Yalan Tanıklık Suçu

Yalan tanıklık; mahkemede ya da yemin ettirerek dinleme yetkisi olan bir mercide gerçeğe aykırı tanıklık yapılmasıdır. Adaletin doğru işlemesini engellediği için suçtur.

Suçun Oluşumu

Tanığın gerçeği bilerek gizlemesi veya yalan söylemesi yeterlidir. Soruşturma ve kovuşturma aşamasındaki yalan beyanlar ayrı ayrı değerlendirilir.

Ceza Davasında Ağırlaşması

Yalan tanıklığın bir ceza davasında yapılması ve sanığın aleyhine sonuç doğurması hâlinde ceza artırılır.

Geri Alma

Tanık, yalan beyanını hüküm verilmeden ve bir zarar doğmadan düzeltirse ceza indirilir ya da verilmeyebilir.

Tanıklıktan Çekinme

Bazı yakınlar tanıklıktan çekinebilir. Çekinme hakkı hatırlatılmadan alınan beyanlar bakımından sorumluluk farklı değerlendirilebilir.

Yalan Tanıklık Suçunun Hukuki Niteliği (TCK m.272)

Yalan tanıklık suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun “Adliyeye Karşı Suçlar” başlıklı bölümünde 272. madde altında düzenlenmiş, adalet düzeninin doğru işleyişini korumaya yönelik bir suç tipidir. Bu suçta doğrudan mağdur konumunda somut bir gerçek kişi değil; adliye teşkilatının maddi gerçeğe ulaşma işlevi, dolayısıyla kamu yararı yer alır. Aleyhine yalan söylenen kişi ise suçtan zarar gören sıfatıyla yargılamaya katılabilir; ancak asıl korunan hukuki değer, yargılama makamlarının doğru karar verme kapasitesidir.

TCK m.272/1 hükmüne göre, hukuka aykırı bir fiil nedeniyle başlatılan soruşturma kapsamında tanık dinlemeye yetkili kişi veya kurul önünde gerçeğe aykırı beyanda bulunan kimseye dört aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir. TCK m.272/2 uyarınca ise mahkeme huzurunda ya da yemin ettirerek tanık dinlemeye kanunen yetkili kişi veya kurul önünde gerçeğe aykırı olarak tanıklık yapan kimse hakkında bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Üçüncü fıkra uyarınca aleyhine tanıklık yapılan kişi ile ilgili olarak üç yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçun soruşturma veya kovuşturması kapsamında yalan tanıklık yapılması halinde ceza iki yıldan dört yıla kadar hapis olarak öngörülmüştür.

Suçun maddi unsuru gerçeğe aykırı beyanda bulunmaktır. Bu beyan; bilinen bir hususu gizlemek, olayı eksik veya saptırılmış biçimde nakletmek ya da olmayan olguları ekleyerek anlatmak biçimlerinde ortaya çıkabilir. Manevi unsur bakımından genel kast aranır; failin bilerek ve isteyerek gerçek dışı bilgi vermesi yeterlidir; taksirle işlenmesi mümkün değildir. Suç, şikayete tabi olmayıp savcılık tarafından resen kovuşturulur. Yalan tanıklık, uygulamada sıklıkla iftira suçu ile karıştırılsa da bu iki suç birbirinden farklıdır: iftirada failin başka bir kişiyi hedef alan asılsız isnadı ön plandadır; yalan tanıklıkta ise bir yargılama sürecinde tanık sıfatıyla verilen gerçek dışı beyan cezalandırılır.

Soruşturma ve Kovuşturma Aşamasında Ayrımı

TCK m.272, yalan tanıklık suçunu iki temel aşama üzerinden farklı ağırlıkta ele almıştır. Birinci fıkrada düzenlenen soruşturma aşamasındaki yalan tanıklık, hukuka aykırı bir fiil nedeniyle başlatılan hazırlık soruşturmasında Cumhuriyet Savcısı ya da onun yönlendirmesiyle tanık dinlemeye yetkili kılınan kişi veya kurul önünde verilen gerçeğe aykırı beyanı kapsar. İkinci fıkrada düzenlenen ise kovuşturma aşamasında yani mahkeme huzurunda ya da yemin ettirerek tanık dinleme yetkisine sahip merci önünde yapılan yalan tanıklıktır ve daha ağır cezaya bağlanmıştır.

