Bazı hisselerde işlem ekranında sürekli olarak hem alış hem satış tarafında belirli miktarda emir görünür; bunlar çoğu zaman o hissenin piyasa yapıcısının verdiği kotasyonlardır. Piyasa yapıcı, Borsa İstanbul tarafından yetkilendirilen ve sorumlu olduğu sermaye piyasası aracında kendi namına ve hesabına alış-satış şeklinde çift taraflı kotasyon vererek likidite sağlayan bir aracı kurumdur. Borsa İstanbul Pay Piyasası Prosedürü’nün 5.3.1 bölümü; kimlerin piyasa yapıcı olabileceğini, paylarda bu faaliyetin yalnızca Ana Pazar ve Alt Pazar’da isteğe bağlı olarak yapılabileceğini, kotasyonların en az 250 lot olması ve alış ile satış fiyatı arasındaki farkın belirli bir aralıkta kalması gerektiğini, piyasa yapıcının sürekli işlem saatlerinin yüzde 90’ında bu koşulları sağlaması hâlinde başarılı sayılacağını ve bunun karşılığında yüzde 50 borsa payı indirimi alacağını düzenler. Piyasa yapıcı fiyat garantisi vermez, ancak kotasyonlarını ihraççının veya başka birinin yönlendirmesiyle belirleyemez. Bu rehber, piyasa yapıcılığın hukuki çerçevesini ve yatırımcı açısından ne ifade ettiğini madde madde anlatır.
Piyasa yapıcılı bir hissede fiyat hareketlerinden şüphe mi ediyorsunuz?
Piyasa yapıcılık kuralları, manipülasyon şüphesi ve SPK başvurusu için birlikte değerlendirelim. Hukukçular Evi Ankara: 0554 648 37 15
📞 Hemen Arayın 💬 WhatsAppKısa Cevap
Piyasa yapıcılık: temel kurallar
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Düzenleme | Borsa İstanbul Pay Piyasası Prosedürü; Revizyon 54 (21.09.2026) | Prosedür 5.3.1 |
| Tanım | Atanmış üyenin çift taraflı sürekli kotasyonu | 5.3.1 |
| Paylarda kapsam | Ana Pazar ve Alt Pazar; isteğe bağlı | 5.3.1 |
| Yasak pazarlar | Yakın İzleme Pazarı ve Pay Öncesi İşlem Platformu | 5.3.1 |
| Borsa yatırım fonları | Piyasa yapıcılık esas; yoksa tek fiyat | 5.3.1 |
| Kimler olabilir | Kısmi veya geniş yetkili; temerrüt sınırı | 5.3.1 |
| Asgari kotasyon | 250 lot | 5.3.1 |
| Yayılma aralığı | En az 1, en çok fiyata göre belirlenen adım | 5.3.1 |
| Başarı ölçütü | Sürekli işlem saatlerinin %90’ı | 5.3.1 |
| Teşvik | %50 borsa payı indirimi | 5.3.1 |
| Kotasyonu belirleyen | Yalnızca piyasa yapıcı üyenin yetkilileri | 5.3.1 |
| Yetersiz performans | Uyarı; 6 ayda ikinci kez sona erdirme | 5.3.1 |
Varantlardaki piyasa yapıcılık varant rehberimizde, halka arz sonrasında fiyat istikrarını sağlayıcı işlemler ise bu rehberimizde anlatılmıştır. Fiyat istikrarı işlemleri ile piyasa yapıcılık farklı rejimlerdir.
Piyasa Yapıcılık Nedir? Hukuki Niteliği
Prosedüre göre piyasa yapıcılık; Yönetim Kurulunca oluşturulan kriterlere uygun olarak Borsa Genel Müdürlüğü tarafından yetkilendirilmiş üyelerin sorumlu oldukları sermaye piyasası araçlarındaki alım satım faaliyetinin dürüst, düzenli ve etkin çalışmasını sağlamak ve likiditeye katkıda bulunmak amacıyla sürekli işlem yönteminde yürüttükleri özellikli bir alım satım faaliyetidir (Pay Piyasası Prosedürü 5.3.1). Piyasa yapıcı, sorumlu olduğu araçta kendi namına ve hesabına alış-satış şeklinde çift taraflı kotasyon veya tek taraflı emir vererek piyasa oluşmasına ve işlem gerçekleşmesine katkıda bulunur; önceden Borsaya bildirdiği kendisine ait olmayan belirli hesapları da kullanabilir, ancak bu hesapların kullanımı piyasa yapıcılıktan doğan yükümlülükleri ortadan kaldırmaz. Piyasa yapıcı üye, piyasa yapıcılık temel kriterlerini sağlayan ve başvurusu kabul edilerek “Pay Piyasası Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi”ni imzalayan üyedir (5.3.1).
