Babam Sağken “Mirasçım Olacaksın” Diye Sözleşme Yaptı – Bu Bağlayıcı mı?

Önce şekli kontrol edin: geçersizse tartışma biter

Miras sözleşmesinin bağlayıcılığını konuşmadan önce yapılması gereken tek şey vardır: şekil şartına uyulmuş mu? Uyulmamışsa sözleşme baştan geçersizdir ve diğer tüm sorular anlamsız kalır.

TMK m.545: “Miras sözleşmesinin geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir. Sözleşmenin tarafları, arzularını resmî memura aynı zamanda bildirirler ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalarlar.”

Vasiyetnameden ayrılan üç nokta:

• Tek bir şekil vardır. Vasiyetnamede olduğu gibi el yazılı veya sözlü gibi alternatif düzenleme biçimleri bulunmaz; yalnızca resmî şekil geçerlidir.
• Taraflar aynı anda ve bizzat hazır bulunmalıdır. İki taraflı miras sözleşmesinde her iki tarafın da düzenleme anında bizzat bulunması zorunludur; vekil aracılığıyla yapılması kabul edilmez.
• İki tanık önünde imza zorunlu geçerlilik şartıdır.

Pratik sonuç: “babam bana yazılı söz verdi”, “aramızda imzalı bir kâğıt var” ya da adi yazılı bir belge miras sözleşmesi değildir ve hiçbir bağlayıcılığı yoktur. Elinizdeki belgenin noterde düzenleme şeklinde yapılıp yapılmadığına ve tanık imzalarının bulunup bulunmadığına bakın.

Mirasbırakan birden fazla kişiyle miras sözleşmesi yapabilir — aynı anda ya da farklı zamanlarda. Bu durumda sözleşmeler arasındaki çelişkiler ayrıca değerlendirilir.

Asıl fark: geri alınamazlık

Vasiyetname ile miras sözleşmesi arasındaki temel ayrım budur ve miras planlamasında büyük sonuçlar doğurur.

Vasiyetname tek taraflı bir tasarruftur; mirasbırakan ölüm anına kadar her zaman serbestçe geri alabilir, değiştirebilir. Lehine vasiyet yapılan kişinin bu konuda hiçbir güvencesi yoktur.

Miras sözleşmesi ise iki taraflı bir hukuki işlemdir. Olumlu miras sözleşmesiyle mirasbırakan, kendisi için bağlayıcı ve tek taraflı olarak geri alınamaz tasarrufta bulunma yükümlülüğü altına girer. Kural olarak tek taraflı irade açıklamasıyla sona erdirilemez.

Sözleşmeye aykırı vasiyetname hükümsüzdür. Mirasbırakan sonradan miras sözleşmesiyle çelişen bir vasiyetname düzenlerse, bu vasiyetname sözleşmeyle bağdaşmadığı ölçüde sonuç doğurmaz.

Ancak malvarlığı donmaz. Mirasbırakan hayattayken malvarlığında eskisi gibi serbestçe tasarruf edebilir: satabilir, kullanabilir, harcayabilir. Buna karşılık miras sözleşmesindeki yükümlülüğüyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflarına veya bağışlamalarına itiraz edilebilir.

Bu ayrım pratikte şu anlama gelir: lehinize miras sözleşmesi yapılmış olsa dahi, mirasbırakanın malı gerçek bir bedelle satması engellenemez. Buna karşılık aynı malı bir başkasına bağışlaması sözleşmeyle bağdaşmıyorsa itiraz konusu olur. Bağışlama ile satış arasındaki sınır, uyuşmazlığın merkezindedir.

Sözleşme hangi hâllerde sona erer?

1. Tarafların yazılı anlaşmasıyla (TMK m.546/1). “Miras sözleşmesi, tarafların yazılı anlaşmasıyla her zaman ortadan kaldırılabilir.” Burada ilginç bir denge vardır: kanun sözleşmenin kurulmasını resmî şekle bağlarken, ortadan kaldırılmasını yazılı şekle tabi tutarak kolaylaştırmıştır. Noter huzuruna gitmeye gerek yoktur.

2. Mirasbırakanın tek taraflı kaldırması (TMK m.546/2). “Miras sözleşmesiyle mirasçı atanan veya kendisine belirli mal bırakılan kişinin, mirasbırakana karşı miras sözleşmesinin yapılmasından sonra mirasçılıktan çıkarma sebebi oluşturan davranışta bulunduğu ortaya çıkarsa; mirasbırakan, miras sözleşmesini tek taraflı olarak ortadan kaldırabilir. Tek taraflı ortadan kaldırma, vasiyetnameler için kanunda öngörülen şekillerden biriyle yapılır.”

