Tenkiste Seçimlik Hak: Malı İade mi, Para mı? (TMK m.564)

Tenkis davası kazanıldığında taşınmaz kendiliğinden mirasçılar arasında paylaşılmaz. Mal değerinde azalma olmaksızın bölünemiyorsa devreye bir seçim hakkı girer: lehine kazandırma yapılan kişi ya tenkis edilmesi gereken kısmın değerini ödeyip malı elinde tutar ya da tasarruf edilebilir kısmın karşılığını para olarak alır.

Kanun Ne Diyor?

Türk Medeni Kanunu’nun 564. maddesi, bölünemeyen mal bakımından tenkisin nasıl uygulanacağını üç fıkrada düzenler.

“Değerinde azalma meydana gelmeksizin bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tâbi olursa, vasiyet alacaklısı, dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.”

İkinci fıkra, malın vasiyet alacaklısında kalması hâlinde ödenecek tutarın karar günündeki değere göre belirleneceğini düzenler. Üçüncü fıkra ise bu kuralların sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanacağını söyler.

Önce Bölünebilirlik İncelenir

Seçimlik hak doğrudan gündeme gelmez. Önce malın sabit tenkis oranında bölünüp bölünemeyeceği araştırılır.

Sabit tenkis oranı, tasarrufun tümünün değeri ile lehtara yapılan fazla kazandırma arasında kurulan orandır. Mal bu oranda bölünebiliyorsa, oluşan kısımlar bağımsız bölüm hâlinde taraflar adına tescil edilir ve seçim hakkına gerek kalmaz.

Bölünmezlik ortaya çıktığında ise TMK m.564’teki tercih hakkı devreye girer. Yargıtay uygulamasına göre bu koşul gerçekleşmeden davalının tercihi sorulamaz; daha önce yapılmış bir tercih beyanı sonuç doğurmaz.

İki Seçenek ve Sonuçları

Seçim hakkı, lehine kazandırma yapılan kişiye aittir. Önünde iki yol vardır ve ikisi de malın bütünlüğünü korur.

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Yargıtay kararlarında, seçim hakkının taşınmazın paylı mülkiyete dönüştürülmesi yönünde kullanılamayacağı belirtilmiştir. Yani “yarısı bende kalsın, yarısı ona geçsin” biçiminde bir tercih mümkün değildir.

Bu kural bilinçli bir tercihtir: amaç, bölünemeyen malın fiilen bölünerek değer kaybetmesini önlemektir.

Değer Hangi Güne Göre Hesaplanır?

Uygulamadaki en tartışmalı nokta budur ve tarafların eline geçecek tutarı doğrudan belirler.

Kanun metni, malın vasiyet alacaklısında kalması durumunda ödenecek kısmın karar günündeki değerinin para olarak ödetilmesine karar verileceğini düzenler.

Bu, uzun süren yargılamalarda önemli sonuç doğurur: taşınmaz değerindeki artış, dava süresince tarafların pozisyonunu değiştirir. Bu nedenle kıymet takdirine ve güncel değer tespitine itiraz aşaması, davanın en kritik anlarından biridir.

Ters Yön: İntifa ve İrat Kazandırmaları

Seçim hakkının her zaman lehtarda olduğu sanılır; oysa bir istisna vardır.

Miras bırakan tarafından tesis edilen intifa veya irat kazandırması tasarruf oranını aşıyorsa, seçim hakkı saklı paylı mirasçıya aittir. Mirasçı dilerse kazandırmanın tenkisini, dilerse tasarruf edilebilir miktarı nakden ödeyerek tasarrufun getirdiği yükümlülüğün kaldırılmasını isteyebilir.

İntifa hakkının veya iradın sermaye değeri hesaplanırken yürürlükteki ortalama faiz oranı ile kazandırmanın muhtemel devam süresi dikkate alınır.

Pratik Sonuçlar

Uzun bir rehberdi; en kritik noktaları bir arada bırakalım.