Hukuki açıdan piyasa yapıcılık, aracı kurum ile Borsa arasındaki taahhüde dayanan ve Borsa düzenlemeleriyle çerçevesi çizilen bir faaliyettir. Yatırımcı ile piyasa yapıcı arasında doğrudan bir sözleşme ilişkisi yoktur; yatırımcı yalnızca piyasa yapıcının kotasyonlarıyla, diğer emirlerle olduğu gibi öncelik kuralları çerçevesinde eşleşir. Bu nedenle piyasa yapıcının yükümlülükleri Borsa’ya karşıdır ve ihlalinin yaptırımları da Borsa tarafından uygulanır. Yatırımcı açısından önemli olan, piyasa yapıcının varlığının hissede belirli bir asgari likidite sağlamakla birlikte fiyat için herhangi bir güvence vermemesidir. Aracı kurumların faaliyet yetkileri bu rehberimizde anlatılmıştır.
Hangi Araçlarda Piyasa Yapıcılık Uygulanır?
Paylarda piyasa yapıcılık faaliyeti 01.10.2020’den itibaren yalnızca Ana Pazar ve Alt Pazar’da, gayrimenkul yatırım ortaklıkları, girişim sermayesi yatırım ortaklıkları ve menkul kıymet yatırım ortaklıkları dahil olmak üzere isteğe bağlı olarak yapılabilir; Yakın İzleme Pazarı ve Pay Öncesi İşlem Platformu’ndaki paylarda piyasa yapıcılık yürütülemez (Prosedür 5.3.1). Borsa yatırım fonlarında piyasa yapıcılık esastır; piyasa yapıcı yoksa ilgili sıra tek fiyat yöntemiyle işlem görür. Yatırım kuruluşu varantları ve sertifikalar yalnızca piyasa yapıcılı sürekli işlem yöntemiyle işlem görebilir ve piyasa yapıcı yoksa sıraları durdurulur. Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı’nda sahipliğe dayalı kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, gayrimenkul ve girişim sermayesi yatırım fonlarında isteğe bağlı piyasa yapıcılık yapılabilir; emtia sertifikalarında ise esastır.
Paylarda piyasa yapıcılık isteğe bağlı olduğundan, piyasa yapıcının varlığı veya faaliyetinin sona ermesi payın işlem yöntemini değiştirmez (5.3.1). Yani hissedeki piyasa yapıcı ayrılsa da hisse sürekli işlem yöntemiyle işlem görmeye devam eder; yalnızca ekrandaki sürekli çift taraflı kotasyon ortadan kalkar. Borsa pazarları ve kotasyon şartları bu rehberimizde, Yakın İzleme Pazarı ise bu rehberimizde anlatılmıştır.
Araç türüne göre piyasa yapıcılık
| Araç | Durum | Piyasa yapıcı yoksa |
|---|---|---|
| Ana Pazar ve Alt Pazar payları | İsteğe bağlı | İşlem yöntemi değişmez |
| Yakın İzleme Pazarı ve PÖİP payları | Yapılamaz | — |
| Borsa yatırım fonları | Esas | Tek fiyat yöntemi |
| Varant ve yatırım kuruluşu sertifikaları | Zorunlu | Sıra kapatılır |
| Emtia sertifikaları | Esas | Genel Müdür tek fiyata geçirebilir |
| Kira sertifikası, gayrimenkul sertifikası, GYF, GSYF (YÜFP) | İsteğe bağlı | İşlem yöntemi değişmez |
Piyasa Yapıcı ile Likidite Sağlayıcı Arasındaki Fark
Borsa İstanbul’un pay piyasasında likiditeyi destekleyen ikinci bir faaliyet daha vardır: likidite sağlayıcılık. Likidite sağlayıcı, görevlendirildiği araçta kendi namına ve hesabına veya kendi namına başkası hesabına alım satım ya da kotasyon emirleri ileterek gerekli gördüğü zamanlarda likiditeye katkı sağlar (Pay Piyasası Prosedürü 5.3.2). Piyasa yapıcıdan farklı olarak sürekli çift taraflı kotasyon yükümlülüğü yoktur ve bu faaliyet açıkça fiyat istikrarını sağlamaya yönelik değildir. Paylarda likidite sağlayıcılık başlayabilmesi için ortaklığın yönetim kurulunun buna izin veren bir karar alması ve ortaklık ile likidite sağlayıcı arasında anlaşma yapılması gerekir. Likidite sağlayıcılık BIST 30 dışındaki paylarda Yıldız Pazar, Ana Pazar ve Alt Pazar’da uygulanabilir, piyasa yapıcı bulunan araçlarda ve tek fiyat yönteminde uygulanmaz; Yakın İzleme Pazarı ve Pay Öncesi İşlem Platformu’nda yapılamaz. Bir kurumun likidite sağladığı payların fiili dolaşımdaki piyasa değeri toplamı, kurumun özkaynaklarının 20 katını geçemez.
Piyasa yapıcı ve likidite sağlayıcı
| Konu | Piyasa yapıcı | Likidite sağlayıcı |
|---|---|---|
| Temel yükümlülük | Sürekli çift taraflı kotasyon | Gerekli gördüğünde likidite katkısı |
| Paylarda pazar | Ana Pazar ve Alt Pazar | BIST 30 dışı; Yıldız, Ana, Alt Pazar |
| Şirketle ilişki | Şirket tercihi dikkate alınabilir | Yönetim kurulu kararı ve anlaşma şart |
| Performans ölçütü | 250 lot, yayılma aralığı, %90 süre | Sürekli kotasyon ölçütü yok |
| Birlikte uygulama | — | Piyasa yapıcılı araçta uygulanmaz |
| Kapasite sınırı | Kurul veya Borsa sınırlayabilir | Özkaynağın 20 katı |
Kimler Piyasa Yapıcı Olabilir?
