İş Kazası ve Meslek Hastalığında İşçinin Hakları: Tazminat ve SGK (5510 m. 13)

İş kazası, işçinin işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle uğradığı bedensel ya da ruhsal zarardır (5510 sayılı Kanun m. 13). İş kazasında işçinin iki ayrı kanaldan hakkı doğar: SGK’nın sağladığı sosyal sigorta yardımları ve işverenin kusuru varsa maddi-manevi tazminat.

İş Kazası Nedir?

5510 sayılı Kanun m. 13, iş kazasını sayma yöntemiyle tanımlar. Buna göre; işçinin işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen işin yapılması sırasında, işverence görevle başka yere gönderilmesi nedeniyle, emziren kadın işçinin süt izni sırasında veya işverenin sağladığı servis aracıyla gidip gelirken meydana gelen ve sigortalıyı zarara uğratan olaylar iş kazasıdır. Bir olayın iş kazası sayılması için bedensel zarar şart değildir; ruhsal zararlar da kapsamdadır. Sigortalının kendi kusuru, olayın iş kazası niteliğini ortadan kaldırmaz; ancak kaza ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.

İşverenin Bildirim Yükümlülüğü

İşveren, iş kazasını en geç üç işgünü içinde SGK’ya bildirmek zorundadır (m. 13/2); kolluğa ise derhal bildirilmelidir. Bildirim e-SGK üzerinden veya yazılı yapılabilir. Süresinde bildirim yapılmazsa, bildirimin yapıldığı tarihe kadar sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir ve ayrıca idari para cezası uygulanır.

SGK’nın Sağladığı Haklar

İş kazası sigortasından yararlanmak için prim günü veya yaş sınırı aranmaz. SGK’nın sağladığı yardımlar:

• Geçici iş göremezlik ödeneği: istirahatli olunan süre için (yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayakta tedavide üçte ikisi),
• Sürekli iş göremezlik geliri: meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalan sigortalıya,
• Ölüm (gelir) bağlanması: iş kazası sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine,
• Hak sahibi kız çocuklarına evlenme ödeneği ve ölen sigortalı için cenaze ödeneği,
• Sağlık hizmetleri ve tedavi giderlerinin karşılanması.

Önemli: SGK, işçinin veya yakınlarının manevi zararını karşılamaz. SGK’nın karşılamadığı zararlar için işverene başvurulur.

İşverenin Sorumluluğu ve Tazminat

İşverenin tazminat sorumluluğunun temeli, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma yükümlülüğüdür: Türk Borçlar Kanunu m. 417 (işçiyi gözetme borcu) ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. Sorumluluk için bir kazanın olması, iş kazası niteliği, işverenin kusuru, bir zararın doğması ve uygun illiyet bağı gerekir; kusur oranı bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Yargıtay, iş güvenliği mevzuatına uyulmamasını ağır kusur sayar. SGK, kusurlu işverene yaptığı ödemeleri rücu edebilir. İşçinin talep edebileceği tazminatlar:

• Maddi tazminat: tedavi giderleri, çalışma gücü/kazanç kaybı (sürekli iş göremezlik/efor kaybı), gerekiyorsa bakıcı gideri (giydirilmiş brüt ücret üzerinden, aktüeryal hesapla),
• Manevi tazminat: bedensel ve ruhsal acının karşılığı (TBK m. 56; hâkimin takdiri),
• Destekten yoksun kalma tazminatı: ölüm hâlinde, ölenin desteğinden yoksun kalan eş, çocuk ve anne-babaya (TBK m. 53),
• Ölüm hâlinde işçinin hak ettiği kıdem tazminatı mirasçılara ödenir.

İşçinin Kusuru ve Tazminat İndirimi

Her iş kazasında işveren tam kusurlu sayılmaz. İşçinin alınan önlemlere rağmen bilinçli ve kurallara aykırı davranışı (kendi ağır kusuru) illiyet bağını tamamen keserse işverenin sorumluluğu kalkabilir; kısmen etkiliyse birlikte kusur nedeniyle tazminattan indirim yapılabilir. Aynı şekilde üçüncü kişinin ağır kusuru veya mücbir sebep de sorumluluğu etkileyebilir.

Zamanaşımı ve Dava

İş kazasından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında zamanaşımı kural olarak on yıldır (TBK m. 146); süre, zararın ve özellikle maluliyet (sürekli iş göremezlik) oranının kesinleştiği tarihten işler. Olay aynı zamanda suç oluşturuyorsa (taksirle yaralama/ölüm) daha uzun ceza zamanaşımı uygulanabilir. Görevli mahkeme iş mahkemesidir; iş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davaları zorunlu arabuluculuk kapsamı dışındadır, doğrudan dava açılabilir. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde taraflar müteselsilen sorumludur.

İşçinin Talep Edebileceği Kalemler

İş kazası sonrası birden fazla başlıkta talep doğar.

