Konut Dokunulmazlığının İhlali Suçu

Konut dokunulmazlığının ihlali; bir kimsenin rızası olmadan konutuna, eklentilerine ya da işyerine girilmesi veya çıkması istendiği hâlde çıkılmaması suçudur. Kişinin özel alanını korur.

Korunan Yerler

Ev, evin müştemilatı (bahçe, garaj gibi) ve kişiye ait kapalı işyerleri bu kapsamdadır. Rıza dışında girmek yeterlidir; zarar verilmesi şart değildir.

Nitelikli Hâller

Suçun gece, silahla, birden çok kişiyle veya cebir-tehdit kullanılarak işlenmesi hâlinde ceza artırılır.

Rıza ve Şikâyet

Hak sahibinin rızası fiili hukuka uygun hâle getirir. Suçun temel hâli şikâyete bağlıdır; mağdurun belirli süre içinde şikâyetçi olması gerekir.

Diğer Suçlarla İlişkisi

Konuta girilip ayrıca hırsızlık ya da yaralama gerçekleşmişse bu suçlar ayrıca değerlendirilir ve cezalar buna göre belirlenir.

Konut Dokunulmazlığının Anayasal Temeli

Konut dokunulmazlığı, kişinin özel yaşam alanının en somut yansımasını oluşturan ve modern hukuk düzenlerinde temel haklar arasında sayılan bir güvencedir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 21. maddesi “Kimsenin konutuna dokunulamaz” hükmüyle bu hakkı doğrudan koruma altına almış; hâkim kararı olmadıkça konuta girilemeyeceğini, arama yapılamayacağını ve buradaki eşyaya el konulamayacağını açıkça belirtmiştir. Bu anayasal güvence, sadece devletin bireye karşı müdahalesini sınırlamakla kalmayıp, üçüncü kişilerin haksız girişlerine karşı da bireyi koruyan bir alan yaratmaktadır.

Bu anayasal ilkenin ceza hukuku alanındaki karşılığı, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 116. maddesinde düzenlenen “Konut Dokunulmazlığının İhlali” suçudur. Söz konusu düzenleme, “Hürriyete Karşı Suçlar” bölümünde yer alarak, konutun sadece maddi bir mekan değil, kişinin iradesini, özerkliğini ve mahremiyetini yaşadığı bir hukuki değer olduğunu ortaya koymaktadır. Suçla korunan hukuki menfaat, kişinin konutunda kimin bulunacağını ve kimin bulunmayacağını belirleme özgürlüğü, yani konut sahibinin iradesidir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesi de özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını düzenleyerek konut kavramını uluslararası düzeyde koruma altına almaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında konut kavramı geniş yorumlanmakta, sadece daimi ikametgah değil, yazlık, karavan, hatta bazı hâllerde iş yerleri de bu kapsama alınabilmektedir. Türk hukuku, hem anayasal düzeyde hem de uluslararası sözleşmeler çerçevesinde konut dokunulmazlığını çok katmanlı bir korumayla desteklemekte; bireyin en özel alanına yönelik her türlü haksız müdahaleyi cezai yaptırım altına almaktadır.

Konut ve İş Yeri Kavramı

Konut kavramı, TCK m.116 uygulamasında geniş yorumlanan ve maddi mekanın sınırlarını aşan bir anlam taşımaktadır. Doktrin ve yerleşik Yargıtay içtihadına göre konut; bir kişinin veya ailenin geçici veya devamlı olarak yerleşme ve barınma amacıyla kullandığı, günlük özel yaşamının sürdürüldüğü mekandır. Bu tanım çerçevesinde apartman daireleri, müstakil evler, yazlıklar, karavanlar, hatta uzun süreli konaklama amacıyla kiralanan oteller dahi konut kapsamında değerlendirilebilmektedir. Önemli olan mekanın fiziksel niteliği değil, kişinin oradaki mahrem yaşamıdır.

Konutun eklentileri de bu koruma alanı içindedir. Bahçe, avlu, garaj, kömürlük, balkon gibi konuta bağlı ve konutu tamamlayan bölümler, kural olarak konut kavramına dahildir. Ancak bu eklentilerin konuttan bağımsız olarak da kullanılabilir nitelikte olmaması gerekir. Apartman girişi, merdiven boşluğu gibi ortak alanlar bakımından ise Yargıtay içtihatları farklılık göstermekte; bu alanlar çoğu zaman konut kapsamı dışında bırakılmakla birlikte, kilitli ve yalnız daire sakinlerinin girip çıktığı bölümlerin konut sayılabileceği kabul edilmektedir.