Piyasa yapıcı olmak için iki temel kriter vardır: En az işlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı ve sınırlı saklama hizmeti için faaliyet izni almış kısmi yetkili veya geniş yetkili olmak ve değerlendirme yapılan aydan geriye doğru son bir yıl içinde farklı günlerde düşülen 2 milyon TL ve üzeri tutarlı takas temerrüdü sayısının 5’i aşmamış olması (Prosedür 5.3.1). Aynı gün kapatılan temerrütler dikkate alınmaz. Bankalar yetki sınıflandırmasına tabi değildir, ancak pay piyasası üyesi bankalar için aynı faaliyet izni şartları aranır. Üyelerin bu kriterlere uygunluğu Haziran ve Aralık sonlarında değerlendirilir ve sonuçlar 1 Temmuz ve 1 Ocak’tan itibaren geçerli olur; kriterleri kaybeden üyenin piyasa yapıcılık yetkisi kaldırılır.
Prosedür önemli bir istisna içerir: Temel kriterleri sağlamayan bir üye, başvurduğu araçta kurucu veya ihraççıysa ya da araç üyenin ait olduğu grup şirketince halka arz edilmiş veya üye bu aracın halka arzına aracılık etmişse ve uhdesinde piyasa yapıcılıkta kullanabileceği araç varsa, Yönetim Kurulunun onayıyla yalnızca o araçla sınırlı olarak piyasa yapıcı olabilir; değerlendirmede payları piyasa yapıcılığa konu olan şirketin tercihi de dikkate alınır (5.3.1). Aynı durumlar atanmada öncelik de sağlar (5.3.1). Başvuracak üyelerin gerekli yazılımları tamamlamış, Borsa eğitimine katılmış ve en az bir baş temsilciye sahip olması gerekir; üye, kotasyon girişinde kullanacağı portföy ve müşteri hesaplarını başvuru formunda bildirir ve bu hesaplar başka amaçla kullanılamaz (5.3.1).
Piyasa Yapıcının Kullandığı Hesaplar
Piyasa yapıcı, atanmak için başvurduğu her araç için yalnızca kotasyon girişinde kullanacağı portföy hesabını ve müşteri hesaplarını başvuru formuyla Borsaya bildirir; kotasyon için açılan bu hesaplar başka amaçla kullanılamaz, kotasyon girişinde yalnızca bildirilmiş ve onaylanmış hesaplardan biri kullanılabilir ve bu hesap numarası seans boyunca değiştirilemez (Prosedür 5.3.1). Portföy hesabı dışında kullanılacak müşteri hesapları için hesap sahibinin de imzaladığı ve hesap numarasını, kullanıma konu aracı, başlangıçta kullanılacak miktarı ve varsa kullanım süresini gösteren bir form Borsaya sunulur. Yeni bildirilen hesap bildirim günü kullanılamaz ve Borsa, kotasyonda kullanılacak müşteri hesaplarına ve sayısına sınırlama getirebilir. Kotasyonlar yalnızca limit fiyatlı emir olarak girilir; piyasa yapıcı, piyasa yapıcı hesapları arasında özel işlem bildirimi de yapabilir. Birincil piyasa, temerrüt, resmî müzayede ve yeni pay alma hakkı sıralarında ise işlemler piyasa yapıcı olmadan yürür.
Hesap yapısına ilişkin bu kurallar, piyasa yapıcılık işlemlerinin izlenebilir olmasını sağlar. Bir hissede ihraççının ana ortağına veya ilişkili kişilere ait hesapların piyasa yapıcı hesabı olarak bildirilmiş olması tek başına yasak değildir; ancak bu hesapların sahipleri kotasyonun belirlenmesinde hiçbir şekilde etkin olamaz. Olası bir incelemede, bildirilen hesaplar ve bunların sahipleri ile kotasyon kararlarının kim tarafından verildiği birlikte değerlendirilir.
Kotasyon Kuralları: Fiyat, Miktar ve Yayılma Aralığı
Piyasa yapıcılı sürekli işlem uygulanan araçlarda sürekli işlem bölümü süresince piyasa yapıcı tarafından alış ve satış tarafında sürekli olarak kotasyon verilmesi esastır ve pay piyasasındaki fiyat ve zaman öncelik kuralları kotasyon emirleri için de geçerlidir (Prosedür 5.3.1). Piyasa yapıcı kotasyon fiyatlarını, aracın marjı içinde ve kotasyon yayılma aralığı sınırlarında serbestçe belirler; alış ve satış fiyatları birbirine eşit olamaz ve alış fiyatı satış fiyatından yüksek olamaz; asgari fark bir fiyat adımıdır (5.3.1). Azami fark fiyat seviyesine göre belirlenir: 0,01-1,00 TL arasında 6 adım, 1,01-2,50 TL arasında 8 adım, 2,51-10,00 TL arasında 10 adım, 10,01 TL ve üzerinde ise yüzde 1. Piyasa yapıcının talebi üzerine azami aralık iki katına çıkarılabilir veya Genel Müdür kararıyla serbest bırakılabilir.