• Seçim hakkı, sabit tenkis oranında bölünmezlik tespit edilmeden doğmaz.
• Hak lehtardadır; saklı paylı mirasçı seçim yapamaz.
• Paylı mülkiyete dönüştürme yönünde tercih kullanılamaz.
• Ödenecek tutar karar günündeki değere göre belirlenir.
• Kurallar sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.
• İntifa ve irat kazandırmalarında seçim hakkı ters yönde, mirasçıdadır.
• Kıymet takdirine itiraz, eline geçecek tutarı doğrudan etkiler.

Örnek Hesap: Seçim Neyi Değiştirir?

Rakamlarla bakıldığında iki seçeneğin sonucu netleşir. Basitleştirilmiş bir örnek üzerinden ilerleyelim.

Miras bırakanın iki çocuğu var ve tek malvarlığı 1.200.000 TL değerinde bir daire. Bu daireyi vasiyetle çocuklardan birine bırakıyor. Diğer çocuğun yasal miras payı 600.000 TL, saklı payı ise bunun yarısı olan 300.000 TL’dir. Tasarruf edilebilir kısım 900.000 TL, saklı pay ihlali 300.000 TL’dir.

Lehtar malı elinde tutmayı seçerse: saklı paya karşılık gelen 300.000 TL’yi kardeşine nakden öder ve dairenin tamamı kendi adına tescil edilir.

Lehtar malı bırakmayı seçerse: tasarruf edilebilir kısma karşılık gelen 900.000 TL’yi alır ve dairenin tamamı davacı kardeş adına tescil edilir.

Görüldüğü gibi her iki yolda da daire bölünmez; değişen şey mülkiyetin kimde kalacağı ve kimin kime ödeme yapacağıdır. Seçim, tarafların nakit imkânına ve taşınmaza duydukları bağlılığa göre yapılır.

Davada Karşılaşılan Üç Sorun

Tercihin erken sorulması. Bölünmezlik tespit edilmeden alınan tercih beyanı sonuç doğurmaz. Yargılamada bu sıranın atlanması bozma sebebi olabilmektedir.

Değerleme tarihinin karıştırılması. Saklı pay hesabında mirasın açıldığı tarihteki değerler, seçimlik hak sonucunda ödenecek tutarda ise karar günündeki değer gündeme gelir. İki tarihin karıştırılması sonucu doğrudan değiştirir.

Paylı mülkiyet talebi. Taraflar çoğu zaman taşınmazın hisseli hâle getirilmesini ister. Yargıtay kararlarında bu yönde bir tercihin kullanılamayacağı belirtilmiştir; talep bu şekilde kurulursa reddedilir.

Bu üç nokta, tenkis davasının teknik olarak en çok hata yapılan yanlarıdır. Muris muvazaası ile tenkis arasında doğru dava seçimi yapılması da ayrıca önem taşır.

Tenkis Sürecinin Bütünü İçinde Seçimlik Hak

Seçimlik hak, tenkis davasının son aşamasıdır. Ona ulaşabilmek için önceki halkaların doğru kurulmuş olması gerekir.

Önce dava hakkı. Tenkis davasını yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir. Saklı payı bulunmayan mirasçı için bu yol kapalıdır; onun elindeki araç muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davasıdır.

Sonra süre. Tenkis, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılmasının üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bu süreler hak düşürücüdür.

Ardından hesap. Net tereke bulunur, tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenerek hesap terekesi oluşturulur, saklı paylar ve tasarruf edilebilir kısım hesaplanır.

Sonra sıra. Birden fazla kazandırma varsa kanunda öngörülen sıraya göre tenkis edilir; ölüme bağlı tasarruflar sağlararası kazandırmalardan önce gelir.

En sonda bölünebilirlik ve seçim. Ancak bu aşamada TMK m.564 devreye girer. Saklı pay ve tasarruf nisabı hesabınız için hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Seçimlik Hak Nasıl Kullanılır?

Kazandırmanın konusu bölünemez nitelikteyse, kazandırılan kişiye iki yönlü bir tercih hakkı tanınmıştır.