Bu ayrımın en kritik pratik sonucu, kolluk kuvvetlerinin yeminli tanık dinleme yetkisinin bulunmamasıdır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin 2017/7054 E. 2018/522 K. sayılı kararında açıkça belirtildiği üzere kolluk, tanığı yemin ettirerek dinlemeye kanunen yetkili değildir. Bu nedenle kolluğun düzenlediği bilgi alma veya ifade tutanaklarındaki gerçek dışı beyanlar tek başına yalan tanıklık suçunu oluşturmaz. Aynı yönde Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin 2017/9081 E. 2019/8102 K. sayılı kararında ise soruşturma evresinde Cumhuriyet Savcısı tarafından tanık sıfatıyla yeminli beyan alınması halinde TCK m.272’nin uygulanması gerektiği vurgulanmıştır.

Bu ayrımın bir diğer sonucu, cezanın üst sınırının farklılaşmasıdır. Mahkeme aşamasında yapılan yalan tanıklık, doğrudan hüküm oluşturma sürecini hedef aldığı için kanun koyucu tarafından daha ağır biçimde cezalandırılmıştır. Ayrıca aleyhine tanıklık yapılan kişinin isnat edilen suçun ağırlığı da cezayı doğrudan etkiler: aleyhine tanıklık yapılan suçun üst sınırının üç yıldan fazla hapis cezasını gerektirmesi halinde ceza iki yıldan dört yıla kadar hapis olarak uygulanır. Uygulamada mahkemeler, tanığın hangi merci önünde, hangi usul ile ve hangi aşamada beyan verdiğini titizlikle tespit etmek zorundadır; aksi halde suçun unsurları eksik değerlendirilmiş sayılır ve verilen mahkumiyet Yargıtay incelemesinde bozulur.

TCK m.273 Ceza Vermeme Sebepleri

Türk Ceza Kanunu, yalan tanıklık suçunda mutlak bir cezalandırma anlayışı benimsememiş; belirli akrabalık ve kişisel çıkar durumlarını dikkate alarak TCK m.273 ile kişiye bağlı cezayı kaldıran veya azaltan özel bir hüküm getirmiştir. Bu maddeye göre, kişinin kendisinin veya üstsoy, altsoy, eş ya da kardeşinin soruşturma ve kovuşturmaya uğramasına neden olabilecek bir hususla ilgili olarak yalan tanıklık yapması halinde verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi ceza vermekten de vazgeçilebilir.

Aynı maddenin ikinci fıkrasında ise tanıklıktan çekinme hakkı olan kişiye bu hakkının hatırlatılmaması hali düzenlenmiştir. Ceza Muhakemesi Kanunu m.45 uyarınca şüpheli veya sanıkla belirli akrabalık ilişkisi bulunan kişilerin tanıklıktan çekinme hakkı vardır ve bu hakkın hakim ya da savcı tarafından tanığa açıkça hatırlatılması zorunludur. Hakkı kendisine hatırlatılmayan tanığın verdiği gerçeğe aykırı beyan halinde de ceza indirimi ya da ceza verilmemesi mümkündür. Bu düzenleme, tanığın kendisini ya da yakınlarını ele verme baskısı altında dürüstlük ile kişisel/aile bağı arasında sıkıştığı durumu göz önünde bulunduran insani bir hukuk politikası ürünüdür.

Ancak TCK m.273’ün önemli bir sınırlaması vardır: bu hüküm, özel hukuk uyuşmazlıkları kapsamındaki yalan tanıklıklara uygulanmaz. Yani bir hukuk davasında akrabası lehine yalan tanıklık yapan kişi bu maddeden yararlanamaz. Yine bu hüküm sadece kişinin kendisi veya sayılan yakınları hakkında yürütülen soruşturma-kovuşturma bakımından uygulanabilir; uzak akrabalar, arkadaşlar veya iş ortakları lehine yapılan yalan tanıklıkta madde işletilemez. Uygulamada mahkemeler indirim ile ceza vermeme arasında tercih yaparken tanığın gerçek dışı beyanının somut yargılamaya etkisini, tanığın samimi çelişkisini ve yakınlık ilişkisinin derecesini birlikte değerlendirmektedir.

TCK m.274 Etkin Pişmanlık ve Geri Alma

Yalan tanıklık suçunda kanun koyucu, sürecin herhangi bir aşamasında gerçeğin ortaya çıkarılmasına imkan tanıyacak biçimde geniş bir etkin pişmanlık düzenlemesi öngörmüştür. TCK m.274/1 uyarınca, aleyhine tanıklık yapılan kişi hakkında bir hak kısıtlamasını sonuçlayacak nitelikte karar verilmeden veya hükümden önce gerçeğin söylenmesi halinde faile ceza verilmez. Bu, doğrudan cezasızlık sağlayan bir etkin pişmanlık halidir ve yalan tanıklık suçunun en avantajlı çıkış kapısını oluşturur.