Kotasyon miktarı alt sınırı tüm araçlar için 250 lottur; Sisteme girilen kotasyon miktarı 250 lotun altına düşerse kotasyon değerlendirme açısından geçerli olma niteliğini yitirir (5.3.1). Kotasyonların fiyatı ve miktarı serbestçe değiştirilebilir, ancak her değişiklikte kotasyon önceliğini kaybeder ve yeni emir gibi sıraya girer. Piyasa yapıcı, portföyünde karşılığı bulunmayan miktardaki kotasyon satışını kotasyon alışından önce gerçekleştirebilir; bir araçta birden fazla piyasa yapıcı bulunabilir ve kotasyonlar tamamen iptal edilebilir (5.3.1). Açılış ve kapanış gibi tek fiyat seanslarında da kotasyon girilebilir.
Azami kotasyon yayılma aralığı
| Fiyat seviyesi (TL) | Azami yayılma |
|---|---|
| 0,01 – 1,00 | 6 fiyat adımı |
| 1,01 – 2,50 | 8 fiyat adımı |
| 2,51 – 10,00 | 10 fiyat adımı |
| 10,01 ve üzeri | Fiyatın %1’i |
Performans Değerlendirmesi ve Teşvikler
Piyasa yapıcılar asgari kotasyon miktarı ve azami yayılma aralığı ölçütlerine göre araç bazında ve günlük olarak değerlendirilir; başarılı sayılmak için sürekli işlem saatlerinin yüzde 90’ında miktar ve fiyat koşullarını sağlayan geçerli kotasyon bulundurmaları gerekir (Prosedür 5.3.1). Fiyatın tavan fiyattan alıcılı ve satıcısız ya da taban fiyattan satıcılı ve alıcısız olduğu sürelerde piyasa yapıcının geçerli kotasyonu olmasa dahi yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılır. Başarılı sayılan piyasa yapıcılar, atandıkları araçlarda kotasyonla gerçekleştirdikleri işlemler üzerinden yüzde 50 indirimli borsa payı öder (5.3.1); yedek piyasa yapıcılık indirim hakkı sağlamaz. Piyasa yapıcılar kotasyonlarının geçerlilik durumunu işlem terminalinden sorgulayabilir.
Tavan ve taban istisnası yatırımcı açısından önemlidir: Hisse tabana kilitlendiğinde ve satıcılar sırada beklerken piyasa yapıcının alış kotasyonu vermemesi, Prosedüre göre yükümlülük ihlali değildir. Piyasa yapıcı, fiyat düşüşünü durdurmakla veya satıcılara çıkış imkânı sağlamakla yükümlü değildir. Volatilite bazlı tedbirler ve işlem sırasının durdurulması VBTS rehberimizde ve işlem sırası durdurma rehberimizde anlatılmıştır.
Piyasa Yapıcılığın Sona Ermesi
Piyasa yapıcılık faaliyeti çeşitli hâllerde sona erer ve faaliyeti sona eren üye sıralamadaki önceliğini kaybeder (Prosedür 5.3.1). Üye kendi isteğiyle ayrılmak isterse en az 2 iş günü önceden yazılı başvurur, talep ertesi iş günü duyurulur ve üye 30 gün boyunca aynı araçta yeniden başvuramaz (5.3.1). Temel kriterlerin kaybedilmesi hâlinde, istisnai durumlar dışında tüm araçlardaki piyasa yapıcılık sona erer (5.3.1). Yetersiz performans gösteren üye uyarılabilir; uyarıyı gerektiren durum son 6 ayda ikinci kez tekrarlanırsa ilgili araçtaki faaliyeti sona erdirilebilir ve üye 6 ay yeniden başvuramaz; Yönetim Kurulu bir üyenin piyasa yapıcılığına araç bazında veya tümüyle resen son verebilir (5.3.1). Aracılık faaliyetleri durdurulan üyenin piyasa yapıcılığı kendiliğinden sona erer (5.3.1); aracın tek fiyat yöntemine alınması veya piyasa yapıcılığa izin verilmeyen bir pazara geçmesi de faaliyeti sona erdirir (5.3.1). Bu durumların tamamı Borsa tarafından duyurulur.
Piyasa yapıcı bulunan bir araçta yedek piyasa yapıcılık da mümkündür; asıl piyasa yapıcı çekilirse sıradaki yedeğe çağrı yapılır ve yedek en geç ertesi iş günü cevap vermezse listeden çıkarılır (5.3.1). Paylarda piyasa yapıcılık isteğe bağlı olduğu için yedek bulunmazsa pay piyasa yapıcısız olarak işlem görmeye devam eder.
