer. Satılık veya kiralık olarak ilana çıkarılmış ya da herkese açık biçimde sunulmuş bir mal ile hiç satışa veya kiraya sunulmamış bir mal aynı değildir. Kişi, satışa sunmadığı malını dilediğine devretmekte kural olarak serbesttir; ancak malı kamuya arz ettikten sonra onu belirli bir kişiye, kanunda sayılan bir farklılıktan kaynaklanan nefret nedeniyle vermemesi bu suçu oluşturur. Hizmetlerde de aynı mantık geçerlidir: herkese açık bir hizmet sunan işletme, bu hizmeti belirli bir kişiye nefret saikiyle kapatamaz. 6701 sayılı Kanun m.5/1’e göre bu yasak, kamuya açık hizmetlerin sunulduğu alanlara ve binalara erişimi de kapsar.

Ayrımcılık Temelleri: TCK 122, 6701 ve İş Kanunu Karşılaştırması

Hangi farklılığa dayanan ayrımın hangi yolla takip edilebileceği, üç düzenlemenin saydığı temellere bağlıdır. Ceza hukukunda kanunilik ilkesi nedeniyle liste kapalıdır; 6701 sayılı Kanun daha geniş bir liste içerir; İş Kanunu m.5 ise “ve benzeri sebepler” ifadesiyle listeyi açık bırakır.

Tablonun pratik sonucu şudur: yaşı, sağlık durumu veya medeni hâli nedeniyle kiralık konuttan ya da hizmetten dışlanan kişi TCK m.122 kapsamında ceza şikâyetinde bulunamaz; ancak 6701 sayılı Kanun kapsamında Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna başvurabilir. İşe alımda veya iş ilişkisinde yaşanan ayrımcılıkta ise İş Kanunu m.5 ve 6701 m.6 birlikte değerlendirilir. İş yerindeki eşit davranma yükümlülüğünün ayrıntıları için eşit davranma ilkesi ve ayrımcılık tazminatı rehberine bakabilirsiniz.

Manevi Unsur: Kast ve Nefret Saiki

Suç ancak kasten işlenebilir. Madde, genel kastın yanında fiilin belirli bir farklılıktan “kaynaklanan nefret nedeniyle” işlenmesini arar; yani failin iradesinin, mağdurun kanunda sayılan bir özelliğine yönelik düşmanca bir tutumdan beslenmesi gerekir. Farklı muamele tek başına yetmez. Bir ev sahibinin kiracı adayını gelir yetersizliği, kefil bulunmaması veya daha önce anlaştığı başka bir kiracı nedeniyle reddetmesi, aday kanunda sayılan bir gruba mensup olsa bile bu suçu oluşturmaz. Buna karşılık ret açıkça mağdurun dili, milliyeti, dini veya engelliliği gerekçe gösterilerek ve aşağılayıcı ifadelerle yapılmışsa nefret saikinin varlığı güçlü biçimde ortaya çıkar.

Saik şartı ceza yargılamasında ispatı ağırlaştırır. Ceza muhakemesinde ispat yükü mağdura veya şüpheliye paylaştırılmaz; şüpheden sanık yararlanır ve mahkûmiyet için nefret saikinin somut delillerle ortaya konması gerekir. Bu yüzden şikâyetin, farklı muamelenin gerekçesini gösteren yazışma, ilan ve tanık beyanlarıyla desteklenmesi önemlidir. Aynı olay idari ve hukuki yollarda farklı bir ispat rejimine tabidir; bu ayrım aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Delil ve İspat: Neyi, Ne Zaman Toplamalısınız?

Ayrımcılık dosyalarında deliller hızla kaybolur: ilanlar kaldırılır, mesajlar silinir, tanıkların hatırladıkları zayıflar. Bu nedenle delil, olayın hemen ardından toplanmalı ve mümkünse ret gerekçesi yazılı olarak istenmelidir. Cumhuriyet savcısı şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla yükümlüdür (CMK m.160/2); mağdur da soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteme hakkına sahiptir (CMK m.234/1-a-1). Ancak savcılığın ulaşamayacağı kayıtların kaybolmaması için başvurucunun kendi elindeki delilleri de derhal güvence altına alması gerekir.

