Annem Vefat Etti, Evliydi – Mirastan Önce Babamın Payı Nasıl Ayrılıyor?

Sıra neden önemli: iki ayrı hak, iki ayrı hesap

Evli bir kişi öldüğünde ortaya tek bir paylaşım değil, art arda gelen iki işlem çıkar. Bu sıra bozulduğunda sağ kalan eşin en büyük hakkı gözden kaçar.

Birinci aşama: mal rejiminin tasfiyesi

TMK m. 225 uyarınca mal rejimi, eşlerden birinin ölümüyle sona erer. Yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejiminde, TMK m. 236/1 uyarınca her eş veya mirasçıları, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur; karşılıklı alacaklar takas edilir.

Bu alacağın hukuki niteliği kritiktir: katılma alacağı bir miras hakkı değildir. Kanundan doğan kişisel bir alacaktır ve terekenin pasifinde yer alır. Yani terekeden önce çıkar; mirasçılar arasında paylaşılacak olan, bu alacak ayrıldıktan sonra kalan tutardır.

İkinci aşama: miras paylaşımı

Kalan tereke, TMK m. 495 vd. hükümlerine göre paylaşılır. Sağ kalan eş burada da mirasçıdır: TMK m. 499 uyarınca altsoyla birlikte mirasın dörtte birini alır. Sonuç olarak sağ kalan eş iki ayrı kalem elde eder: önce katılma alacağı, sonra miras payı.

Basit bir örnek

Ölen eşin edinilmiş mallarının artık değeri 4.000.000 TL, sağ kalan eşin artık değeri 0 olsun. Terekede başka mal bulunmadığını, geride eş ve iki çocuk kaldığını varsayalım. Sağ kalan eş önce katılma alacağı olarak 2.000.000 TL alır. Kalan 2.000.000 TL tereke olarak paylaşılır: eşe 1/4 ile 500.000 TL, her çocuğa 750.000 TL düşer. Eşin toplam eline geçen 2.500.000 TL olur. Tasfiye atlanıp doğrudan miras paylaşılsaydı eşin payı yalnızca 1.000.000 TL olurdu.

Hangi mallar hesaba girer, hangileri girmez?

Edinilmiş mallar (TMK m. 219)

• Eşin çalışmasının karşılığı olan edinimler (maaş, ücret, ikramiye, serbest meslek geliri),
• Sosyal güvenlik veya sosyal yardım kurum ve kuruluşlarının ya da personele yardım amacıyla kurulan sandık ve benzerlerinin yaptığı ödemeler,
• Kişisel malların gelirleri (kişisel bir taşınmazın kirası, kişisel paranın faizi, temettü),
• Edinilmiş malların yerine geçen değerler.

Kişisel mallar (TMK m. 220)

• Eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya,
• Mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan malvarlığı değerleri,
• Evlilik içinde miras yoluyla veya herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde edilen değerler,
• Manevi tazminat alacakları,
• Kişisel malların yerine geçen değerler.

Kişisel mallar tasfiyeye girmez; ancak gelirleri edinilmiş mal sayılır. Bu ayrım, miras yoluyla gelen bir dükkânın kirası gibi kalemlerde doğrudan sonucu değiştirir.

İspat yükü kimde? — TMK m. 222

Bu madde hesabın kaderini belirler: belirli bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden, iddiasını ispat etmekle yükümlüdür. Eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen mallar paylı mülkiyette sayılır. Ve en önemlisi: bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar “edinilmiş mal” kabul edilir.

Yani “bu ev benim kişisel malım” diyen tarafın bunu belgelemesi gerekir; belgeleyemezse mal edinilmiş sayılır ve yarısı karşı tarafa geçer.

Hesap nasıl yapılır ve hangi tarih esas alınır?

Zincir

1. Ölüm tarihinde mevcut mallar belirlenir (TMK m. 225: rejim ölümle sona erer).
2. Eklenecek değerler hesaba katılır (TMK m. 229): katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler ve karşılıksız kazandırmalar.
3. Denkleştirme yapılır (TMK m. 230): bir mal kesiminden diğerine yapılan kaymalar düzeltilir.
4. Edinilmiş mallara ilişkin borçlar çıkarılır ve artık değer bulunur (TMK m. 231). Bu hesapta değer kayıpları dikkate alınmaz; artık değer eksi çıkmaz.
5. Artık değerin yarısı üzerinde diğer eşin katılma alacağı doğar (TMK m. 236/1).

Hangi tarihteki değer?

TMK m. 232 ve 235 uyarınca mallar sürüm değerleriyle ve tasfiye anındaki durumlarına göre değerlendirilir. Yargıtay uygulamasında tasfiye tarihi karar tarihi olarak kabul edilmektedir. Bunun pratik sonucu şudur: 2010’da alınmış bir dairenin o günkü bedeli değil, karara en yakın tarihteki güncel değeri esas alınır.

Tapu kimin adına olursa olsun

Katılma alacağı kanundan doğan bir haktır. Bu hakkı talep eden eşin gelirinin olması ya da malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunmuş olması gerekmez. Taşınmaz tamamen ölen eşin adına kayıtlı olsa dahi sağ kalan eş artık değerin yarısını isteyebilir.

Rejim farklıysa veya evlilik 2002 öncesiyse

Sözleşmeyle başka rejim seçilmişse

Eşler noterde bir mal rejimi sözleşmesiyle mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı seçmişlerse hesap tamamen değişir. Örneğin mal ayrılığında katılma alacağı doğmaz; bu durumda ancak katkı payı veya değer artış payı gibi başka talepler gündeme gelebilir. İlk yapılacak iş, noterden mal rejimi sözleşmesi bulunup bulunmadığının araştırılmasıdır.

01.01.2002 öncesi evlilikler

Bu, uygulamada en sık atlanan noktadır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu 01.01.2002’de yürürlüğe girmiştir. 4722 sayılı Kanun’un 10. maddesi uyarınca, Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten önce evlenmiş olan eşler arasında o tarihe kadar tâbi oldukları mal rejimi devam eder; eşler bir yıl içinde başka bir mal rejimi seçmedikleri takdirde, bu tarihten geçerli olmak üzere yasal mal rejimini seçmiş sayılırlar.

Sonuç: 2002 öncesinde evlenmiş çiftlerde evlilik iki döneme bölünür. 01.01.2002’ye kadarki dönem eski rejime (mal ayrılığı) tabidir ve bu dönem için katılma alacağı değil, katkı payı alacağı istenebilir. 01.01.2002’den sonraki dönem ise edinilmiş mallara katılma rejimine tabidir. Malın hangi dönemde ve hangi kaynakla edinildiği bu yüzden ayrıca belirlenmelidir.

Ne yapmalı?

• Evlilik ve ölüm tarihlerini, varsa mal rejimi sözleşmesini tespit edin.
• Tapu, trafik, banka, SGK ve şirket kayıtlarından malvarlığının edinme tarihleriyle birlikte dökümünü çıkarın.
• Miras yoluyla veya bağışla gelen malları ve bunların gelirlerini ayrı gösterin.
• Mal rejimi tasfiyesi tamamlanmadan miras paylaşımına geçmeyin.