Sona erme hâlleri
| Hâl | Sonuç | Dayanak |
|---|---|---|
| Kendi isteğiyle ayrılma | 2 iş günü önceden başvuru; 30 gün yeniden başvuru yasağı | 5.3.1 |
| Temel kriterlerin kaybı | Tüm araçlarda sona erme (istisnalar hariç) | 5.3.1 |
| Yetersiz performans | Uyarı; 6 ayda ikinci kez sona erdirme; 6 ay yasak | 5.3.1 |
| Yönetim Kurulu kararı | Resen sona erdirme | 5.3.1 |
| Aracılık faaliyetinin durdurulması | Kendiliğinden sona erme | 5.3.1 |
| Tek fiyata veya uygun olmayan pazara geçiş | Kendiliğinden sona erme | 5.3.1 |
Olağan Dışı Durumlar ve Brüt Takas
Piyasa yapıcılı bir aracın işlemleri geçici olarak durdurulursa, durdurma süresince Sistemdeki kotasyon emirleri değiştirilemez ve iptal edilemez; işlemler başlamadan önce yeni kotasyon girişine izin verilmez (Prosedür 5.3.1). Seansın durdurulması veya kesintiye uğraması durumunda da emir ve kotasyon girişi, düzeltmesi ve iptali yapılamaz (5.3.1). Piyasa yapıcının başvurusu Genel Müdürlükçe uygun görülürse araçta geçici süreyle alternatif işlem yöntemi devreye alınabilir veya sıra geçici olarak işleme kapatılabilir (5.3.1).
Pay piyasasında takas kural olarak üye bazında netleştirilerek yapılır; ancak istisnai durumlarda bazı paylarda netleştirme kaldırılarak brüt takas uygulanır. Piyasa yapıcı veya likidite sağlayıcı bulunan paylar brüt takasa alınırsa, bu kurumların Borsaya bildirdikleri hesaplarla yaptıkları kotasyon işlemlerinin takası netleştirmeye tabi tutulmaya devam eder (Prosedür 6.1.2). Bu muafiyet, brüt takas döneminde de piyasa yapıcının faaliyetini sürdürebilmesi içindir; diğer yatırımcılar ise brüt takas kurallarına tabidir. Takasbank süreçleri ödünç pay piyasası rehberimizde ayrıca anlatılmıştır.
İhraççı ile İlişki ve Manipülasyon Sınırı
Uygulamada piyasa yapıcılık çoğu zaman şirketin kendisinin veya grup şirketinin talebiyle başlar ve halka arza aracılık eden aracı kurum atanmada öncelikten yararlanır (Prosedür 5.3.1). Bu ilişki kendi başına hukuka aykırı değildir; ancak Prosedür önemli bir sınır koyar: Kotasyonların belirlenmesi ve girişi yalnızca piyasa yapıcı üyenin yetkililerince yapılabilir; üyenin kotasyon girişinde kullanacağını bildirdiği portföy dışındaki hesapların sahipleri kotasyonun belirlenmesinde hiçbir şekilde etkin olamaz ve kotasyonun üye yetkilileri dışında belirlendiği tespit edilirse Yönetim Kurulunca üyenin piyasa yapıcılık faaliyetine son verilir (5.3.1). Varant, borsa yatırım fonu ve benzeri araçlarda fiyatlama ve risk hesaplaması amacıyla hesap sahiplerinin etkinliği bu kapsamda değerlendirilmez.
Bu kural, piyasa yapıcılığın ihraççının veya büyük ortakların fiyatı yönlendirmesi için bir araç olarak kullanılmasını engeller. Piyasa yapıcılık meşru bir likidite faaliyetidir; ancak kotasyonların yapay fiyat oluşturmak, fiyatı belirli bir seviyede tutmak veya hacim yaratmak amacıyla ihraççıyla anlaşarak verilmesi, işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı bakımından değerlendirilebilir (SPKn m.107/1) ve suç oluşturmayan hâllerde piyasa bozucu eylem sayılabilir (SPKn m.104). Aracı kurumun ihraççıyla ilişkisi aynı zamanda bir çıkar çatışmasıdır ve çıkar çatışması politikasında ele alınmalıdır. Piyasa bozucu eylemler bu rehberimizde, aracı kurumdaki çıkar çatışması ise bu rehberimizde anlatılmıştır.