Karşılaştırma delili uygulamada en etkili araçtır. Örneğin kiralık bir daireye başvuran kişiye “daire kiralandı” denilirken ilanın yayında kalması ve aynı gün başvuran başka bir kişinin görüşmeye çağrılması, ret gerekçesinin gerçek olmadığını gösterir. Doğrudan ayrımcı ifade içeren bir mesaj veya ilan ise nefret saikini açıkça ortaya koyan en güçlü delildir. Ses ve görüntü kayıtlarında, kaydın hukuka uygun elde edilip edilmediği ayrıca değerlendirilmelidir.

Usul: Şikâyet, Uzlaştırma, Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

Uzlaştırmaya ilişkin istisna dikkatle okunmalıdır. CMK m.253/1-c, mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, adli süreçteki çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda uzlaştırmayı öngörür. TCK m.122’nin üst sınırı üç yıl olduğundan, fail çocuk ise dosya uzlaştırma bürosuna gönderilebilir. Bu bentteki “suça sürüklenen çocuk” ibaresi 8/8/2026 tarihli ve 7593 sayılı Kanunla “adli süreçteki” olarak değiştirilmiştir. Ayrıca uzlaştırma kapsamına giren bir suçun, kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi hâlinde uzlaşma hükümleri uygulanmaz (CMK m.253/3). Uzlaştırma sürecinin ayrıntıları uzlaştırma teklifi rehberinde, zamanaşımının hesabı ise ceza zamanaşımı hesaplama aracında yer alır.

Savcılık nefret saikini yeterince ispatlanmış bulmazsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verebilir. Bu karara karşı suçtan zarar gören, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz edebilir; itiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (CMK m.173). Süre ve içerik bakımından KYOK kararına itiraz rehberimize bakabilirsiniz. Mağdurun soruşturma ve kovuşturmadaki hakları şikâyet, soruşturma ve katılan hakları yazısında toplu olarak anlatılmıştır.

Ceza Yolu Dışındaki Başvurular

Ceza şikâyeti, ayrımcılığa karşı tek yol değildir ve çoğu zaman tek başına yeterli sonuç vermez. Aynı olay idari, iş hukuku ve genel hukuk yollarıyla da takip edilebilir. Bu yollar birbirini dışlamaz; ancak süreleri ve ön şartları farklıdır.

Eşitlik Kurumuna başvuruda önce ayrımcı uygulamanın düzeltilmesi ilgili taraftan istenir; bu talep reddedilir veya otuz gün içinde cevap verilmezse Kuruma başvurulabilir. Kurum, telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ihtimali bulunan hâllerde bu şartı aramadan başvuruyu kabul edebilir (6701 m.17/2). Dava açma süresi içinde Kuruma yapılan başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur (m.17/3). İş Kanunu m.5 kapsamındaki iddialarda ise Kuruma başvuru, iş mevzuatındaki şikâyet usulleri izlendikten sonra yaptırım kararı alınmadığı hâllerde yapılabilir (m.17/5). Kurum başvuruyu kural olarak üç ay içinde sonuçlandırır (m.18/1); süreç içinde tarafları uzlaşmaya davet edebilir ve uzlaşma mağdura belli bir tazminatın ödenmesi biçiminde de olabilir (m.18/3).

Ayrımcılık yasağının ihlali hâlinde ihlalden sorumlu kamu kurumları, meslek kuruluşları, gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişileri hakkında kanunda bin Türk lirasından on beş bin Türk lirasına kadar idari para cezası öngörülmüştür (6701 m.25/1). Bu tutarlar, Kabahatler Kanunu m.17/7 uyarınca her takvim yılı başından geçerli olmak üzere yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır; bu nedenle güncel tutar başvuru yılına göre hesaplanmalıdır. Kurul, verdiği idari para cezasını bir defaya mahsus olmak üzere uyarı cezasına dönüştürebilir (m.25/4).

Ayrımcı davranış aynı zamanda kişilik haklarına saldırı niteliği taşıyorsa, hukuk yargılamasında nefret saiki aranmaksızın manevi tazminat istenebilir. Tazminat miktarının belirlenmesindeki ölçütler için manevi tazminat nasıl belirlenir, hakaret ve kişilik hakkı ilişkisi için kişilik haklarına saldırı ve manevi tazminat rehberlerimize bakabilirsiniz. İşe alımda engellilere yönelik özel yükümlülükler ise engelli çalıştırma yükümlülüğü ve işe alımda ayrımcılık yazısında ele alınmıştır.