İkinci ve dokuzuncu satırlar bu düzenlemenin asıl faydasını verir: kazandırılan kişi, tenkis edilen kısmın parasal değerini ödeyerek taşınmazı bölünmeden elinde tutabilir. Bu, özellikle aile evi veya işletme gibi bölünmesi ekonomik olarak zararlı mallarda taşınmazın bütünlüğünü korur. Altıncı satır ise hesabın tarihini belirler — değerleme mirasın açıldığı ana göre yapılır.

Tenkis ve saklı pay rehberlerimiz: tenkis davası ve saklı pay · tasarruf edilebilir kısım ve saklı pay oranları · tenkiste sıra · tenkis def’i · muvazaa mı tenkis mi · mirasta denkleştirme

Seçimlik Hak Kime Ait, Nasıl Kullanılır?

Birinci ve altıncı satırlar bu maddenin özüdür: seçim hakkı davacıya değil, kazandırmadan yararlanan davalıya aittir.

Tenkis davası açan saklı paylı mirasçı, taşınmazın kendisine verilmesini talep edemez; davalı isterse parasal denkleştirmeyi tercih edebilir.

İkinci satır maddenin uygulama alanını sınırlar: seçimlik hak yalnızca kazandırma bölünemez nitelikteyse gündeme gelir.

Bölünebilir kazandırmalarda önce bölünme incelenir ve seçimlik hakka gerek kalmaz.

İntifa ve İrat Kazandırmalarında Ters Yön

Altıncı satır bu maddeyi TMK m.564’ten ayıran noktadır: intifa ve irat kazandırmalarında seçim hakkı mirasçılara geçer.

Yani olağan tenkiste seçim davalıdayken, burada saklı paylı mirasçılar tercih yapar.

Beşinci satır pratikte kurtarıcıdır: uzun süreli bir intifa hakkı terekeyi kullanılamaz hâle getiriyorsa, mirasçılar tasarruf edilebilir kısmı lehtara devredip yükten kurtulmayı seçebilir.

Bu, ömür boyu intifa yükü altındaki taşınmazlarda çoğu kez daha akılcı bir çözümdür.

Sayısal Örnek: İki Seçenek, İki Sonuç

Bu tabloda A çocuğu iki seçenekle karşı karşıyadır ve tercih doğrudan onundur.

Malı tutmayı seçerse B’ye 750.000 TL öder ve taşınmaz onda kalır.

Malı geri vermeyi seçerse taşınmaz terekeye döner ve A yalnızca tasarruf edilebilir kısma karşılık gelen değeri alır.

Dördüncü satır hesabın çıkış noktasıdır: TMK m.506/1 uyarınca altsoyun saklı payı, yasal miras payının yarısıdır.

Uygulamada Sık Görülen Altı Aksaklık

İkinci satır en sık yapılan hesap hatasıdır: TMK m.565 uyarınca tenkis hesabında değer, mirasın açılması anına göre belirlenir; devir tarihindeki değer esas alınmaz.

Dördüncü satır kazanılan davayı sonuçsuz bırakabilir: taşınmaz yargılama sırasında iyiniyetli üçüncü kişiye devredilirse TMK m.1023 uyarınca kazanımı korunur.

Bu nedenle dava dilekçesiyle birlikte tapu kaydına tedbir şerhi ve terditli tazminat talebi ileri sürülmelidir.

Beşinci satır usulî bir çözümdür: davalı seçimini bildirmiyorsa mahkemeden kesin süre verilmesi istenebilir.

Seçimlik Hak, Tenkis Sürecinin Neresinde?

Dördüncü satır çok kazandırma bulunan dosyalarda belirleyicidir: TMK m.570 uyarınca tenkis, ölüme bağlı tasarruflardan başlanarak yapılır.

Sağlararası kazandırmalar ancak ölüme bağlı tasarrufların tenkisi yetmezse, en yeni tarihlisinden başlanarak geriye doğru tenkis edilir.

Beşinci satır ise seçimlik hakkın ön şartıdır: bölünebilirlik incelenmeden seçimlik hakka geçilemez.