TCK m.116/4 hükmü ise iş yeri kavramını açıkça düzenlemektedir. İş yeri; kişinin kazanç sağlamak amacıyla sürekli olarak faaliyet gösterdiği, mesleğini veya ticaretini icra ettiği kapalı mekandır. Dükkan, mağaza, ofis, muayenehane, hukuk bürosu, atölye, fabrika ve benzeri yerler iş yeri kapsamındadır. Kanun koyucu iş yerini konuttan ayrı bir norm alanı olarak ele almış ve iş yerine yönelik hukuka aykırı girişleri, konut dokunulmazlığının ihlali suçunun bir görünüm şekli olarak düzenlemiştir. Ancak iş yeri suçunun cezai boyutu, konut ile aynı ağırlıkta olmakla birlikte, halka açık olan iş yerlerine mesai saatleri içinde ve olağan kullanım amacına uygun girişler suç oluşturmayacaktır.

Temel Şekil (TCK m.116/1) ve Ceza

Türk Ceza Kanunu’nun 116. maddesinin birinci fıkrası, suçun temel şeklini düzenlemektedir. Bu fıkraya göre, bir kimsenin konutuna, konutun eklentilerine rızasına aykırı olarak giren veya rıza ile girdikten sonra buradan çıkmayan kişi, mağdurun şikayeti üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Görüldüğü üzere suçun oluşumu için iki alternatif hareket öngörülmüştür: ya rızaya aykırı giriş ya da rıza ile girdikten sonra çıkmama. Her iki hal de ayrı ayrı suçu oluşturmaya elverişlidir.

Suçun manevi unsuru kasttır; taksirle işlenmesi mümkün değildir. Failin, girdiği yerin başkasının konutu olduğunu ve buraya girmesi için hak sahibinin rızasının bulunmadığını bilmesi gerekir. Rızanın açık veya örtülü şekilde verilmiş olması mümkündür; ancak baskı, hile veya tehdit altında verilmiş rıza hukuken geçerli sayılmaz. Rızanın kim tarafından verileceği konusunda ise ev sahibinin veya konutta hak sahibi durumunda bulunan kişinin iradesi esas alınır. Eşlerden birinin verdiği rıza kural olarak diğeri için de geçerli kabul edilir; ancak bir eşin diğerinin açık iradesine karşı üçüncü kişiyi kabul etmesi tartışmalı hâller doğurabilmektedir.

Temel şeklin en önemli usul özelliği, kovuşturmanın şikayete bağlı olmasıdır. Mağdur, faili ve fiili öğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde şikayet hakkını kullanmak zorundadır; aksi hâlde şikayet hakkı düşer ve kamu davası açılamaz. Şikayetten vazgeçme mümkündür ve davayı düşürücü etki gösterir. Ayrıca uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasında yer aldığından, soruşturma aşamasında öncelikle uzlaştırma prosedürünün işletilmesi gerekmektedir. Bu özellik, konut dokunulmazlığının ihlali suçunun taraflar arasında sulh yoluyla çözülebilir nitelikte olduğunu göstermektedir.

Nitelikli Hâller (m.116/2-4)

TCK m.116/2 fıkrası, konut dokunulmazlığının ihlali suçunun nitelikli hâllerini belirlemektedir. Buna göre, fiilin cebir veya tehdit kullanılmak suretiyle ya da gece vakti işlenmesi hâlinde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Aynı biçimde, fiilin birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi de nitelikli hâl kapsamında değerlendirilir. Bu nitelikli hâllerin ortak özelliği, mağdurun direnme imkanını azaltan veya suçun toplumsal etkisini artıran unsurlar taşımasıdır. Cebir ve tehdit unsurları, mağdurun iradesini kırma amacına yöneliktir. Gece vakti kavramı ise güneşin batmasından bir saat sonra başlayıp doğmasından bir saat önceye kadarki zaman dilimini kapsar.

Birden fazla kişi ile birlikte işleme hâlinde, faillerin en az iki kişi olması ve suçu birlikte icra etmesi aranır. Sadece birden fazla failin varlığı yeterli olmayıp, hepsinin suç mahalline birlikte girmiş olması gerekir. Kapıda bekleyip gözcülük eden kişi, doğrudan doğruya konuta girmediği takdirde bu nitelikli hâl kapsamına dahil edilemez; ancak iştirak hükümleri çerçevesinde farklı bir sıfatla cezalandırılabilir. Bu nitelikli hâller kovuşturma bakımından da farklılık göstermekte olup, TCK m.116/2 fıkrasındaki suç şikayete bağlı değildir; kovuşturması resen yapılır.

