Tenkis Def’i: Süre Geçtikten Sonra da Kullanılabilen Savunma (TMK m.571)

Tenkis davası açma hakkı belirli sürelerle sınırlıdır ve bu süreler kaçırıldığında dava yolu kapanır. Ancak kanunda çoğu kişinin bilmediği bir cümle vardır: tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Bu tek cümle, kapandığı sanılan bir kapıyı belirli koşullarda yeniden açar.

Kanundaki Tek Cümle

Türk Medeni Kanunu m.571, tenkis davası bakımından hak düşürücü süreleri düzenler. Maddenin son cümlesi ise ayrı bir kapı açar.

“Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.”

Son cümle, süre tartışmasının tamamını farklı bir zemine taşır. Dava hakkı düşmüş olsa bile, tenkis iddiası savunma olarak kullanılabilir.

Dava ile Def’i Arasındaki Fark

İkisi de aynı hukuki değerlendirmeye dayanır; fark, kimin harekete geçtiğindedir.

Tablonun ikinci satırı bu yazının özüdür: aynı hukuki iddia, davada süreye tabiyken savunmada değildir.

Def’i Ne Zaman Devreye Girer?

Def’i kendiliğinden kullanılamaz; kendisine karşı bir talep yöneltilmiş olması gerekir. Uygulamada tipik senaryolar şunlardır.

Vasiyet alacaklısı malın teslimini istiyorsa. Miras bırakan belirli bir malı vasiyet etmiş, vasiyet alacaklısı yıllar sonra malın teslimini talep ediyorsa, mirasçı saklı payının zedelendiğini def’i olarak ileri sürebilir.

Lehtar tapu tescili istiyorsa. Ölüme bağlı tasarrufa dayanarak tescil talep eden kişiye karşı aynı savunma kullanılabilir.

Terekeden alacak talep ediliyorsa. Kazandırmaya dayanan bir alacak talebine karşı def’i ileri sürülebilir.

Ortak nokta şudur: mal veya hak henüz lehtara fiilen geçmemiş, geçmesi için mirasçıdan bir şey isteniyor olmalıdır. Mal çoktan lehtarın eline geçmişse def’i işlevsiz kalır; çünkü savunulacak bir talep yoktur.

Def’inin Sınırı: Savunmadan İbarettir

Bu, def’inin en önemli sınırıdır ve çoğu zaman yanlış anlaşılır.

Def’i, aktif bir iade talebi doğurmaz. Mirasçı, def’i yoluyla lehtarın elindeki malın kendisine verilmesini isteyemez; yalnızca kendisinden istenen şeyi vermekten saklı payı ölçüsünde kaçınabilir.

Bunun pratik sonucu şudur: malın fiilen kimin elinde olduğu belirleyicidir.

Bu tablo, süre kaçırılmış dosyalarda gerçekçi bir değerlendirme yapmayı sağlar. Def’i her kapıyı açmaz; yalnızca lehtarın hâlâ bir şey talep ettiği hâllerde işlevlidir.

Sürelerin Yeniden Başladığı Hâl

Maddede gözden kaçan bir kural daha vardır: bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar.

Bunun anlamı şudur: miras bırakan iki ayrı vasiyetname yapmış, sonraki iptal edilmiş ve bu iptal önceki vasiyetnamenin yürürlüğe girmesini sağlamışsa, önceki tasarruf bakımından süreler iptal kararının kesinleşmesinden itibaren yeniden işlemeye başlar.

Bu kural, birden fazla ölüme bağlı tasarrufun bulunduğu dosyalarda süre hesabını tümüyle değiştirebilir. Süre geçmiş görünen bir dosyada, önce iptal kararlarının varlığı ve kesinleşme tarihleri kontrol edilmelidir.

Süre Geçmiş Dosyada Değerlendirme Sırası

Tenkis süresi kaçırılmış bir dosyada bütün yolların kapandığı sonucuna varmak erken bir karardır. Şu sıra izlenmelidir.