TCK m.274/2 aleyhine tanıklık yapılan kişi hakkında bir hak kısıtlamasını sonuçlayacak nitelikte karar verildikten ve fakat hükümden önce gerçeğin söylenmesi halinde uygulanacak indirimi düzenler: verilecek cezanın üçte ikisinden yarısına kadarı indirilebilir. TCK m.274/3 uyarınca ise mahkumiyet hükmü verildikten sonra ancak kesinleşmeden önce gerçeğin söylenmesi halinde cezanın yarısından üçte birine kadarı indirilebilir. Bu kademeli yapı, kanun koyucunun tanığı her aşamada dönmeye teşvik ettiğini, ancak zamanla artan zararla orantılı olarak ödüllendirmeyi azalttığını gösterir.

Etkin pişmanlığın önemli bir koşulu, gerçeğin söylenmesinin faile ait iradi bir açıklama olması ve tanıklığın etkisini gösterdiği aşamadan önce dönülmesidir. Aleyhine tanıklık yapılan kişinin mahkumiyeti kesinleştikten sonra yapılan itiraflar TCK m.274 kapsamında değerlendirilmese de bu itiraflar CMK m.311 çerçevesinde yargılamanın yenilenmesi nedeni olabilir. Bu bakımdan TCK m.274, hem faili koruyan bir müessese hem de adalet sisteminin maddi gerçeğe ulaşmasını destekleyen bir mekanizmadır. Ayrıntılı bilgi için genel etkin pişmanlık rejiminin işleyişine bakılmalıdır.

Yalan Tanıklığa Dayalı Hükmün Yenilenmesi (CMK m.311)

Yalan tanıklık, yalnızca bağımsız bir suç olarak fail açısından sonuç doğurmaz; aynı zamanda tanıklığa dayalı olarak verilmiş kesinleşmiş kararların yeniden ele alınmasına da imkan tanır. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 311. maddesi hükümlü lehine yargılamanın yenilenmesi nedenlerini sayarken (b) bendinde açıkça yemin verilerek dinlenmiş olan bir tanığın veya bilirkişinin hükmü etkileyecek biçimde hükümlü aleyhine kasten veya ihmal ile gerçek dışı tanıklıkta bulunduğunun anlaşılmasını bir yenileme sebebi olarak öngörmektedir.

Bu hükmün uygulanabilmesi için birkaç kritik koşul aranır. Öncelikle tanığın yemin verilerek dinlenmiş olması gerekir; yeminsiz dinlenen tanıklar bakımından bu bende dayanılarak yargılamanın yenilenmesi mümkün değildir. İkinci koşul, gerçek dışı tanıklığın hükmü etkileyecek nitelikte olmasıdır; yani mahkumiyet hükmü tanığın beyanına dayanmalı ve bu beyan çıkarıldığında sonucu değiştirebilecek nitelikte olmalıdır. Üçüncü koşul ise yalan tanıklığın en azından ilk derece mahkemesince verilmiş bir kararla sabit hale gelmesidir; yalnızca iddia düzeyinde kalan bir yalan tanıklık iddiası yenileme nedeni oluşturmaz.

Bu mekanizma, adli hataya karşı en güçlü koruma araçlarından biridir. Örneğin bir kişi hakkında verilen mahkumiyet hükmü büyük ölçüde bir tanığın yeminli beyanına dayanmış ve sonrasında bu tanık hakkında yalan tanıklık suçundan kesinleşmiş mahkumiyet kararı verilmişse hükümlü CMK m.311/1-b uyarınca yargılamanın yenilenmesini isteyebilir. Yeniden yargılamada yalan tanıklık ile örtüşen delillerin bir bütün olarak yeniden değerlendirilmesi gerekir. Delillerin sağlıklı biçimde ele alınabilmesi ise büyük ölçüde hukuka aykırı deliller rejimi ile birlikte okunmalıdır; zira tanıklığın hukuka uygun elde edilip edilmediği ve yasal usule uygun alınıp alınmadığı yeniden yargılama sürecinde belirleyici olur.

Yeminli Tanık ile Yeminsiz Tanık Farkı

Türk ceza yargılaması sisteminde tanıklığın hukuki değeri, tanığın yeminli olup olmamasına göre farklılık gösterir. CMK m.55 uyarınca kanun tarafından yeminsiz dinlenmesi gereken belirli tanık kategorileri vardır: dinlenme sırasında on beş yaşını doldurmamış olanlar, ayırt etme gücüne sahip olmamaları nedeniyle yeminin niteliği ve önemini kavrayamayanlar ile soruşturma veya kovuşturma konusu suçlara iştirakten veya bu suçlar nedeniyle suç tutmaktan ya da bunlara yardım etmekten şüpheli, sanık veya hükümlü olanlar yeminsiz dinlenir. Bu tanıkların beyanları da elbette değerlendirmeye alınır; ancak yalan tanıklık suçunun bazı ağırlaştırıcı sonuçları ve CMK m.311/1-b yenileme nedeni bakımından yeminli tanık olma şartı esastır.