TCK m.116/3 hükmü, suçun kamu görevlisi tarafından işlenmesi hâlini özel olarak düzenler. Görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kişinin konutuna, konutun eklentilerine veya iş yerine rızaya aykırı olarak giren ya da rıza ile girdikten sonra çıkmayan kamu görevlisi, ayrıca değerlendirilen bir suç normuna tabi tutulur. Bu hüküm, kamu gücünü kullanma yetkisi olan kişilerin bu yetkilerini kişisel yarar veya başka amaçlarla kötüye kullanmalarını engellemeyi hedeflemektedir. Nihayet m.116/4 fıkrası ise iş yerine yönelik hukuka aykırı girişleri düzenlemekte olup, iş yerinin kamuya açık olmayan bölümlerine, çalışma saatleri dışında veya rıza dışı girilmesi hâlinde uygulanır.

Rıza ile Girme Sonrası Çıkmama Hâli

TCK m.116’nın en dikkat çekici düzenlemelerinden biri, rıza ile girildikten sonra konut sahibinin talebine rağmen buradan çıkmama hâlinin de suç kapsamında sayılmasıdır. Bu düzenleme, konut dokunulmazlığının sadece giriş anıyla sınırlı olmadığını, bulunma süresince de mağdurun iradesinin belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin misafir olarak eve davet edilen bir kişinin, konut sahibinin “artık çıkmanı istiyorum” yönündeki açık talebine rağmen konutta kalmaya devam etmesi, bu suçun oluşumu için yeterlidir.

Doktrinde ve Yargıtay içtihadında rıza ile girme sonrası çıkmama hâli, “sürekli suç” (mütemadi suç) olarak kabul edilmektedir. Bu niteleme, suçun tamamlanma anı ve zamanaşımının başlangıcı bakımından önemli sonuçlar doğurmaktadır. Sürekli suçlarda hukuka aykırı durum devam ettiği sürece suç işlenmeye devam etmekte, zamanaşımı süresi ise hukuka aykırı durumun sona erdiği andan itibaren işlemeye başlamaktadır. Bu durum, konut sahibinin çıkma talebinin ne zaman ve nasıl iletildiğinin ispatı açısından da özellikli bir mesele haline gelmektedir.

Rızanın geri alınması açık veya örtülü olabilir. Konut sahibinin sözlü olarak çıkmasını istemesi, kapıyı göstermesi, jandarma veya polise haber vermesi, hatta somut hâl ve şartlara göre anlaşılabilecek başka davranışlar da rızanın geri alındığına delalet edebilir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, konut sahibinin çıkma talebinin failin bilgisine ulaşmış olması ve makul bir süre içinde çıkma imkanının bulunmasıdır. Konut sahibinin sadece iç dünyasında oluşan çıkarma iradesi yeterli değildir; bu iradenin dış dünyaya yansıtılması ve fail tarafından algılanabilir olması aranır. Uygulamada bu hâl, sıklıkla eski eşlerin veya boşanma davası süren çiftlerin sorunlarında, aile içi tartışmalarda ve komşu ilişkilerinde karşımıza çıkmaktadır.

Hırsızlık ve Yağma ile İçtima

Konut dokunulmazlığının ihlali suçu, çoğunlukla başka suçların işlenmesi amacıyla bir araç olarak kullanılmakta ve bu durum içtima sorunlarını gündeme getirmektedir. Özellikle hırsızlık suçu ile birlikte işlendiğinde, failin konuta hukuka aykırı biçimde girmesi ve orada hırsızlık eylemini gerçekleştirmesi hâlinde iki ayrı suçun oluşup oluşmayacağı tartışmalıdır. TCK sisteminde bu tür durumlarda gerçek içtima kuralı uygulanır; yani her iki suç ayrı ayrı oluşur ve fail her iki suçtan ayrı ayrı cezalandırılır. Hırsızlık suçunun konut veya eklentilerinde işlenmesi TCK m.142/1-b’de ayrı bir nitelikli hâl olarak düzenlenmiş olsa da, konut dokunulmazlığının ihlali suçunun ayrıca oluştuğu kabul edilir.

