Engelli ve Eski Hükümlü Çalıştırma Zorunluluğu (İş Kanunu m. 30)

Çalışma hayatında dezavantajlı grupların korunması, sosyal devlet ilkesinin bir gereğidir. Bu amaçla İş Kanunu, belirli büyüklükteki işyerlerine engelli ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü getirmiştir. Bu yazı, engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğunu İş Kanunu m. 30 çerçevesinde açıklar.

Engelli ve Eski Hükümlü Çalıştırma Zorunluluğu Nedir?

İş Kanunu m. 30, çalışma hayatında korunmaya muhtaç gruplar arasında yer alan engelli bireylerin ve eski hükümlülerin istihdamına ilişkin işverenlere yükümlülük getiren temel hükümdür. Sistem bir kota (kontenjan) sistemi olarak kurgulanmıştır: yükümlülüğün doğması için temel ölçüt, işyerinde çalışan işçi sayısıdır. Yükümlülük, iş sözleşmesiyle çalışan ve Kanun kapsamında olan veya olmayan her türlü işçi için uygulanır.

Özel Sektör ve Kamu Oranları

İşverenler, elli veya daha fazla işçi çalıştırdıkları işyerlerinde (tarım ve orman işletmelerinde elli bir veya daha fazla) şu oranlarda istihdam yükümlüsüdür:

• Özel sektör işyerleri: %3 engelli işçi,
• Kamu işyerleri: %4 engelli ve %2 eski hükümlü (ya da askerlik hizmetini yaparken terör olaylarının sebep ve tesiriyle malul sayılmayacak şekilde yaralananlar) işçi.

Önemli bir ayrım: eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü yalnızca kamu sektörüne özgüdür; özel sektör işverenlerinin eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu bulunmamaktadır, özel sektörde yalnızca engelli çalıştırma yükümlülüğü söz konusudur. Çalıştırılacak işçiler, meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırılmalıdır.

Çalıştırılacak İşçi Sayısının Hesaplanması

Hesaplama kuralları nettir. İşverenin aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri varsa, çalıştırması gereken işçi sayısı toplam işçi sayısına göre hesaplanır. Sayının tespitinde belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar esas alınır; kısmi süreli çalışanlar çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreliye çevrilir. Ortaya çıkan kesirli sayılarda yarım ve üzeri yukarı yuvarlanır, yarımın altı dikkate alınmaz. Alt işveren (taşeron) işçileri bu hesaba katılmaz. Örnek: 100 işçi çalıştıran özel sektör işyeri en az 3 engelli (100 × %3); 150 işçi çalıştıran işyeri ise 4,5 → yuvarlamayla 5 engelli çalıştırmakla yükümlüdür.

İŞKUR Süreci ve Engelli Tanımı

İşverenler, çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri öncelikle İŞKUR aracılığıyla sağlar. İşveren, istihdam edeceği engelliyi kendisi de bulabilir; bu durumda engellinin işe başlamasından itibaren en geç on beş iş günü içinde İŞKUR’a bildirim yaparak tescil ettirmesi gerekir. Kanun anlamında engelli; doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle tüm vücut fonksiyon kaybı en az %40 olduğu sağlık kurulu raporu ile belgelenen kişidir.

Yaptırım ve Teşvik

Yaptırım: İş Kanunu m. 101 uyarınca, engelli ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirmeyen işveren veya işveren vekiline; çalıştırmadığı her engelli/eski hükümlü ve çalıştırmadığı her ay için idari para cezası uygulanır. Bu ceza her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir (güncel tutar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı/İŞKUR verileri esas alınmalıdır). Kamu kuruluşları da bu para cezasından hiçbir şekilde muaf değildir. Teşvik: Buna karşılık, kota dahilinde, kota fazlası veya yükümlü olmadığı halde engelli çalıştıran özel sektör işverenlerinin, çalıştırdıkları her engelli için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primi işveren hissesinin tamamı Hazinece karşılanır (korumalı işyerlerinde çalıştırılan engelliler dahil).

Özel Durumlar ve Ayrımcılık Yasağı

Kanunda önemli özel durumlar düzenlenmiştir. Yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz ve bu işlerde çalışanlar, yükümlülük için gereken işçi sayısının tespitinde hesaba katılmaz. Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan maluliyeti ortadan kalkan işçi, eski işyerinde tekrar işe alınmak isterse; işveren onu eski veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe diğer isteklilere tercih ederek almak zorundadır. Şartlar varken işveren bu yükümlülüğü yerine getirmezse, eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder. Ayrıca İş Kanunu m. 5’teki eşit davranma ilkesi gereği, iş ilişkisinde engelliliğe dayalı ayrım yapılamaz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaç işçiden itibaren engelli çalıştırma zorunluluğu doğar?

İş Kanunu m. 30’a göre elli veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde (tarım ve orman işletmelerinde 51+) engelli çalıştırma zorunluluğu doğar. Bu eşiğin altındaki işverenler yükümlülük kapsamında değildir.

Özel sektör ve kamuda engelli/eski hükümlü oranları nedir?

Özel sektörde %3 engelli çalıştırılır. Kamu işyerlerinde ise %4 engelli ve %2 eski hükümlü çalıştırılır. Eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü yalnızca kamuya özgüdür; özel sektörde eski hükümlü zorunluluğu yoktur.

Çalıştırılacak engelli işçi sayısı nasıl hesaplanır?

Aynı il sınırlarındaki toplam işçi sayısı üzerinden orana göre hesaplanır. Kısmi süreliler tam süreliye çevrilir, yarım ve üzeri kesirler yukarı yuvarlanır, alt işveren işçileri hesaba katılmaz. Örneğin 150 işçi için 4,5 → 5 engelli.

Engelli işçi nasıl istihdam edilir?

İşçiler öncelikle İŞKUR aracılığıyla sağlanır. İşveren engelliyi kendisi bulursa, işe başlamasından itibaren en geç 15 iş günü içinde İŞKUR’a bildirip tescil ettirmelidir. Engelli, en az %40 vücut fonksiyon kaybını gösteren sağlık kurulu raporuyla belgelenir.

Engelli çalıştırma yükümlülüğüne uymayan işverene ne olur?

İş Kanunu m. 101 uyarınca çalıştırılmayan her engelli/eski hükümlü ve çalıştırılmayan her ay için idari para cezası uygulanır. Bu ceza her yıl güncellenir ve kamu kuruluşları da bu cezadan muaf değildir.

Engelli çalıştıran işverene teşvik var mı?

Evet. Kota dahilinde, kota fazlası veya yükümlü olmadığı halde engelli çalıştıran özel sektör işverenlerinin, her engelli için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primi işveren hissesinin tamamı Hazinece karşılanır.