Yabancı gerçek ya da tüzel kişilerin Türk mahkemelerinde dava açması belirli güvenceler gerektirmektedir. “Cautio judicatum solvi” olarak da bilinen bu teminat yükümlülüğü; yabancı tarafın davayı kaybetmesi halinde Türk davalının masraflarını karşılamaya güvence sağlamak amacıyla öngörülmüştür. Bu yazıda MÖHUK m.48 kapsamındaki teminat yükümlülüğünün kapsamı, istisnaları ve tahkimle ilişkisi ele alınmaktadır.
1) Teminat Yükümlülüğünün Hukuki Dayanağı
5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.48 şunu hüküm altına almaktadır: “Türk mahkemelerinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, Türk vatandaşlarının aynı durumlarda tabi olmadıkları güvenceleri göstermek zorundadır.”
Bu düzenleme; Türk mahkemelerinin yabancı tarafın Türkiye’de varlığının olmadığı hallerde masrafların ödenmeyeceği kaygısından doğmaktadır.
2) Mütekabiliyet İstisnası
MÖHUK m.48/2, Türk vatandaşlarına karşılıklı muamele (mütekabiliyet) uygulayan ülkelerin vatandaşlarını teminattan muaf tutmaktadır. Türkiye’nin taraf olduğu ikili anlaşmalar ve Türk vatandaşlarına teminat şartı uygulamayan ülkeler bu muafiyetten yararlanır.
Mütekabiliyet tespiti için Yargıtay içtihadı ve Dışişleri Bakanlığı görüşleri belirleyicidir. Bazı AB üyesi ülkeler ile ABD, Türk vatandaşlarına mahkemelerinde teminattan muaf muamele yaptığından mütekabiliyet ilkesi uyarınca bu ülke vatandaşları da Türkiye’de teminattan muaf tutulabilir.
3) Muafiyet Halleri
Teminat zorunluluğundan muaf tutulan haller: (i) mütekabiliyet; (ii) Türkiye’nin taraf olduğu ikili ya da çok taraflı anlaşmalar; (iii) kişisel statüye ilişkin davalar (nüfus, aile, çocuk vesayeti); (iv) acele hal sayılan ihtiyati tedbir talepleri.
Yabancı yatırımcıların Türkiye’de açtığı ticari davalarda teminat yükümlülüğünün varlığı dava başlamadan teyit edilmelidir; zira bu şartın yerine getirilmemesi davanın usulden reddine yol açabilir.
4) Teminatın Belirlenmesi ve Türü
Teminat miktarı hakimin takdirine bırakılmıştır; davacının talep ettiği miktarın belirli bir yüzdesi olarak belirlenir. Nakit, banka teminat mektubu ya da taşınmaz teminatı kabul görebilir.
Teminat miktarının tespitine itiraz hakka sahiptir; ancak bu itiraz yargılamayı durdurmaz.
5) Tahkimde Teminat Yükümlülüğü
Tahkim yargılaması mahkeme yargılaması değildir; MÖHUK m.48 tahkime doğrudan uygulanmaz. MTK kapsamındaki milletlerarası tahkimde yabancı tarafın teminat göstermesi zorunluluğu bulunmamaktadır.
Ancak tahkim kararının Türk mahkemesinde tenfizinde ya da tahkim sonrasında icra takibinde yabancı tarafın MÖHUK m.48 kapsamına girebileceğini göz önünde bulundurmak gerekir.
6) Pratik Öneriler
Teminat yükümlülüğüne hazırlık için öneriler: (i) ülkenizin Türkiye ile mütekabiliyet ilişkisi olup olmadığını başvurudan önce araştırın; (ii) teminat öngörülüyorsa banka teminat mektubunu önceden temin edin; (iii) tahkim yolunu tercih ederek teminat yükümlülüğünden kaçınmayı değerlendirin; (iv) dava öncesi avukattan MÖHUK m.48 değerlendirmesi alın.
Sıkça Sorulan Sorular
Yabancılar Türk mahkemesinde teminat göstermek zorunda mı?
MÖHUK m.48 kapsamında kural olarak evet; ancak mütekabiliyet ve ikili anlaşmalar muafiyet sağlayabilir.
Hangi ülkelerin vatandaşları teminattan muaf?
Türk vatandaşlarına karşılıklı muamele yapan ülkelerin vatandaşları. Mütekabiliyet tespiti için Yargıtay içtihadı esas alınır.
Teminat gösterilmezse ne olur?
Dava usulden reddedilebilir ya da teminat göstermeye süre verilebilir.
Tahkimde teminat zorunlu mu?
MTK kapsamındaki milletlerarası tahkimde hayır. MÖHUK m.48 mahkeme yargılamasına özgüdür.
Teminat türleri nelerdir?
Nakit, banka teminat mektubu ya da taşınmaz teminatı kabul görebilir.
Acil hallerde teminattan muafiyet var mı?
Evet. İhtiyati tedbir gibi acele hal sayılan durumlarda teminat aranmayabilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman görüş esas alınmalıdır.