Üç noktaya dikkat: davranış sözleşmenin yapılmasından sonra gerçekleşmiş olmalıdır; sebep TMK m.510’daki mirasçılıktan çıkarma sebeplerinden biri olmalıdır; ve bu hakka yalnızca mirasbırakan sahiptir — diğer taraf bu hükme dayanarak sözleşmeden dönemez.

3. Sağlararası edimlerin yerine getirilmemesi (TMK m.547). “Miras sözleşmesi gereğince sağlararası edimleri isteme hakkı bulunan taraf, bu edimlerin sözleşmeye uygun olarak yerine getirilmemesi veya güvenceye bağlanmaması hâlinde borçlar hukuku kuralları uyarınca sözleşmeden dönebilir.”

Bu hüküm, karşılıklı edim içeren sözleşmelerde belirleyicidir. “Bana bakacaksın, karşılığında mirasçım olacaksın” türü bir düzenlemede bakım yapılmıyorsa mirasbırakan dönebilir. Dikkat: yalnızca ifa etmemek değil, güvenceye bağlamamak da dönme sebebidir.

4. Lehtarın önce ölmesi. Lehine ölüme bağlı tasarruf yapılan kişi mirasbırakandan önce ölürse, sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa tasarruf kendiliğinden ortadan kalkar; ayrıca bir işleme gerek yoktur.

Kısmî dönme mümkündür. Mirasbırakan sözleşmenin yalnızca bir kısmından dönebilir; bu hâlde açıkça belirtilen hususlar geçerliliğini yitirirken diğerleri ayakta kalır.

Sınırlar, iade ve dava yolu

Saklı paylar korunur. Miras sözleşmesi mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü genişletmez. Sözleşme saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal ediyorsa, bu mirasçılar tenkis davası açarak saklı paylarının tamamlanmasını isteyebilir. Yani “sözleşme var” demek, diğer mirasçıların tümüyle dışlanabileceği anlamına gelmez.

Verilen ivaz geri istenebilir. Sözleşmeden dönülmesi hâlinde, karşı tarafça yerine getirilmiş sağlararası edimler sebepsiz zenginleşme kurallarına göre geri istenebilir. Bakım verilmiş, para ödenmiş ya da hizmet sunulmuşsa bunların karşılığı talep edilebilir.

Kimler dava açabilir? Miras sözleşmesinin ortadan kalkmasında hukuksal yararı bulunan mirasçılar ile lehine belirli mal bırakılan kişiler dava açabilir. Dava, ölüme bağlı tasarrufun iptali veya ortadan kaldırılması istemiyle görülür.

Üçüncü kişi lehine sözleşmede özel durum. Üçüncü kişi lehine yapılmış miras sözleşmesinde, üçüncü kişi hangi taraf aleyhine mirasçılıktan çıkarma fiilini gerçekleştirmişse, dönme hâlinde yalnızca o tarafın tasarrufları sona erer.

Yapılacaklar:

1. Belgenin aslını temin edin. Noterden düzenleme şeklinde mi yapılmış, iki tanık imzası var mı, taraflar aynı anda hazır bulunmuş mu?
2. Sonradan yapılmış işlemleri araştırın — daha sonra düzenlenen vasiyetname, tapu devirleri, bağışlamalar. Sözleşmeyle bağdaşmayanlara itiraz edilebilir.
3. Karşılıklı edim varsa ifayı belgeleyin — bakım yapıldığını gösteren sağlık kayıtları, harcama belgeleri, tanıklar. Dönme tartışmasının merkezi budur.
4. Saklı pay hesabı yaptırın — sözleşme saklı payı zedeliyorsa tenkis talebi kurulmalıdır.
5. Süreleri gözetin — tenkis ve iptal davalarının kendi süreleri vardır; ölümün ardından gecikilmemelidir.

Toplanacak belgeler: miras sözleşmesinin noter onaylı örneği, varsa sonraki vasiyetnameler, tapu ve banka kayıtları, edimlerin ifasına ilişkin belgeler, veraset ilamı ve mirasçı tablosu, terekenin aktifini gösteren kayıtlar.