Diğer Suçlarla İlişkisi

Ayrımcı bir davranış çoğu zaman tek başına kalmaz; sözlü aşağılama, tehdit veya zorlama ile birlikte ortaya çıkar. Hangi suçun oluştuğu, davranışın yöneldiği kişi ve biçimine göre belirlenir.

TCK m.122 belirli bir kişiye yönelik somut bir engellemeyi cezalandırırken, TCK m.216 halkın bir kesimine yönelik alenî tahrik ve aşağılamayı cezalandırır. Bir işletmenin kapısına belirli bir gruba hizmet verilmeyeceğini yazan bir levha asması, bu gruptan bir kişinin hizmetten yararlanması engellendiğinde m.122’yi; alenen aşağılayıcı bir içerik taşıyorsa ayrıca m.216/2’yi gündeme getirebilir. Bu ayrım için halkı kin ve düşmanlığa tahrik (TCK 216) rehberine bakabilirsiniz. Ret sırasında aşağılayıcı sözler kullanılmışsa hakaret suçu ayrıca oluşur; hakaret şikâyete bağlıdır ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunulmalıdır (TCK m.73/1). Hakaretin unsurları için hakaret suçu (TCK 125), tehdit içeren sözler için tehdit suçu (TCK 106) rehberleri yol gösterir.

Adım Adım: Ayrımcılığa Uğradığınızda Ne Yapmalısınız?

İlk iş, olayın delillerini aynı gün güvence altına almaktır: ilanın ekran görüntüsü ve numarası, yazışmaların tamamı, tanıkların isim ve iletişim bilgileri. İkinci olarak ret gerekçesi yazılı olarak istenmelidir; verilen cevap ya ayrımcı saiki doğrudan gösterir ya da sonradan değişen bir gerekçe olarak karşılaştırma delili hâline gelir. Üçüncü adım, olayın hangi bende girdiğinin ve hangi ayrımcılık temeline dayandığının belirlenmesidir; temel TCK m.122’de sayılmıyorsa ceza yolu yerine 6701 sayılı Kanun ve hukuk yolları öne çıkar.

Dördüncü adımda ceza şikâyeti ile paralel yollar birlikte planlanır. İş ilişkisinde yaşanan bir ayrımda iş mahkemesindeki eşit davranma tazminatı, işyerinde eşitlik ilkesi rehberinde anlatılan ispat kolaylığıyla birlikte değerlendirilmelidir. Mal ve hizmete erişimde ise Eşitlik Kurumu başvurusu için önce karşı taraftan düzeltme istenmesi gerektiği unutulmamalıdır. Son olarak şikâyet dilekçesi, nefret saikini gösteren olguları ayrı ayrı ortaya koyacak ve delil toplanmasını somut olarak isteyecek şekilde hazırlanmalıdır. Hakaret içeren sözler için ayrı bir şikâyet gerekiyorsa hakaret şikâyet dilekçesi örneği de yol gösterir.

Dilekçe Örneği: İlanlı Kiralık Dairede Nefret Saikiyle Ret

Aşağıdaki örnek, internet ilanıyla kiraya çıkarılmış bir daire için başvuran kişinin, ev sahibinin milliyet farklılığını gerekçe gösteren aşağılayıcı bir mesajla başvuruyu reddetmesi üzerine hazırlanmıştır. Bilgiler dosyaya göre düzenlenmelidir; mesajdaki ifadeler dilekçeye aynen aktarılmalıdır.

Şikâyetle eş zamanlı olarak, ev sahibine ayrımcı uygulamanın düzeltilmesi yazılı olarak bildirilebilir; ret veya otuz günlük cevapsızlık üzerine 6701 sayılı Kanun kapsamında Eşitlik Kurumuna başvuru yapılabilir. Savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse, iki haftalık itiraz süresinin tebliğden itibaren işlediği unutulmamalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Nefret ve ayrımcılık suçunun cezası nedir?

Bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıdır (TCK m.122). Kanunda seçimlik adli para cezası öngörülmemiştir.