Meşru piyasa yapıcılık ile yasak davranış
| Davranış | Değerlendirme | Dayanak |
|---|---|---|
| Yayılma aralığında sürekli çift taraflı kotasyon | Meşru faaliyet | Prosedür 5.3.1 |
| Tavan veya tabanda kotasyon vermemek | Yükümlülük ihlali sayılmaz | 5.3.1 |
| Kotasyonun ihraççı veya hesap sahibince belirlenmesi | Piyasa yapıcılığa son verilir | 5.3.1 |
| Fiyatı yapay seviyede tutmak için anlaşmalı kotasyon | Piyasa dolandırıcılığı riski | SPKn m.107/1 |
| Bildirilmemiş hesaplardan kotasyon | Yasak | 5.3.1 |
Piyasa Yapıcılı Hissede Emir Verirken Dikkat
Piyasa yapıcılı sürekli işlem yönteminde, pay piyasasındaki genel emir ve işlem kuralları aksi belirtilmedikçe aynen uygulanır; yatırımcının emri öncelik kurallarına göre bir kotasyonla veya başka bir emirle eşleşebilir (Prosedür 5.3.1). Piyasa yapıcının kotasyonunda yaptığı her fiyat veya miktar değişikliği iptal ve yeni emir girişi sayıldığından kotasyon önceliğini kaybeder; bu nedenle ekranda gördüğünüz kotasyon bir sonraki saniyede farklı bir fiyatta olabilir. Piyasa emri verildiğinde emir o anda sırada bulunan en iyi fiyatlarla, gerekirse birden fazla fiyat seviyesinde gerçekleşebilir; özellikle sığ hisselerde limit fiyatlı emir kullanmak, beklenmedik fiyattan işlem riskini azaltır. Piyasa yapıcının portföyünde karşılığı bulunmayan kotasyon satışını alıştan önce yapabilmesi, onun için tanınmış bir kolaylıktır ve genel açığa satış kurallarından ayrı değerlendirilir. Kredili işlem ve açığa satış kuralları bu rehberimizde anlatılmıştır.
Piyasa yapıcılık Borsa İstanbul’un Pay Piyasası Yönergesi’ne dayanılarak çıkarılan Pay Piyasası Prosedürü ile düzenlenir ve Borsa bu düzenlemeyi sık sık günceller. Bu yazıda esas alınan metin, 21.09.2026 tarihli 54 numaralı revizyondur; eşik değerler ve oranlar sonraki revizyonlarla değişebileceğinden işlem veya uyuşmazlık öncesinde güncel metin kontrol edilmelidir.
Yatırımcı Ne Yapmalı?
Bir hissede piyasa yapıcı bulunması yatırımcıya ek bir likidite imkânı sağlar, ancak hukuki bir fiyat güvencesi vermez. Yatırımcı, hissede piyasa yapıcı olup olmadığını ve kim olduğunu Borsa duyurularından öğrenebilir; piyasa yapıcının atanması, ayrılması ve faaliyetinin sona ermesi Borsa tarafından duyurulur. Piyasa yapıcının ihraççının grup şirketi veya halka arza aracılık eden kurum olması, özellikle halka arzdan kısa süre sonra görülen olağan dışı fiyat istikrarı veya hacim artışlarında dikkate alınmalıdır. Kotasyonların ihraççının yönlendirmesiyle verildiğinden veya fiyatın yapay olarak yönlendirildiğinden şüphelenen yatırımcı, SPK’ya ve Borsa İstanbul’a bildirimde bulunabilir. Piyasa yapıcının Borsa’ya karşı yükümlülüklerini yerine getirmemesi ise yatırımcıya doğrudan tazminat hakkı vermez; tazminat için ancak somut bir hukuka aykırı eylem, örneğin manipülasyon, ve bundan doğan zarar ispat edilmelidir.
Uygulamadan Senaryolar
Senaryo 1: Tabanda alıcı yok. Olumsuz bir KAP açıklaması sonrası piyasa yapıcılı bir hisse tabana iner ve sırada çok sayıda satış emri bekler; piyasa yapıcının alış kotasyonu da yoktur. Yatırımcı piyasa yapıcının likidite sağlamadığını düşünür. Ancak fiyatın taban fiyattan satıcılı ve alıcısız olduğu sürelerde piyasa yapıcı geçerli kotasyonu olmasa dahi yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılır (Prosedür 5.3.1); bu durum tek başına ihlal değildir.
Senaryo 2: Halka arz sonrası sabit fiyat. Yeni halka arz olan bir hissede, halka arza aracılık eden aracı kurum piyasa yapıcı olarak atanır ve hisse haftalarca dar bir fiyat bandında yüksek hacimle işlem görür; daha sonra piyasa yapıcı ayrılınca fiyat hızla düşer. Kotasyonların ihraççı veya ortaklarla anlaşılarak fiyatı yapay seviyede tutmak için verildiği ispatlanırsa, bu durum piyasa yapıcılığın sona erdirilmesini (5.3.1) ve SPKn m.107/1 kapsamında soruşturmayı gündeme getirebilir. Yatırımcı bulgularıyla birlikte SPK’ya başvurabilir.
Senaryo 3: Piyasa yapıcının ayrılması. Bir GYO payının piyasa yapıcısı faaliyetten ayrılacağını bildirir ve Borsa bunu duyurur. Paylarda piyasa yapıcılık isteğe bağlı olduğundan pay sürekli işlem yöntemiyle işlem görmeye devam eder (5.3.1); ancak ekrandaki sürekli çift taraflı kotasyon ortadan kalkar ve likidite azalabilir. Yatırımcı bu duyuruyu likidite riskinin değişmesi olarak değerlendirmelidir.