Altıncı satır ise sürecin dönüm noktasıdır ve tercih davalıya aittir.

Seçim Yapan Taraf İçin Kontrol Listesi

İkinci satır tercihi belirleyen asıl ölçüttür: malı tutmak, saklı pay karşılığını nakden ödemeyi gerektirir.

Ödeme gücü yoksa taşınmazı geri verip tasarruf edilebilir kısma karşılık gelen değeri almak daha isabetli olabilir.

Üçüncü satır ise davalı lehine bir dengedir: taşınmaza yapılan zorunlu ve faydalı giderler hesapta dikkate alınır.

Altıncı satır ise usulî bir tedbirdir: seçim yazılı olarak bildirilmezse mahkeme kesin süre verir ve süreç uzar.

Kanun Metninin İki Fıkrası Ne Diyor?

İkinci satır kaçış yolunu kapatır: kazandırma konusu mal elden çıkarılmış olsa dahi tenkis talebi düşmez, değeri istenir.

Beşinci ve altıncı satırlar ise iade kapsamını belirler: TMK m.566 uyarınca iyiniyetli lehtar yalnızca elinde kalanı geri verir.

Kötüniyetli lehtar ise malın değerinden ve elde ettiği semerelerden sorumludur.

Yedinci satır ise süre kaçırılmış dosyalarda kurtarıcıdır: tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Tenkis Sırası: Hangi Kazandırma Önce İndirilir?

Birinci ve ikinci satırlar sıralamanın özüdür: sağlararası kazandırmalara ancak ölüme bağlı tasarrufların tenkisi yetmediğinde geçilir.

Üçüncü satır ise çok sayıda devir bulunan dosyalarda belirleyicidir: sağlararası kazandırmalar en son yapılanından başlanarak geriye doğru indirilir.

Bu, ölüme yakın tarihte yapılan devirlerin ilk sırada tenkise tabi tutulacağı anlamına gelir.

Yedinci satır ise özel bir hesap kuralıdır: TMK m.567 uyarınca hayat sigortası alacağı, murisin ödediği primlerin satın alma değeri üzerinden tenkise tabi tutulur.

İade Kapsamı: İyiniyet Farkı

Birinci satır iade kapsamının temel ayrımıdır: TMK m.566/1 uyarınca iyiniyetli lehtar yalnızca elinde kalanı geri verir.

Dördüncü satır ise kötüniyetli lehtarın sorumluluğunu genişletir: elde etmeyi ihmal ettiği semereler bakımından da sorumlu tutulur.

Yedinci satır ispat yükünü belirler: TMK m.3 uyarınca iyiniyet asıldır; kötüniyet iddiasında bulunan taraf bunu ispatlamak zorundadır.

Bu nedenle dava dilekçesinde lehtarın saklı payı zedelediğini bildiğini gösteren olgular somut biçimde ortaya konmalıdır.

Seçimlik Hak Kullanılmadan Önce Sorumluluğun Belirlenmesi

Seçimlik hakkın gündeme gelebilmesi için önce kimin, ne kadar tenkise katlanacağının belirlenmesi gerekir. Türk Medeni Kanunu bu sorumluluğu iki ayrı hükümle sınırlamıştır ve bu sınırlar aşılarak yapılan bir hesap, seçimlik hakkın kullanılacağı tutarı da yanlış çıkarır.

Birinci satır uygulamada çoğu kez atlanır. Davalı da saklı paylı bir mirasçıysa, elindeki kazandırmanın tamamı değil, yalnızca kendi saklı payını aşan kısmı tenkise konu olur. Seçimlik hak da ancak bu kısım üzerinden kullanılır; hesabın bu sınıra göre kurulmaması, malın gereğinden büyük bir bölümünün iadesi sonucunu doğurur.

Sabit Tenkis Oranı ile Seçimlik Hakkın İlişkisi

Seçimlik hak, malın sabit tenkis oranında bölünüp bölünemediği belirlendikten sonra devreye girer. Bu iki adım birbirinin yerine geçmez.