Hangi davranışlar bu suçu oluşturur?

Nefret nedeniyle kamuya arz edilmiş bir malın satış, devir veya kiralanmasının; kamuya arz edilmiş bir hizmetten yararlanmanın; işe alınmanın veya olağan bir ekonomik etkinliğin engellenmesi.

Hangi farklılıklar kanunda sayılmıştır?

Dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep. Yaş, sağlık durumu ve medeni hâl TCK m.122’de sayılmamıştır.

Yaşım nedeniyle ev kiralanmadı, suç mu?

TCK m.122 kapsamında değildir; kanunda sayılmayan temel bu suçu oluşturmaz (TCK m.2). Ancak 6701 sayılı Kanun yaşa dayalı ayrımcılığı yasaklar ve Eşitlik Kurumuna başvurulabilir.

Evimi istediğim kişiye kiralayamaz mıyım?

Kiraya sunmadığınız malda serbestsiniz. Ancak malı ilanla kamuya arz ettikten sonra kanunda sayılan bir farklılıktan kaynaklanan nefret nedeniyle belirli bir kişiye kiralamamak suç oluşturur.

Nefret saiki nasıl ispatlanır?

Ret gerekçesini gösteren yazışmalar, ayrımcı ilan metni, tanık beyanları ve aynı koşuldaki başka bir kişiye farklı davranıldığını gösteren karşılaştırma delilleriyle.

Bu suç şikâyete bağlı mı?

Hayır. Soruşturma resen yürütülür; ihbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına ya da kolluğa yapılabilir (CMK m.158/1).

Uzlaştırma var mı?

Kural olarak yoktur. Fail adli süreçteki bir çocuksa, üst sınırı üç yılı geçmeyen suçlara ilişkin CMK m.253/1-c uyarınca uzlaştırma yoluna gidilir.

Ön ödeme uygulanır mı?

Hayır. Ön ödeme üst sınırı altı ayı aşmayan suçlarla sınırlıdır (TCK m.75/1).

Görevli mahkeme hangisidir?

Asliye ceza mahkemesidir (5235 s.K. m.11).

Zamanaşımı ne kadardır?

Dava zamanaşımı sekiz yıldır (TCK m.66/1-e).

İşten çıkarılmam bu suça girer mi?

Hayır. Madde yalnızca işe alınmanın engellenmesini kapsar. İşten çıkarma veya ücrette ayrım İş K. m.5 ve 6701 m.6 kapsamında değerlendirilir.

İş yerinde ayrımcılıkta ne kadar tazminat alınır?

İşçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı hakları da isteyebilir (İş K. m.5).

Eşitlik Kurumuna nasıl başvurulur?

Önce ayrımcı uygulamanın düzeltilmesi karşı taraftan istenir; ret veya otuz gün cevapsızlık üzerine ücretsiz başvuru yapılır. Başvuru valilik veya kaymakamlık aracılığıyla da yapılabilir (6701 m.17).

Eşitlik Kurumu hangi cezayı verebilir?

Kanunda 1.000 – 15.000 TL idari para cezası öngörülmüştür; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılır (6701 m.25/1; Kabahatler K. m.17/7).

Şirket cezalandırılabilir mi?

Tüzel kişilere ceza yaptırımı uygulanamaz (TCK m.20/2); kararı veren yönetici veya çalışan sorumlu olur. Şirket 6701 sayılı Kanun kapsamında idari para cezasına muhatap olabilir.

Savcılık kovuşturmaya yer olmadığı kararı verirse?

Tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir (CMK m.173/1).

Ayrımcı sözler hakaret de sayılır mı?

Onur, şeref ve saygınlığı rencide eden sözler hakaret suçunu da oluşturur. Hakaret şikâyete bağlıdır, şikâyet süresi altı aydır ve uzlaştırma kapsamında değildir (TCK m.131/1, m.73/1; CMK m.253/3).

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.

Mevzuat kontrolü: Bu yazıdaki TCK, CMK, 5235 sayılı Kanun, Anayasa, 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu, İş Kanunu, Kabahatler Kanunu, TBK ve TMK hükümleri 25 Eylül 2026 itibarıyla mevzuat.gov.tr’deki güncel metinler üzerinden kontrol edilmiştir.