Ceza Hukukunda Zamanaşımı: Dava ve Ceza Zamanaşımı (TCK 66-68)

“Aradan yıllar geçti, bu suç hâlâ yargılanır mı?” Bu sorunun cevabı zamanaşımı kurallarında saklıdır. Ceza hukukunda iki tür zamanaşımı vardır ve bunları karıştırmamak önemlidir. Bu yazıda dava ve ceza zamanaşımını yalın biçimde açıklıyoruz.

İki Tür Zamanaşımı

Ceza hukukunda zamanaşımı iki ayrı biçimde karşımıza çıkar. Dava zamanaşımı (TCK 66), suçun işlenmesinden sonra devletin yargılama yapma hakkını süreyle sınırlar. Ceza zamanaşımı (TCK 68) ise kesinleşmiş bir cezanın infaz edilmesini süreyle sınırlar. Kısaca: biri davaya, diğeri cezaya ilişkindir.

Dava Zamanaşımı Nedir?

Dava zamanaşımı; suçun işlendiği tarihten itibaren kanunda belirlenen süre içinde dava açılmaması ya da açılan davanın bu sürede sonuçlandırılmaması hâlinde, devletin cezalandırma hakkından vazgeçmesi ve davanın düşmesidir. Bu süre dolduğunda mahkeme düşme kararı verir ve yargılama sona erer. Zamanaşımı, savcı veya mahkemece kendiliğinden (re’sen) dikkate alınır.

Dava Zamanaşımı Süreleri

Türk Ceza Kanunu’nun 66. maddesine göre süreler, suç için öngörülen cezanın üst sınırına göre belirlenir:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektiren suçlarda: 30 yıl
• Müebbet hapis gerektiren suçlarda: 25 yıl
• Yirmi yıldan az olmamak üzere hapis gerektiren suçlarda: 20 yıl
• Beş yıldan fazla fakat yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda: 15 yıl
• Beş yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektiren suçlarda: 8 yıl

Süre, suçun cezasının üst sınırına göre hesaplanır; ceza seçimlik olarak hapis veya adli para şeklindeyse, hapis cezasının üst sınırı esas alınır. Süre belirlenirken, daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâller dikkate alınır; daha az cezayı gerektirenler (haksız tahrik gibi) dikkate alınmaz.

Süre Ne Zaman Başlar?

Dava zamanaşımı kural olarak suçun işlendiği gün başlar. Ancak suç türüne göre başlangıç değişir: teşebbüste son hareketin yapıldığı gün, kesintisiz (mütemadi) suçlarda suç durumunun sona erdiği gün, zincirleme suçlarda son fiilin işlendiği gün esas alınır. Çocuklara karşı üstsoy veya nüfuz sahibi kişilerce işlenen suçlarda ise süre, çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği gün başlar.

Durma ve Kesilme

Zamanaşımı süresi, bazı hâllerde durur veya kesilir. Yargılamanın bir ön meseleye bağlı olması (örneğin bir iznin beklenmesi) gibi durumlarda süre durur ve engel kalkınca kaldığı yerden işler. Savcı huzurunda ifade alınması, iddianame düzenlenmesi, tutuklama kararı veya mahkûmiyet gibi işlemler ise süreyi keser; kesilince süre baştan işler. Ancak kesilmeyle oluşan uzama, kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar olabilir (örneğin sekiz yıllık süre en çok on iki yıla çıkar).

Ceza Zamanaşımı Nedir?

Ceza zamanaşımı, kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmünün belirli süre içinde infaz edilmemesi hâlinde, cezanın artık infaz edilememesidir (TCK 68). Süre, hükmün kesinleştiği günden işler. Ceza zamanaşımı süreleri, dava zamanaşımına göre daha uzundur; örneğin beş yıla kadar hapis ve adli para cezalarında süre on yıl, ağır cezalarda ise yirmi yılı aşan sürelerdir. Yani kesinleşen bir ceza, çok uzun süre infaz edilmezse zamanaşımına uğrayabilir.

Zamanaşımına Tabi Olmayan Suçlar

Bazı suçlar, ağırlıkları nedeniyle zamanaşımı güvencesinden yararlanamaz. Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve işkence gibi suçlarda zamanaşımı işlemez. Ayrıca, Kanun’un belirli ağır suçlarının yurt dışında işlenmesi hâlinde de dava zamanaşımı uygulanmaz. Bu istisnalar, bu suçların her zaman yargılanabilmesini sağlamak için öngörülmüştür.

Sıkça Sorulan Sorular

Dava zamanaşımı süresi ne kadardır?

Süre, suçun cezasının üst sınırına göre değişir (TCK 66): en hafif suçlarda (5 yıla kadar hapis veya adli para) 8 yıl; 5-20 yıl arası hapiste 15 yıl; daha ağır suçlarda 20, 25 veya 30 yıldır.

Dava ile ceza zamanaşımı farkı nedir?

Dava zamanaşımı (TCK 66) davanın düşmesine; ceza zamanaşımı (TCK 68) kesinleşmiş cezanın infaz edilememesine yol açar. Biri yargılamaya, diğeri cezanın infazına ilişkindir.

Zamanaşımı ne zaman başlar?

Kural olarak suçun işlendiği gün başlar. Teşebbüste son hareket günü, kesintisiz suçlarda suçun sona erdiği gün, çocuklara karşı üstsoy/nüfuz sahibince işlenen suçlarda çocuğun 18 yaşını bitirdiği gün esas alınır.

Zamanaşımı kesilince ne olur?

Savcı huzurunda ifade, iddianame, tutuklama veya mahkûmiyet gibi işlemler süreyi keser ve süre baştan işler. Ancak kesilmeyle oluşan uzama, kanuni sürenin en fazla yarısı kadar olabilir (8 yıl en çok 12 yıla çıkar).

Her suç zamanaşımına uğrar mı?

Hayır. Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve işkence gibi suçlar zamanaşımına tabi değildir. Ayrıca bazı ağır suçların yurt dışında işlenmesi hâlinde de dava zamanaşımı uygulanmaz.