Dördüncü satır uygulamada en sık kullanılan alternatiftir: tapuda satış gösterilerek yapılan devirlerde muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası, tenkisten farklı bir hukuki temele dayanır ve süre bakımından farklı değerlendirilir.

Bu nedenle süre geçmiş görünen dosyalarda ilk yapılacak iş, devrin tapudaki hukuki sebebini incelemektir.

Def’i İleri Sürülünce Ne Olur?

Def’i, davanın hukuki incelemesini ortadan kaldırmaz; aksine tam bir tenkis hesabı yapılmasını gerektirir.

Hesap yine kurulur. Net tereke bulunur, tenkise tabi kazandırmalar eklenerek hesap terekesi oluşturulur, saklı paylar ve tasarruf edilebilir kısım hesaplanır.

Oran belirlenir. Saklı payın ne ölçüde zedelendiği ve buna karşılık gelen oran tespit edilir.

Sonuç savunma yönünde doğar. Mahkeme, lehtarın talebini bu oran ölçüsünde reddeder. Yani mirasçı, saklı payını zedeleyen kısım kadarını vermekten kurtulur.

Fazlası verilir. Tasarruf edilebilir kısma karşılık gelen bölüm bakımından lehtarın talebi kabul edilir; def’i talebin tamamını reddettirmez.

Bu nedenle def’i ileri sürülen dosyalarda da bilirkişi incelemesi yapılır ve rapora itiraz aşaması aynı önemi taşır.

Savunma Dilekçesinde Def’i Nasıl Kurulur?

Def’i, açıkça ileri sürülmesi gereken bir savunmadır; kendiliğinden dikkate alınmaz.

Açık ifade. Savunma dilekçesinde tenkis def’inin ileri sürüldüğü açıkça yazılmalıdır. Genel itirazlar bu sonucu doğurmaz.

Sıfatın gösterilmesi. Saklı paylı mirasçı olduğunuz mirasçılık belgesiyle ortaya konulmalıdır. Saklı payı bulunmayan mirasçı bu yolu kullanamaz.

Kazandırmaların listelenmesi. Terekedeki bütün tenkise tabi kazandırmalar gösterilmelidir; hesap ancak bu envanterle doğru kurulur.

Zamanında ileri sürme. Savunma sebepleri kural olarak cevap dilekçesinde bildirilir. Sonradan ileri sürülmesi hâlinde karşı tarafın muvafakati veya ıslah gündeme gelebileceğinden, def’i baştan dilekçeye konulmalıdır.

Delillerin bildirilmesi. Tereke envanteri, tapu kayıtları ve kazandırma belgeleri süresinde bildirilmelidir.

Def’i, İtiraz ve Karşı Dava: Üç Ayrı Araç

Savunma yaparken hangi aracın kullanıldığı, sonucu doğrudan belirler. Uygulamada bu üç kavram sıkça birbirinin yerine kullanılır.

İtiraz. Hakkın hiç doğmadığını ya da sona erdiğini ileri sürmektir. Mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır; ayrıca ileri sürülmesi gerekmez. Örneğin vasiyetnamenin şekil şartını taşımadığı bir itirazdır.

Def’i. Hakkın varlığını kabul edip, onu kullanmaya engel bir sebebe dayanmaktır. Mahkeme kendiliğinden dikkate almaz; açıkça ileri sürülmesi şarttır. Tenkis def’i ve zamanaşımı def’i bu kategoridedir.

Karşı dava. Savunmayla yetinmeyip aktif bir talepte bulunmaktır. Süreye tabidir ve harç doğurur; ancak sonucu da daha geniştir, iade sağlar.

Pratik ayrım şudur: kendinizden istenen şeyi vermemek istiyorsanız def’i yeterlidir. Karşı taraftan bir şey almak istiyorsanız dava veya karşı dava gerekir; bu durumda tenkis süreleri yeniden gündeme gelir.

