İdari Yargıda Yargılamanın Yenilenmesi (İYUK 53): Sebepler ve Süre

Yargılamanın yenilenmesi, kesinleşmiş bir idari yargı kararının yeniden ele alınmasını sağlayan olağanüstü kanun yoludur. Sebepleri Kanunda sınırlı sayıda gösterilmiştir ve süre, dayanılan sebebe göre üçe ayrılır. Bu rehberde dokuz sebebi bentleriyle, üç farklı süreyi ve usulü açıklıyoruz.

Dokuz Sebep: Liste Sınırlıdır

İdari Yargılama Usulü Kanununun 53. maddesi, Danıştay ile bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinden verilen kararlar hakkında yargılamanın yenilenmesini dokuz bentte sayılan sebeplere bağlar. Liste sınırlı sayıdadır: bu bentlerin dışında bir gerekçeyle yenileme istenemez.

Tablonun üçüncü sütunu, taleplerin çoğunun neden reddedildiğini gösterir. Sebepler yalnızca başlıklarıyla değil, aradıkları koşullarla birlikte okunmalıdır:

• (a) bendi «yeni delil» demek değildir. Belgenin karardan sonra ele geçirilmiş olması yetmez; neden daha önce elde edilemediği de gösterilmelidir — zorlayıcı sebep ya da karşı tarafın eylemi. Dava sırasında sunulabilecekken sunulmamış bir belge bu bende girmez.
• (d) bendi bilirkişi raporuna itiraz yolu değildir. Raporun hatalı, eksik veya tartışmalı olması yetmez; bilirkişinin kasıtla gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun ayrı bir mahkeme kararıyla belirlenmiş olması gerekir. Sık rastlanan bir yanılgı, tercümandan kaynaklanan hataların da bu bende girdiğinin sanılmasıdır; madde yalnızca bilirkişiden söz eder.
• (h) bendi her çelişkiyi kapsamaz. Çelişkinin, aykırı karar verilmesine imkân tanıyan kanuni bir dayanak bulunmaksızın doğmuş olması ve davaların taraf, konu ve sebep yönünden aynı olması aranır.
• (ı) bendi yalnızca AİHM içindir. Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı bu bende girmez; onun rejimi ayrıdır ve aşağıda ele alınmıştır.

Üç Farklı Süre: En Sık Yapılan Hata

Yargılamanın yenilenmesi süresi tek bir rakam değildir. Kanunun 53. maddesinin üçüncü fıkrası üçlü bir ayrım yapar:

«Yenileme süresi 60 gündür» biçimindeki kısaltma, (h) ve (ı) bentlerine dayanan bir talebi gereksiz yere kaçırmaya yol açar. Özellikle AİHM kararına dayanan başvurularda süre bir yıldır ve AİHM kararının kesinleştiği tarihten işler — Türkiye’deki tebliğ tarihinden değil.

Diğer sebeplerde süre, dayanılan sebebin istemde bulunan yönünden gerçekleştiği tarihi izleyen günden başlar. Bu, sebebin objektif olarak doğduğu an değil, o kişi bakımından gerçekleştiği andır: sahte belge hükmü yıllar önce verilmiş olsa bile, sizin bundan haberdar olmanız sonraysa süre o tarihten işler. Sürelerin hesabı ve adli tatilin etkisi için sürelerin hesaplanması ve adli tatil yazımıza bakınız.

Nereye Başvurulur?

Kanunun 53. maddesinin ikinci fıkrası nettir: yargılamanın yenilenmesi istekleri, esas kararı vermiş olan mahkemece karara bağlanır. Yani başvuru üst mercie değil, kararı veren mahkemeye yapılır:

• Karar idare veya vergi mahkemesinden çıkmışsa → aynı mahkemeye.
• Karar bölge idare mahkemesinden çıkmışsa → ilgili daireye.
• Danıştayın ilk derece sıfatıyla verdiği kararlarda → Danıştaya.

Usul bakımından Kanunun 55. maddesi uygulanır ve maddenin son fıkrası, 53 ve 55. madde hükümleri saklı kalmak kaydıyla Kanunun diğer hükümlerinin yargılamanın yenilenmesinde de uygulanacağını belirtir. Yani harç, tebligat ve duruşma gibi konularda genel rejim geçerlidir. Görevli ve yetkili mahkeme konusunda genel çerçeve için idari yargıda görev ve yetki yazımız yol gösterir.

Hangi Kararlara Karşı Başvurulabilir?

