Annem Vefat Etti, Evliydi – Mirastan Önce Babamın Payı Nasıl Ayrılıyor?

Sayısal Örnek: Mal Rejimi Önce, Miras Sonra

Sıranın neden bu kadar önemli olduğu, somut bir hesapla netleşir. Anne vefat etmiş; geride eş (baba) ve iki çocuk kalmış olsun.

Edinilmiş mallara katılma rejimi geçerli. Annenin edinilmiş malları 3.000.000 TL, babanın edinilmiş malları 1.000.000 TL. Kişisel mal ve borç yok.

Beşinci satır iki yönlü hesabın sonucudur: babanın 1.500.000 TL alacağından, terekenin ondan olan 500.000 TL alacağı düşülür ve net 1.000.000 TL kalır.

Altıncı satır ise mirasın başladığı noktadır: 3.000.000 TL’lik malvarlığından katılma alacağı ayrıldıktan sonra kalan 2.000.000 TL miras paylarına konu olur.

Babanın toplam alacağı: 1.000.000 TL katılma alacağı + 500.000 TL miras payı = 1.500.000 TL.

Sıra ters kurulup 3.000.000 TL doğrudan miras olarak paylaştırılsaydı, baba yalnızca 750.000 TL alırdı. Aradaki fark, katılma alacağının hesaba katılıp katılmamasından doğar.

Hangi Mallar Hesaba Girer, Hangileri Girmez?

Beşinci satır uygulamada belirleyicidir: evlilik sırasında miras yoluyla edinilen taşınmaz kişisel maldır ve katılma alacağı hesabına girmez. Ancak o taşınmazın kirası (üçüncü satır) edinilmiş maldır.

Üçüncü satır bu nedenle sıkça atlanır: kişisel malın kendisi hesaba girmez ama geliri girer. Miras kalan dükkânın yıllardır tahsil edilen kirası edinilmiş mal sayılır.

Sekizinci satır ise ikame değerleri kapsar: kişisel mal satılıp yerine başka bir mal alınmışsa, yeni mal da kişisel mal sayılabilir. Ancak bu, ikame ilişkisinin ispatına bağlıdır.

TMK m.222 ispat kuralını verir: belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden kimse iddiasını ispatla yükümlüdür; ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır. Ayrıca bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir.

Son cümle hesabın yönünü belirler: kişisel mal iddiasında bulunan taraf bunu ispatlamak zorundadır; ispatlayamazsa mal edinilmiş sayılır ve katılma alacağı hesabına girer.

Rejim Farklıysa veya Evlilik 2002 Öncesiyse

Katılma alacağı hesabı, mal rejiminin türüne bağlıdır. Yanlış rejim üzerinden yapılan hesap dosyayı baştan hatalı kurar.

İkinci satır uygulamada en karmaşık hesabı gerektirir: 2002 öncesi evliliklerde, eşler aksini kararlaştırmamışsa 1 Ocak 2002 tarihine kadar önceki rejim, bu tarihten sonra edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır.

Bu nedenle 2002 öncesi edinilmiş mallar ile sonrası ayrı ayrı değerlendirilir ve katılma alacağı yalnızca 2002 sonrası edinilen mallar üzerinden hesaplanır.

Üçüncü satır ise hesabı tümüyle ortadan kaldırır: geçerli bir mal ayrılığı sözleşmesi varsa katılma alacağı doğmaz ve terekenin tamamı doğrudan miras paylarına konu olur.

Bu nedenle dosyanın ilk adımı, evlilik tarihi ve mal rejimi sözleşmesi bulunup bulunmadığının tespitidir. Sözleşme varsa noter kayıtlarından, evlilik tarihi ise nüfus kayıtlarından öğrenilir.

Hesapta Esas Alınan Tarih

Birinci ve ikinci satır arasındaki fark sıkça karıştırılır: rejim ölümle sona erer, ancak malların değeri tasfiye anına göre belirlenir. Aradan geçen sürede değer artışı katılma alacağını etkiler.

TMK m.225/1: mal rejimi, eşlerden birinin ölümüyle sona erer. Boşanma davası devam ederken ölüm hâlinde ise m.225/2 uyarınca rejim dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer.

Üçüncü satır ise farklı bir hesaptır: tenkiste ölüm anındaki değer esastır. Aynı taşınmaz için katılma alacağı hesabında ve tenkis hesabında farklı değerler çıkabilir.

Bilirkişi raporunda hangi anın kullanıldığı bu nedenle denetlenmeli; yanlış an kullanılmışsa süresinde itiraz edilmelidir.

Katılma Alacağı ile Miras Payı Farkı

Dördüncü satır borca batık terekelerde belirleyicidir: sağ kalan eş mirası reddetse dahi katılma alacağını talep edebilir. Bu alacak mirasçılıktan değil mal rejiminden doğar.

Yani borçlu bir eşin ölümünde sağ kalan eş, mirası reddederek tereke borçlarından kurtulabilir ve aynı zamanda katılma alacağını isteyebilir.

Beşinci satır bu sonucu güçlendirir: katılma alacağı bakımından sağ kalan eş terekenin alacaklısı konumundadır; tereke borçları arasında sıraya girer ve miras paylarından önce karşılanır.

Üçüncü satır ise hesabın sırasını gösterir ve en sık yapılan hatayı önler: önce mal rejimi tasfiye edilir, sonra kalan tereke miras paylarına bölünür.