Bu nedenle savunma hazırlanırken hedefin baştan netleştirilmesi gerekir: korunmak mı, geri almak mı?

Def’i ile Dava Arasındaki Fark

Tenkis hem dava hem def’i olarak ileri sürülebilir; ikisinin süre rejimi tamamen farklıdır.

İkinci ve yedinci satırlar bu kurumun en değerli yönünü verir: tenkis davası açma süresi geçmiş olsa dahi, saklı payı zedelenen mirasçı kendisine karşı açılan bir davada tenkisi def’i olarak her zaman ileri sürebilir. Sekizinci satır ise sınırı çizer — def’i yalnızca savunma aracıdır; kendisinden bir talep gelmedikçe aktif olarak kullanılamaz.

Tenkis ve saklı pay rehberlerimiz: tenkis davası ve saklı pay · tasarruf edilebilir kısım ve saklı pay oranları · tenkiste sıra · tenkis def’i · muvazaa mı tenkis mi · mirasta denkleştirme

Def’i, İtiraz ve Karşı Dava: Üç Ayrı Araç

Süre geçtikten sonra elde kalan araçların birbirinden ayrılması gerekir; çünkü hâkimin bunları dikkate alma biçimi farklıdır.

İkinci satır kritiktir: tenkis def’i hâkim tarafından resen dikkate alınmaz. Savunma dilekçesinde açıkça ileri sürülmezse, hakkın süresiz olması bir işe yaramaz.

TMK m.571/3 hakkı tanır: “Tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.” Ancak “her zaman” ifadesi, davanın herhangi bir aşamasında değil; savunma hakkının kullanıldığı aşamada anlamına gelir.

Üçüncü satır ise farklı bir seçenektir: tenkis talebi karşı dava olarak da ileri sürülebilir; ancak bu hâlde dava süresi işler ve süre geçmişse karşı dava reddedilir. Def’i ise süreye tabi değildir.

Bu nedenle süre geçmiş dosyalarda doğru araç def’idir, karşı dava değil.

Def’inin Sınırı: Savunmadan İbarettir

Dördüncü satır def’inin en önemli sınırıdır: def’i yoluyla aktif bir alacak elde edilemez. Yalnızca karşı tarafın talebi saklı pay ölçüsünde reddedilir veya sınırlanır.

Somut örnek: vasiyet alacaklısı taşınmazın teslimini istiyorsa, süresini kaçırmış saklı paylı mirasçı def’i ileri sürerek talebin saklı payını aşan kısımla sınırlı kabul edilmesini sağlayabilir. Ancak kendisi ayrıca bir tutar talep edemez.

Beşinci satır ise def’inin ön şartını gösterir: kullanılabilmesi için kendisine karşı bir talep yöneltilmiş olması gerekir. Kimse dava açmıyorsa def’i ileri sürülecek bir zemin yoktur.

Bu, süre geçmiş dosyalarda beklemeyi anlamlı kılar: karşı taraf talebini ileri sürdüğünde def’i devreye girer. Ancak terekedeki mal fiilen elden çıkıyorsa bekleme riskli olur.

Savunma Dilekçesinde Def’i Nasıl Kurulur?

Tenkis def’i resen dikkate alınmadığından, savunma dilekçesinde açık ve gerekçeli biçimde kurulmalıdır.

Üçüncü satır hesabı gerektirir: saklı payın zedelendiği somut olarak ortaya konmalıdır. TMK m.507 uyarınca ölüm günündeki mevcut mallardan borçlar düşülür, TMK m.508 uyarınca sağlararası kazandırmalar eklenir ve net tereke bulunur.

Dördüncü satırda bilirkişi incelemesi talep edilmelidir. Def’i ileri sürülmüş ancak hesap istenmemişse, mahkeme saklı payın zedelenip zedelenmediğini değerlendiremez.