Sık Yapılan Hatalar
Piyasa yapıcılık konusunda sık hatalar
| Hata | Gerçek durum | Dayanak |
|---|---|---|
| Piyasa yapıcıyı fiyat garantörü sanmak | Fiyatı serbestçe değiştirebilir | Prosedür 5.3.1 |
| Her hissede piyasa yapıcı olabileceğini sanmak | YİP ve PÖİP’te yapılamaz | 5.3.1 |
| Tabanda kotasyon yokluğunu ihlal saymak | Tavan ve taban istisnası var | 5.3.1 |
| Piyasa yapıcı ayrılınca işlemin durduğunu sanmak | Paylarda işlem yöntemi değişmez | 5.3.1 |
| Piyasa yapıcıya karşı doğrudan sözleşme hakkı aramak | Yükümlülük Borsa’ya karşıdır | 5.3.1 |
Piyasa Yapıcılı Hissede Şüpheli İşlemler İçin SPK’ya Bildirim Dilekçesi Örneği
Aşağıdaki örnek, piyasa yapıcı kotasyonlarının ihraççı tarafından yönlendirildiğinden şüphelenen bir pay sahibinin SPK’ya yapacağı bildirim içindir. Bildirim somut verilere dayanmalıdır.
SERMAYE PİYASASI KURULU BAŞKANLIĞINA
BİLDİRİMDE BULUNAN: Ad Soyad (T.C. Kimlik No: ……), Adres: ……
VEKİLİ: Av. ……
KONU: …… A.Ş. paylarında piyasa yapıcılık faaliyeti kapsamında gerçekleştirilen işlemlerin incelenmesi talebidir.
AÇIKLAMALAR:
1. Olaylar
Müvekkil, …… A.Ş. paylarından …… adet sahibidir. Şirketin payları …../…../2026 tarihinde halka arz edilmiş ve halka arza aracılık eden …… Yatırım Menkul Değerler A.Ş. aynı tarihten itibaren piyasa yapıcı olarak atanmıştır. Payın fiyatı yaklaşık …… hafta boyunca …… TL ile …… TL arasında, günlük yüksek hacimle ve olağan dışı bir istikrarla işlem görmüş; piyasa yapıcının …../…../2026 tarihinde ayrıldığının duyurulmasından sonraki beş işlem gününde fiyat yüzde …… düşmüştür.
2. Kotasyonun yalnızca piyasa yapıcı yetkililerince belirlenmesi (Borsa İstanbul Pay Piyasası Prosedürü 5.3.1)
Kotasyonların belirlenmesi ve girişi yalnızca piyasa yapıcı üyenin yetkililerince yapılabilir; portföy dışındaki hesap sahipleri kotasyonun belirlenmesinde etkin olamaz. Kamuya açık bilgilere göre piyasa yapıcının kotasyonlarda kullandığı hesaplardan birinin ihraççının ana ortağına ait olduğu anlaşılmaktadır. Bu durum kotasyonların ihraççı tarafında belirlenmiş olabileceği şüphesini doğurmaktadır.
3. Piyasa dolandırıcılığı ve piyasa bozucu eylem şüphesi (SPKn m.107/1 ve m.104)
Piyasa yapıcılık meşru bir likidite faaliyetidir; ancak fiyatı yapay bir seviyede tutmak amacıyla ihraççıyla anlaşarak kotasyon verilmesi, fiyatların olağan işleyişini engelleyen işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı veya piyasa bozucu eylem niteliği taşıyabilir. Piyasa yapıcının halka arza aracılık eden kurum olması, çıkar çatışmasının da incelenmesini gerektirmektedir.
SONUÇ VE İSTEM: …… A.Ş. paylarında …../…../2026 ile …../…../2026 tarihleri arasında piyasa yapıcı tarafından verilen kotasyonların, kullanılan hesapların ve bu hesapların sahipleriyle ihraççı arasındaki ilişkinin incelenmesini, mevzuata aykırılık tespit edilmesi hâlinde gerekli yasal işlemlerin yapılmasını saygıyla arz ederim. …../…../2026
EKLER: Fiyat ve hacim verileri, Borsa duyuruları, KAP açıklamaları, pay sahipliğini gösteren belge.
Bildirimde Bulunan Vekili
Av. ……
Hukukçular Evi Ankara Bu Dosyalarda Ne Yapar?
Hukukçular Evi Ankara olarak yatırımcılar için piyasa yapıcılı hisselerdeki olağan dışı fiyat ve hacim hareketlerini hukuki açıdan değerlendiriyor, SPK ve Borsa İstanbul’a bildirim ve şikâyet süreçlerini yürütüyoruz. Aracı kurumlar ve ihraççılar için ise piyasa yapıcılık başvurusu, taahhütname ve hesap yapısı, ihraççıyla ilişkilerin çıkar çatışması ve manipülasyon riskleri bakımından kurgulanması konularında danışmanlık veriyoruz. Bize 0554 648 37 15 numaralı telefondan ulaşabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Piyasa yapıcı nedir?
Sürekli işlem yöntemiyle işlem gören bir sermaye piyasası aracında, Borsa tarafından atanmış bir üyenin bu amaçla tanımlanmış hesaplar üzerinden çift taraflı sürekli kotasyon (fiyat ve miktar) vererek likidite sağladığı faaliyettir (Pay Piyasası Prosedürü 5.3.1).
Hangi hisselerde piyasa yapıcı olabilir?