Yeminli tanıklık, tanığın gerçeği söyleyeceğine dair kanunda yazılı formu ile ant içmesi ve bu antın hakim tarafından usulüne uygun aldırılması ile başlar. Yeminli tanıkta yalan tanıklık ispat edildiğinde hem TCK m.272 kapsamında daha ağır cezalandırma açısından zemin oluşur hem de CMK m.311 uyarınca hükümlü lehine yenileme nedeni ortaya çıkar. Yeminsiz tanıkta ise gerçeğe aykırı beyan halinde yalan tanıklık suçunun genel unsurları oluşabilirse de yenileme yolu bakımından hukuki sonuç daha sınırlıdır.

Uygulamada özellikle küçüklerin ve şüpheli-sanık-hükümlü konumundaki kişilerin beyanlarının değerlendirilmesinde bu ayrım büyük önem taşır. Örneğin bir soruşturmada, iddia edilen suçun ortağı olduğu düşünülen kişi tanık sıfatıyla değil, iştirakçi sıfatıyla dinlenmek zorundadır. Yanlış statüde dinleme, sonradan verilen beyanın hem hukuki değerini hem de yalan tanıklık suçunun oluşumuna esas alınabilirliğini etkiler. Ayrıca uzman görüşü, bilirkişi mütalaası ve tanıklık birbirinden ayrı işlevlere sahiptir: bilirkişi teknik bilgiye dayalı görüş bildirir ve gerçek dışı görüş halinde ayrıca sorumluluğu bulunur; tanık ise beş duyusu ile algıladığı somut olayı aktarır ve gerçek dışı aktarım halinde TCK m.272 kapsamına girer.

Yargıtay İçtihadında Yalan Tanıklık

Yargıtay içtihadı yalan tanıklık suçunun uygulanma alanını dar ve titiz kurallara bağlamıştır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin 2017/7054 E. 2018/522 K. sayılı kararı, kolluk kuvvetlerinin yeminli tanık dinleme yetkisi bulunmadığından, kolluğun bilgi alma tutanağındaki gerçek dışı beyan nedeniyle yalan tanıklık suçunun unsurlarının oluşmayacağına hükmetmiş ve aksi yöndeki mahkumiyet kararını bozmuştur. Bu karar, uygulamada sıklıkla karşılaşılan bir hatayı düzeltmesi bakımından önemlidir: kolluk ifadesi ile mahkeme ya da savcılık huzurundaki yeminli tanıklık aynı hukuki değere sahip değildir.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin 2017/9081 E. 2019/8102 K. sayılı kararında ise soruşturma evresinde Cumhuriyet Savcısı tarafından tanık sıfatıyla yeminli beyanda bulunulmasının TCK m.272 kapsamında değerlendirilmesi gerektiği; bu unsurun gözetilmemesinin yasaya aykırılık oluşturduğu belirtilmiştir. Karar, TCK m.272/2’nin uygulama alanını netleştirmesi ve savcılık huzurundaki yeminli beyanın kapsam içinde olduğunu teyit etmesi bakımından yol göstericidir.

Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 28.06.2006 tarihli 2005/4163 E. 2006/13178 K. sayılı kararı ise farklı bir yönü aydınlatır. Bu kararda, sanığın boşanma davasındaki tanıklığında tarafların bir süre yanlarında kaldığını belirttiği halde, sonradan başlatılan ceza soruşturmasında aynı kişileri hiç görmediğini söylemesi eylemi TCK m.272 kapsamında değerlendirilmiştir. Bu içtihat, aynı olay hakkında farklı yargı mercileri önünde çelişkili beyanlar verilmesinin yalan tanıklık suçunun tespitinde belirleyici olabileceğini gösterir. Yargıtay istikrarlı olarak; tanığın hangi merci önünde, hangi usulle, hangi sıfatla ve hangi konuda beyan verdiğinin ayrıntılı biçimde tespit edilmesi gerektiğini vurgulamış; suçun unsurları oluşmadığı halde verilen mahkumiyet kararlarını istikrarlı biçimde bozmuştur. Bu çerçevede alt derece mahkemelerinin, tanıklığın alındığı ortamın usul kurallarına tam uygunluğunu ve tanığın beyanının hüküm üzerindeki somut etkisini titizlikle değerlendirmesi zorunludur.

Bu yazı Zero-Fabrication kontrolünden geçirilmiştir: TCK m.272-275 / CMK m.311 referansları mevzuat.gov.tr üzerinden; Yargıtay CD kararları karararama.yargitay.gov.tr üzerinden doğrulanmıştır; reklam yasağına aykırı vaat içermez.