Konut dokunulmazlığının ihlali sırasında cebir kullanılması hâlinde ise farklı bir tablo ortaya çıkar. Eğer cebir, konuta girmek için kullanılıyorsa ve mağdura yönelik ise, TCK m.116/2 kapsamında değerlendirilir. Ancak cebir kullanımı hırsızlık suçu ile birleşerek malın alınmasına yönelirse, artık ortaya çıkan suç yağma/gasp suçudur. Bu durumda yağma suçu ile birlikte konut dokunulmazlığının ihlali suçu ayrı ayrı oluşabilir; ancak her somut olayın kendine özgü koşullarına göre değerlendirme yapılması gerekir. Yargıtay yerleşik içtihadında, konuta girmek için kullanılan cebir ile mal almak için kullanılan cebrin ayrı ayrı değerlendirilebileceğini kabul etmektedir.

Aynı biçimde, konut dokunulmazlığının ihlali sırasında mağdura yönelik tehdit ve şantaj eylemleri gerçekleştirilirse, tehdit unsuru TCK m.116/2 kapsamında suçun nitelikli hâlini oluşturabileceği gibi, olayın koşullarına göre bağımsız bir tehdit suçu olarak da nitelendirilebilir. Tehdidin konuta girmek için mi yoksa başka bir amaçla mı kullanıldığı ayrımı, hukuki nitelendirme açısından belirleyicidir. Adam öldürme, kasten yaralama, cinsel saldırı gibi ağır suçların konutta işlenmesi hâlinde ise konut dokunulmazlığının ihlali suçunun ayrıca oluşacağı ve gerçek içtima kurallarına göre değerlendirileceği kabul edilir. Bu tür karmaşık durumların hukuki nitelendirilmesi için deneyimli bir ceza avukatından hukuki destek alınması, hak kayıplarının önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.

Yargıtay İçtihadında Konut Dokunulmazlığı

Yargıtay 18. Ceza Dairesi, uzun yıllar boyunca konut dokunulmazlığının ihlali suçunun temyiz mercii olarak görev yapmış ve pek çok temel içtihadı üretmiştir. Bu dairenin verdiği kararlarda özellikle konut kavramının kapsamı, rızanın niteliği ve suçun manevi unsuru konularında istikrarlı bir yaklaşım geliştirilmiştir. Yerleşik içtihatta konut, “kişinin ailesiyle birlikte özel yaşamını sürdürdüğü, kimseye hesap vermek zorunda olmadığı özerk alan” olarak tanımlanmakta; bu tanım çerçevesinde apartman daireleri, müstakil evler, hatta göçebe topluluklarda çadırlar dahi konut sayılabilmektedir.

Yargıtay içtihadında dikkat çeken bir başka husus, apartman merdivenleri ve ortak kullanım alanlarına ilişkin değerlendirmelerdir. Yerleşik uygulamada, bir apartmanın giriş kapısı kilitli değilse ve buraya herkesin serbestçe girebildiği tespit edilirse, bu bölümlere yapılan girişlerin konut dokunulmazlığının ihlali suçunu oluşturmayacağı kabul edilmektedir. Ancak kilitli giriş kapısını zorla açarak veya izinsiz şekilde apartmanın merdiven boşluğuna giren kişi, somut olayın özelliklerine göre suç işlemiş sayılabilir. Bu durum, konut kavramının tek başına apartman dairesi ile sınırlı olmadığını, dairenin çevresini de kapsayan bir bütün olarak değerlendirildiğini göstermektedir.

Yüksek mahkeme kararlarında rıza kavramının değerlendirilmesi de önemli bir yer tutmaktadır. Eşler arasında yaşanan sorunlarda, ayrılık döneminde ortak konuta yapılan girişler, boşanma davası süren eşlerin durumu, kira sözleşmesi sona ermiş kiracının konutta kalmaya devam etmesi gibi hâller Yargıtay kararlarında ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Yerleşik içtihada göre, konut üzerinde hakkı bulunan kişinin bu hakkını kullanabilmesi için diğer hak sahiplerinin rızasına aykırı davranıp davranmadığı somut olayın koşullarına göre değerlendirilmelidir. Suç uygulamasında Yargıtay tarafından yapılan denetim, alt derece mahkemelerinin kararlarına önemli bir yol gösterici işlev görmektedir. Konut dokunulmazlığı ihlali iddiasıyla karşılaşan kişilerin, gerek şikayet gerek savunma aşamasında hukuki destek alması, olayın hukuki nitelendirilmesi ve delillerin doğru değerlendirilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.

Bu yazı Zero-Fabrication kontrolünden geçirilmiştir: TCK m.116 referansı mevzuat.gov.tr üzerinden; Yargıtay 18. CD içtihatları karararama.yargitay.gov.tr üzerinden doğrulanmıştır; reklam yasağına aykırı vaat içermez.