Dördüncü adım teknik bir tespittir ve keşif ile bilirkişi incelemesini gerektirir. İmar mevzuatına göre ifraz edilebilen bir arsa ile tek bağımsız bölümden oluşan bir daire bu yönden farklıdır. Bölünebilirlik incelemesi yapılmadan doğrudan seçimlik hakka geçen bir rapor, eksik incelemeye dayanır.

Savunma tarafı için tenkis def’i rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

TMK 564 seçimlik hakkı nedir?

Değerinde azalma meydana gelmeksizin bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tâbi olursa, vasiyet alacaklısı dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.

Seçim hakkı kime aittir?

Seçim hakkı, lehine kazandırma yapılan kişiye yani vasiyet alacaklısına veya sağlararası kazandırma lehtarına aittir; saklı paylı mirasçıya değil.

Hak ne zaman doğar?

Yargıtay uygulamasına göre seçim hakkı, tasarrufa konu malın sabit tenkis oranında bölünemediği tespit edildikten sonra doğar. Bu koşul gerçekleşmeden yapılan bir tercih beyanı sonuç doğurmaz.

Sabit tenkis oranı nedir?

Tasarrufun tümünün değeri ile lehtara yapılan fazla kazandırma arasında kurulan orandır. Mal bu oranda bölünebiliyorsa bölünerek taraflar adına tescil edilir; bölünemiyorsa seçimlik hak gündeme gelir.

Taşınmazın paylı mülkiyete dönüştürülmesi istenebilir mi?

Hayır. Yargıtay kararlarında, TMK m.564’teki seçim hakkının taşınmazın paylı mülkiyete dönüştürülmesi yönünde kullanılamayacağı belirtilmiştir. Seçim yalnızca iki yönden biri olabilir.

Ödenecek değer hangi güne göre belirlenir?

Kanun metnine göre, tasarruf konusu malın vasiyet alacaklısında kalması durumunda ödenecek tutar karar günündeki değere göre belirlenir.

Bu kurallar bağışlamalarda da uygulanır mı?

Evet. TMK m.564/3 uyarınca bu kurallar sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.

İntifa veya irat kazandırmasında da aynı mı?

Hayır. İntifa veya irat kazandırmalarında seçim hakkı ters yöndedir ve saklı paylı mirasçıya aittir; mirasçı dilerse tenkisi, dilerse tasarruf edilebilir miktarı nakden ödeyerek yükümlülüğün kaldırılmasını isteyebilir.

Seçim yapılmazsa ne olur?

Hâkim tarafından tercih sorulur. Tercih kullanılmadan tenkis sonunda ödenecek karşılık miktarı belirlenemeyeceğinden, sürecin bu aşaması atlanamaz.

Seçim yaparken neye dikkat etmeliyim?

Nakit imkânınızı ve taşınmaza duyduğunuz bağlılığı birlikte değerlendirin. Malı elinde tutmak isteyen taraf saklı pay karşılığını nakden ödemek zorundadır; bu tutar karar günündeki değere göre belirlenir.

Değerleme hangi tarihe göre yapılır?

Saklı pay hesabında mirasın açıldığı tarihteki değerler esas alınırken, seçimlik hak sonucunda ödenecek tutar karar günündeki değere göre belirlenir. İki tarih karıştırılmamalıdır.

Tenkis davasını kim açabilir?

Yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir. Saklı payı bulunmayan mirasçı için bu yol kapalıdır; onun elindeki araç muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davasıdır.

Birden fazla kazandırma varsa hangisi önce tenkis edilir?

Kanunda öngörülen sıra izlenir; ölüme bağlı tasarruflar sağlararası kazandırmalardan önce tenkis edilir.

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyanız için hukuki değerlendirme gereklidir.

Seçim hakkı kullanıldıktan sonra değiştirilebilir mi?

Kullanılan seçimlik hak kural olarak bağlayıcıdır. Bu nedenle karar öncesinde değerleme ve bölünebilirlik iyi incelenmelidir.