Paylarda piyasa yapıcılık yalnızca Ana Pazar ve Alt Pazar’da (GYO, GSYO ve MKYO dahil) isteğe bağlı olarak yapılabilir; Yakın İzleme Pazarı ve Pay Öncesi İşlem Platformu’ndaki paylarda yapılamaz. Borsa yatırım fonlarında ise piyasa yapıcılık esastır (Prosedür 5.3.1).
Kimler piyasa yapıcı olabilir?
En az kısmi yetkili (işlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı ve sınırlı saklama izni olan) veya geniş yetkili olmak ve son bir yılda 2 milyon TL ve üzeri takas temerrüdü sayısı 5’i aşmamış olmak gerekir (Prosedür 5.3.1).
Piyasa yapıcı fiyatı garanti eder mi?
Hayır. Piyasa yapıcı alış ve satış kotasyonlarının fiyatını, belirlenen yayılma aralığı içinde serbestçe belirler ve değiştirebilir; belirli bir fiyatı koruma veya zararı önleme yükümlülüğü yoktur (Prosedür 5.3.1).
Piyasa yapıcının asgari yükümlülükleri nelerdir?
Sürekli işlem süresince alış ve satış tarafında en az 250 lotluk geçerli kotasyon bulundurmak ve alış ile satış fiyatı arasındaki farkı azami yayılma aralığı içinde tutmak; başarılı sayılmak için bu koşulları sürekli işlem saatlerinin yüzde 90’ında sağlamaktır (Prosedür 5.3.1).
Tavan veya tabanda piyasa yapıcı kotasyon vermezse ne olur?
Fiyatın tavan fiyattan alıcılı ve satıcısız ya da taban fiyattan satıcılı ve alıcısız olduğu sürelerde piyasa yapıcının geçerli kotasyonu olmasa dahi yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılır (Prosedür 5.3.1).
Piyasa yapıcı ne kazanır?
Başarılı sayılan piyasa yapıcı, atandığı araçlarda kotasyonla gerçekleştirdiği işlemler üzerinden yüzde 50 indirimli borsa payı öder (Prosedür 5.3.1).
Şirket kendi hissesine piyasa yapıcı atayabilir mi?
Şirketin grup aracı kurumu veya halka arzına aracılık eden aracı kurum, atanmada öncelikten yararlanabilir ve şirketin tercihi değerlendirmede dikkate alınır. Ancak kotasyon yalnızca piyasa yapıcı üyenin yetkilileri tarafından belirlenir; hesap sahiplerinin kotasyonu belirlediği anlaşılırsa piyasa yapıcılığa son verilir (Prosedür 5.3.1).
Piyasa yapıcı yetersiz kalırsa ne olur?
Borsa üyeyi uyarabilir; uyarıyı gerektiren durum son 6 ayda ikinci kez tekrarlanırsa ilgili araçtaki piyasa yapıcılığı sona erdirilebilir ve üye 6 ay yeniden başvuramaz (Prosedür 5.3.1).
Likidite sağlayıcı ile piyasa yapıcı aynı şey mi?
Hayır. Likidite sağlayıcı gerekli gördüğü zamanlarda likiditeye katkı sağlar, sürekli kotasyon yükümlülüğü yoktur ve faaliyet fiyat istikrarına yönelik değildir; paylarda başlayabilmesi için şirketin yönetim kurulu kararı ve şirketle anlaşma gerekir. Piyasa yapıcı bulunan araçlarda likidite sağlayıcılık uygulanmaz (Prosedür 5.3.2).
Piyasa yapıcılı hisse brüt takasa alınırsa ne olur?
Brüt takas kapsamına alınan paylarda piyasa yapıcıların Borsaya bildirilmiş hesaplarıyla yaptıkları kotasyon işlemlerinin takası netleştirmeye tabi tutulmaya devam eder (Prosedür 6.1.2). Diğer yatırımcılar için brüt takas kuralları uygulanır.
İlgili Rehberler
- SPK Hukuk Rehberi
- Varant ve yatırım kuruluşu sertifikası
- Halka arz sonrası fiyat istikrarı
- VBTS volatilite bazlı tedbirler
- İşlem sırasının durdurulması
- Piyasa bozucu eylemler
- Aracı kurumun çıkar çatışması
- Kotasyon şartları ve pazarlar
- Yakın İzleme Pazarı
- Aracı kurum kurmak ve lisanslar
Piyasa yapıcılık
Şüpheli fiyat hareketleri, SPK bildirimi ve kurum danışmanlığında yanınızdayız: 0554 648 37 15
📞 Hemen Arayın 💬 WhatsAppBorsa işleyişi ve yatırımcı hakları
Piyasa yapıcılık ve likidite sağlayıcılık, işlem yöntemleri, brüt takas, işlem sırası durdurma, manipülasyon şüpheleri, SPK ve Borsa başvuruları ile aracı kurum ve ihraççı danışmanlığında vekillik. Telefon: 0554 648 37 15
İletişime GeçinBu içerik sermaye piyasası hukuku alanındadır.
SPK Hukuk Rehberi · Halka Arz Yatırımcı Rehberi · Tüm hukuk dalları