Yenilemeye konu olabilecek kararlar, kesin hüküm hâlini almış kararlardır. Bu iki yönlü bir sınır getirir:

• Kanun yolu açık kararlar bu yola konu olmaz. İstinaf veya temyiz süresi devam ediyorsa, önce olağan kanun yolu tüketilir. Olağan yolların işleyişi için itiraz, istinaf ve temyiz rehberimiz.
• Kesinleşmiş her karar da uygun değildir. Danıştayın ve bölge idare mahkemelerinin kesin hüküm hâlini alan her türlü kararı bu başvuruya konu edilebilecek nitelikte sayılmaz; kararın uyuşmazlığın esasını çözen bir karar olması aranır.

Yenileme talebi kararın icrasını kendiliğinden durdurmaz. Kesinleşmiş kararın uygulanmasını engellemek istiyorsanız, ayrıca yürütmenin durdurulması talebinde bulunulması gerekir: yürütmenin durdurulması usulü ve süreleri.

Diğer Olağanüstü Yol: Kanun Yararına Temyiz (m.51)

İdari yargıda yargılamanın yenilenmesinin yanında ikinci bir olağanüstü kanun yolu daha vardır: kanun yararına temyiz. Kanunun 51. maddesinde düzenlenen bu yol, yenilemeden üç noktada ayrılır:

• Kim başvurur: Taraflar değil, yetkili makam harekete geçirir.
• Amacı: Hukukun doğru uygulanmasını sağlamaktır; bireysel hak kaybını gidermeyi hedeflemez.
• Sonucu: Kanun yararına bozma kararı üzerine esas hüküm, ilgili mahkemece tekrar gündeme alınıp görüşülmez. Yani taraf lehine somut bir sonuç doğurmaz — ancak bozma kararı, yargılamanın yenilenmesi sebeplerinden birini de oluşturuyorsa, yenileme talebini inceleyecek mahkeme bakımından güçlü bir dayanak oluşturur.

Karıştırılmaması gereken bir kurum: Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu kararları bir kanun yolu değildir. Bu kararlar, daireler ve kurullar arasındaki içtihat aykırılıklarını gidermeye yarar; kesinleşmiş bir dosyayı yeniden açmaz. İçtihat değişikliği tek başına yargılamanın yenilenmesi sebebi de sayılmaz.

Anayasa Mahkemesi İhlal Kararı: Ayrı Bir Yol

Bu ayrım, uygulamada en çok karıştırılan noktalardan biridir. Kanunun 53. maddesinin (ı) bendi yalnızca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarından söz eder. Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru üzerine verdiği ihlal kararı, İYUK m.53 kapsamında bir yenileme sebebi değildir.

Bunun yerine kendi özel rejimi işler: Anayasa Mahkemesinin kuruluş ve yargılama usullerine ilişkin Kanunun 50. maddesi uyarınca, tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yani süreci başlatan şey tarafın talebi değil, Anayasa Mahkemesinin gönderme kararıdır.

Pratik sonuç: iç hukuk yolları tükendikten sonra iki ayrı hat vardır — bireysel başvuru (ve ihlal hâlinde yeniden yargılama) ile AİHM başvurusu (ve kesinleşmiş karar hâlinde İYUK m.53/1-ı). Bireysel başvurunun usulü ve süresi için AYM bireysel başvuru yazımıza bakınız.

Ceza Yargısındaki Karşılığıyla Farkı

Yargılamanın yenilenmesi, yalnızca idari yargıya özgü bir kurum değildir; ceza muhakemesinde de paralel bir düzenleme bulunur. Ancak bunlar ayrı kanunlarda, ayrı sebep listeleri ve ayrı sürelerle düzenlenmiştir ve biri diğerinin genel çerçevesi değildir.

• İdari yargı: İYUK m.53 — dokuz bent, üç ayrı süre (10 yıl / 1 yıl / 60 gün), başvuru esas kararı veren mahkemeye.
• Ceza yargısı: Ceza Muhakemesi Kanunundaki hükümler — farklı sebepler ve farklı usul. Ayrıntı için ceza yargısında yargılamanın yenilenmesi (CMK m.311) yazımız ayrıdır.

Aynı olaydan hem ceza hem idari süreç doğmuşsa, iki yolun sebep ve süreleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir; birinde başarılı olmak diğerini kendiliğinden açmaz.

Uygulamada Sık Görülen Ret Sebepleri

• Süre aşımı. Altmış günlük süre, sebebin gerçekleştiği tarihi izleyen günden işler; kararın tebliğ tarihinden değil.
• Sebebin bentlerden birine oturmaması. «Karar hatalı», «delil yanlış değerlendirildi» veya «içtihat değişti» gerekçeleri sebep listesinde yoktur.
• Dilekçede bendin gösterilmemesi. Hangi bende dayanıldığı açıkça yazılmalı ve o bendin aradığı koşullar tek tek karşılanmalıdır.
• Belgenin niteliğinin ispat edilememesi. (a) bendinde belgenin daha önce neden elde edilemediği ayrıca ortaya konmalıdır.
• Kesinleşmemiş karara başvurulması. Olağan kanun yolu açıksa yenileme yolu kapalıdır.