Hesabı Koruyan Hükümler: TMK m.229, m.241, m.239 ve 4787 s.K. m.4

Katılma alacağı hesabı, yalnızca ölüm anındaki mevcutla yapılmaz. Kanun, tasfiyeden önce eritilen malvarlığını hesaba geri katan ve alacağı üçüncü kişiye karşı koruyan hükümler öngörmüştür.

Eklenecek değerler: TMK m.229. Şu değerler edinilmiş mallara değer olarak eklenir: eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar; ve bir eşin mal rejimi süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler. Bu tür kazandırmalara ilişkin uyuşmazlıklarda mahkeme kararı, davanın kendisine ihbar edilmiş olması koşuluyla, kazandırmadan yararlanan üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir.

Bunun pratik anlamı. Ölümden kısa süre önce bir çocuğa veya yakına yapılan devir, “tapu onun adına” denilerek hesap dışında bırakılamaz. İki ölçüt ayrı işler: son bir yıl içindeki karşılıksız kazandırmalarda kast aranmaz; daha eski devirlerde ise alacağı azaltma kastının ortaya konması gerekir. Bu nedenle tapu ve banka hareketleri, evlilik süresinin tamamı için istenmelidir.

Üçüncü kişiye karşı dava: TMK m.241. Alacak, borçlu eşin malvarlığından karşılanamıyorsa hak kaybolmaz: tasfiye sırasında, borçlu eşin malvarlığı veya terekesi, katılma alacağını karşılamadığı takdirde, alacaklı eş veya mirasçıları, edinilmiş mallarda hesaba katılması gereken karşılıksız kazandırmaları, bunlardan yararlanan üçüncü kişilerden eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir.

Bu davanın süresi kısadır. Aynı madde uyarınca dava hakkı, alacaklı eş veya mirasçılarının haklarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl, her hâlde mal rejiminin sona ermesinin üzerinden beş yıl geçmekle düşer. Ölüm tarihi mal rejiminin sona erme anı olduğundan, beş yıllık üst süre ölümle işlemeye başlar; bu nedenle devir şüphesi varsa dosya bekletilmemelidir.

Borçlar ve denkleştirme: TMK m.230. Hesabın doğru kurulması için mal grupları arasındaki geçişler de düzeltilir: bir eşin kişisel mallara ilişkin borçları edinilmiş mallardan veya edinilmiş mallara ilişkin borçları kişisel mallarından ödenmiş ise, tasfiye sırasında denkleştirme istenebilir. Her borç, ilişkin bulunduğu mal kesimini yükümlülük altına sokar. Kişisel malla alınan taşınmaz için kredi taksitleri maaştan ödenmişse, bu kural devreye girer.

Ödeme güçlüğü: TMK m.239. Alacak belirlendikten sonra ödeme rejimi de düzenlenmiştir: katılma alacağı ve değer artış payı ayın veya para olarak ödenebilir. Ayrıca borçlu eş veya mirasçıları, ödemenin kendileri için ciddi güçlükler doğuracağını ileri sürerek uygun bir süre ertelenmesini isteyebilir; bu hâlde, aksine anlaşma yoksa ödenmeyen tutar için faiz ödenmesi ve durum gerektiriyorsa güvence gösterilmesi gerekir.

Görev ve usul: 4787 s.K. m.4 ve HMK m.2. Mal rejiminin tasfiyesi Türk Medenî Kanunu’nun aile hukuku kitabından doğduğundan, dava aile mahkemesinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi bakar. Buna karşılık terekenin paylaşılması ve tenkis gibi miras davaları HMK m.2 uyarınca asliye hukukta ve HMK m.11 uyarınca ölenin son yerleşim yeri mahkemesinde görülür. İki dava aynı dilekçede birleştirilemez.

Sıra neden bozulmamalı. Tasfiye tamamlanmadan paylaşma yapılırsa, sağ kalan eşin katılma alacağı terekeden ayrılmamış olur ve mirasçılara fazla pay dağıtılır. Bu hâlde eş, TMK m.241 yolu da dâhil olmak üzere alacağını ayrıca talep edebilir; paylaşma ise iade ve denkleştirme tartışmasına konu olur. Bu nedenle mirasçılık belgesi alındıktan sonra atılacak ilk adım tasfiye hesabıdır.

Talep Edilmezse Ne Olur?

Katılma alacağı, mahkeme tarafından resen dikkate alınmaz. Sağ kalan eş bu talebi ileri sürmezse, tereke doğrudan miras paylarına bölünür ve eş ciddi bir kayba uğrar.

Fark çoğu dosyada iki katından fazladır. Yukarıdaki örnekte talep edilmediğinde baba 1.500.000 TL yerine 750.000 TL alırdı.

Bu nedenle sağ kalan eşin bulunduğu her miras dosyasında ilk kontrol, mal rejiminin tasfiye edilip edilmediğidir. Paylaşma davası açılırken bu talep ayrıca ve açıkça ileri sürülmelidir.

Talep ayrı bir dava olarak da açılabilir; ancak paylaşma davasıyla birlikte yürütülmesi hem zaman hem masraf tasarrufu sağlar.

Tek bakışta: mal rejimi önce, miras sonra

Evli bir kişi vefat ettiğinde iki ayrı hesap yapılır ve sırası önemlidir: önce mal rejimi tasfiye edilir, ancak ondan sonra kalan net tereke miras olarak paylaşılır.