Beşinci satır ise talebin şeklini gösterir: def’i ile karşı tarafın talebi tümüyle reddedilmez; saklı payı aşan kısımla sınırlandırılır. Talep bu şekilde kurulmalıdır.

Def’i İleri Sürülünce Ne Olur?

İkinci satır süreyi uzatan aşamadır: def’i ileri sürüldüğünde mahkeme tenkis davasındakine benzer bir hesap yaptırmak zorunda kalır. Bu, dosyayı aylarca uzatabilir.

Dördüncü satır ise hesabın önemini gösterir: saklı pay gerçekte zedelenmemişse def’i reddedilir ve karşı tarafın talebi olduğu gibi kabul edilir.

Bu nedenle def’i ileri sürmeden önce kaba bir hesap yapılması gerekir. Zedelenme yoksa def’i yalnızca süreyi uzatır ve yargılama gideri riski doğurur.

Beşinci satır usule ilişkindir: def’i ayrı bir karara bağlanmaz; esas davayla birlikte hükme bağlanır ve kanun yolu da esas kararla birlikte işler.

Def’i ile Birlikte Değerlendirilecek Diğer Yollar

Süre geçmiş dosyalarda def’i tek araç değildir. Diğer yollarla birlikte değerlendirilmelidir.

İkinci satır TMK m.559’un son cümlesine dayanır: “İptal davası açma hakkı düşmüş olsa bile, her zaman def’i yoluyla tasarrufun iptali ileri sürülebilir.”

Bu, tenkis def’inden daha güçlü bir savunmadır: iptal def’i kabul edilirse tasarruf tümüyle etkisiz kalır, tenkis def’inde ise yalnızca saklı pay ölçüsünde sınırlama olur.

Üçüncü satır ise saldırı imkânı sunar. Def’i yalnızca savunmada kullanılırken, muris muvazaası davası doğrudan açılabilir ve süreye tabi değildir.

Dördüncü satır da aktif bir talep doğurur: kazandırma yasal bir mirasçıya yapılmışsa TMK m.669 uyarınca denkleştirme istenebilir ve bu, def’inin aksine alacak doğurur.

Bu nedenle süre geçmiş dosyalarda önce aktif yollar (muvazaa, denkleştirme) değerlendirilmeli; bunlar mümkün değilse def’i imkânı saklı tutulmalıdır.

Def’i Kullanılırken Sık Yapılan Hatalar

Dördüncü satır en pahalı hatadır: tenkis talebi karşı dava olarak ileri sürülürse dava süresi işler ve TMK m.571’deki süreler geçmişse talep reddedilir. Def’i ise süreye tabi değildir.

Beşinci satır ise sıfat şartını hatırlatır: def’i yalnızca saklı paylı mirasçılar tarafından ileri sürülebilir. Kardeşler gibi saklı payı bulunmayanlar için bu yol kapalıdır; onların yolu muris muvazaasıdır.

Birinci satır ise en sık karşılaşılanıdır: hakkın süresiz olması, ileri sürülmesini gereksiz kılmaz. Savunma dilekçesinde yazılmayan def’i, hiç ileri sürülmemiş sayılır.

Def’i ile Dava Arasındaki Pratik Farklar

Tenkis hakkının dava yoluyla mı yoksa def’i olarak mı ileri sürüleceği, dosyanın seyrini doğrudan belirler. Aşağıdaki tablo iki yolun uygulamadaki farklarını bir arada gösterir.

Tenkis davası ile def’inin karşılaştırması

Tablodaki üçüncü satır, def’inin asıl değerini gösterir: dava açma süresi geçmiş olsa dahi, kendisine karşı talepte bulunulan taraf tenkisi savunma olarak ileri sürebilir. Ancak dördüncü satır aynı ölçüde önemlidir — savunma dilekçesine yazılmayan def’i hiç ileri sürülmemiş sayılır.