Dördüncü ve dokuzuncu satırlar sistemin işleyişini açıklar: işçi işverenden yalnızca SGK tarafından karşılanmayan zararını talep edebilir; SGK tarafından bağlanan gelirlerin peşin sermaye değeri hesaplanan tazminattan mahsup edilir. Bu nedenle önce SGK süreci tamamlanmalı, tazminat davası buna göre yürütülmelidir.

Maluliyet Oranı ve Tazminat Hesabı

Tazminatın tutarını belirleyen üç temel değişken vardır.

Birinci ve dokuzuncu satırlar davanın kaderini belirler: maluliyet oranı ile kusur dağılımı tazminatın tutarını doğrudan belirlediğinden, bu iki konudaki bilirkişi raporlarına süresinde ve somut gerekçeyle itiraz edilmesi gerekir. Altıncı satır ise sık atlanan kalemdir — emeklilik sonrası pasif dönem için de hesap yapılır.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

SGK Gelirleri ve Tazminat Mahsubu

Mahsup, tazminat hesabının son aşamasıdır.

Dördüncü ve dokuzuncu satırlar hesabın sonucunu belirler: SGK tarafından bağlanan gelirler yalnızca maddi tazminattan mahsup edilir; manevi tazminat bu mahsuptan etkilenmez. Bu nedenle SGK ödemelerinin yüksek olduğu dosyalarda dahi manevi tazminat talebi bağımsız değerini korur. Beşinci satır ise sıralamayı verir — önce kusur indirimi, sonra mahsup uygulanır.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Tazminat Hesabında Gelirin Belirlenmesi

Hesabın en tartışmalı unsuru esas alınacak gelirdir.

Altıncı satır sık atlanan bir kalemdir: tazminat hesabı yalnızca çalışma çağıyla sınırlı değildir; emeklilik sonrası pasif dönem için de asgari ücret üzerinden hesap yapılır ve bu, toplam tazminatı önemli ölçüde artırır. Üçüncü satır ise bordronun düşük gösterildiği dosyalarda çözümdür — emsal ücret araştırması gerçek geliri ortaya koyar.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Bakıcı Gideri ve Diğer Zarar Kalemleri

Ağır maluliyette kazanç kaybı dışındaki kalemler de talep edilir.

Birinci ve üçüncü satırlar en değerli kalemi tanımlar: sürekli bakıma muhtaç hâle gelen işçi için bakiye ömrü boyunca bakıcı gideri talep edilebilir ve bakımın bir yakın tarafından fiilen üstlenilmiş olması bu talebi ortadan kaldırmaz. Dokuzuncu satır ise usulî zorunluluktur — bu kalemler dava dilekçesinde ayrı ayrı gösterilmelidir.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Dava Öncesi Toplanacak Belgeler

Dosyanın gücü belgelerle ölçülür.

Birinci ve dördüncü satırlar dosyanın omurgasını oluşturur: SGK kaza inceleme dosyası ile ceza soruşturmasındaki bilirkişi raporu, kusur dağılımını ortaya koyan en güçlü belgelerdir ve bunların hukuk davasına sunulması süreci belirgin biçimde kısaltır.

İş kazası rehberlerimiz: işverenin tazminat sorumluluğu · kusur dağılımı ve indirim · maluliyet oranı tespiti · destekten yoksun kalma · meslek hastalığı · SGK rücu hakkı

Sıkça Sorulan Sorular

İş kazası nedir?

İşçinin işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle uğradığı, bedensel veya ruhsal zarara yol açan olaydır (5510 m. 13). Servis aracıyla gidiş-geliş veya görevle başka yere gönderilme sırasındaki kazalar da iş kazası sayılabilir.

İş kazası kaç günde bildirilmelidir?

İşveren iş kazasını en geç üç işgünü içinde SGK’ya bildirmek zorundadır; kolluğa derhal bildirilir. Gecikmede idari para cezası uygulanır ve ödenen geçici iş göremezlik işverenden tahsil edilir.

İş kazasında işçi hangi tazminatları alabilir?

İşverenin kusuru varsa maddi tazminat (tedavi gideri, iş gücü/kazanç kaybı) ve manevi tazminat; ölüm hâlinde yakınlar destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. SGK ayrıca iş göremezlik ödeneği/geliri sağlar.

SGK ödeme yapıyorsa ayrıca tazminat istenebilir mi?

Evet. SGK’nın geçici/sürekli iş göremezlik ödemeleri manevi zararı ve kusura dayalı tüm zararı karşılamaz. İşverenin kusuru oranında ayrıca maddi-manevi tazminat davası açılabilir.

İş kazası davasında zamanaşımı ne kadardır?

Kural olarak on yıldır ve maluliyet oranının kesinleştiği tarihten işler. Olay suç da oluşturuyorsa ceza zamanaşımı uygulanabilir. Bu davalar zorunlu arabuluculuk kapsamı dışındadır.

İşçinin kusuru tazminatı etkiler mi?

Evet. İşçinin ağır kusuru illiyet bağını keserse işverenin sorumluluğu kalkabilir; kısmen etkiliyse birlikte kusur nedeniyle tazminattan indirim yapılabilir.