Dava türüne göre çerçeve için iptal davası nedir, tazminat boyutu için tam yargı davası ve idarenin sorumluluğu, ikisinin birlikte açılması için İYUK m.12 birlikte açma, dava ehliyeti için menfaat ihlali ve dava ehliyeti yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sık karşılaşılan dosya tipleri bakımından: disiplin işlemleri için memur disiplin cezalarına itiraz ve kamu görevlilerine verilen disiplin cezaları, düzenleyici işlemler için düzenleyici işlemlere karşı iptal davası, idari para cezaları için idari para cezalarına itiraz, vergi uyuşmazlıkları için vergi mahkemesinde dava açma süresi incelenmelidir. İdarenin işlemi kurarken sahip olduğu takdir alanının denetimi için takdir yetkisi ve yargısal denetim, işlemin unsurları için idari işlemin unsurları, karar uygulanmazsa kararın uygulanmaması ve tazminat devreye girer. Başvuru ve süre rejimi için dava açma süreleri, idareye ve üst makama başvuru, zımni ret ve ivedi yargılama usulü yazılarımız, alanın tamamı için İdare Hukuku Rehberimiz başlangıç noktasıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yargılamanın yenilenmesi hangi sebeplerle istenebilir?

İYUK m.53 sebepleri dokuz bentte sınırlı sayıda gösterir: sonradan ele geçirilen belge, sahte belge, karara esas ilamın bozularak ortadan kalkması, bilirkişinin kasıtla gerçeğe aykırı beyanı, hile, vekil veya kanuni temsilci olmayan kimselerle davanın görülmesi, çekinmeye mecbur hâkimin katılması, çelişik karar ve AİHM kararı. Bu bentler dışında bir gerekçeyle yenileme istenemez.

Yenileme süresi 60 gün mü?

Her zaman değil. Kanunun 53. maddesinin üçüncü fıkrası üçlü bir ayrım yapar: çelişik karara ilişkin (h) bendinde on yıl, AİHM kararına ilişkin (ı) bendinde AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl, diğer bütün sebeplerde altmış gün.

Süre ne zaman başlar?

Süreler, dayanılan sebebin istemde bulunan yönünden gerçekleştiği tarihi izleyen günden başlatılarak hesaplanır. Yani sebebin objektif olarak doğduğu an değil, o kişi bakımından gerçekleştiği an esas alınır. AİHM sebebinde ise başlangıç, AİHM kararının kesinleştiği tarihtir.

Başvuru nereye yapılır?

Kanunun 53. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca yargılamanın yenilenmesi istekleri, esas kararı vermiş olan mahkemece karara bağlanır. Başvuru üst mercie değil, kararı veren mahkemeye yapılır.

Yeni bir delil buldum, bu yeterli mi?

Tek başına yeterli değildir. (a) bendi, belgenin zorlayıcı sebeple veya lehine karar verilen tarafın eyleminden doğan bir sebeple elde edilememiş olmasını arar. Dava sırasında sunulabilecekken sunulmamış bir belge bu bende girmez.

Bilirkişi raporu hatalıysa yenileme isteyebilir miyim?

Raporun hatalı, eksik veya tartışmalı olması yetmez. (d) bendi, bilirkişinin kasıtla gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun ayrı bir mahkeme kararıyla belirlenmiş olmasını arar. Madde yalnızca bilirkişiden söz eder.

Anayasa Mahkemesi ihlal kararı verdi, İYUK 53’e mi başvuracağım?

Hayır. m.53/1-ı yalnızca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarını kapsar. Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru üzerine verdiği ihlal kararında farklı bir rejim işler: ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapılmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir.

İçtihat değişti, yenileme sebebi olur mu?

Hayır. İçtihat değişikliği sebep listesinde yer almaz. Danıştay İçtihatları Birleştirme Kurulu kararları da bir kanun yolu değildir; daireler ve kurullar arasındaki içtihat aykırılıklarını gidermeye yarar, kesinleşmiş bir dosyayı yeniden açmaz.

Yenileme talebi kararın uygulanmasını durdurur mu?

Kendiliğinden durdurmaz. Kesinleşmiş kararın uygulanmasını engellemek isteniyorsa ayrıca yürütmenin durdurulması talebinde bulunulması gerekir.