Def’i Kullanılırken Uygulanacak Sıralama

Tenkis def’i, süre geçtikten sonra da ileri sürülebilen bir savunmadır; ancak kabul edildiğinde hesap, tenkis davasındakiyle aynı kurallara göre yapılır. Bu nedenle def’i ileri süren tarafın, hesabın hangi sırayla kurulacağını da bilmesi gerekir.

Sıralama, def’i bakımından çift yönlü sonuç doğurur. Bir yandan, saklı payı tamamlamaya ölüme bağlı tasarrufların tenkisi yetiyorsa sağlararası kazandırmalara hiç sıra gelmez. Öte yandan, def’i ileri süren taraf yalnızca kendi elindeki kazandırmanın tenkisiyle karşılaşır; sıralamada önce gelen bir kazandırma dava konusu edilmemiş olsa bile hesap bu sıraya göre kurulur.

Def’i Kabul Edilirse Ne Hükmedilir?

Def’inin kabulü, kazandırmanın tümüyle geçersiz sayılması sonucunu doğurmaz; yalnızca saklı payı zedeleyen kısım bakımından sonuç doğurur. Bu noktada TMK m.564, kazandırma konusu malın bölünmezliği hâlinde devreye giren seçimlik hakkı düzenler.

Son satır, def’inin varlık sebebidir: tenkis davası açma süresi geçmiş olsa bile, kendisine karşı bir talep yöneltilen saklı paylı mirasçı, savunma olarak tenkis def’ini ileri sürebilir. Buna karşılık def’i, kendisine karşı yöneltilmiş bir talep bulunmadan tek başına kullanılamaz; bu yönüyle dava ile arasındaki fark, yalnızca süre değil, kullanım biçimidir.

Tenkisin genel çerçevesi için vasiyet alacaklısı ile atanmış mirasçı farkı rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Tenkis davasının süresi nedir?

Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.

Süre geçtiyse hiçbir şey yapılamaz mı?

Kanuna göre tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Yani dava açma hakkı düşmüş olsa bile, savunma olarak kullanılabilir.

Dava ile def’i arasındaki fark nedir?

Dava, saldıran taraf olarak talepte bulunmaktır ve süreye tabidir. Def’i ise kendisine karşı açılmış bir davada savunma olarak ileri sürülür ve süreye tabi değildir.

Def’i ne zaman kullanılabilir?

Lehtar tarafından mirasçıya karşı bir talep ileri sürüldüğünde kullanılabilir. Örneğin vasiyet alacaklısı malın teslimini istediğinde, mirasçı tenkis def’ini ileri sürebilir.

Def’i ile malın tamamı geri alınır mı?

Hayır. Def’i savunma niteliğindedir; saklı payı zedeleyen kısım ölçüsünde talebin reddini sağlar. Aktif bir iade talebi için dava gerekir.

Def’i her davada ileri sürülebilir mi?

Kendisine karşı tenkise tabi kazandırmaya dayanan bir talep yöneltilmiş olması gerekir. Kendiliğinden ya da ilgisiz bir davada ileri sürülemez.

Bir tasarrufun iptali süreleri etkiler mi?

Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar.

Saklı payı olmayan mirasçı def’i kullanabilir mi?

Kullanamaz. Tenkis, saklı paylı mirasçılara tanınmış bir korumadır; saklı payı bulunmayan mirasçı için bu yol kapalıdır.

Def’i ileri sürülünce hesap yapılır mı?

Evet. Saklı payın zedelenip zedelenmediği, tereke hesabı ve tenkis oranı yine belirlenir; yalnızca sonucun yönü farklıdır.

Süre geçti, hangi alternatifleri değerlendirmeliyim?

Önce lehtarın hâlâ bir talepte bulunup bulunmadığına bakın; varsa def’i kullanılabilir. Ayrıca öğrenme tarihini, bir iptal kararının süreleri yeniden başlatıp başlatmadığını ve tapuda satış gösterilen devirler bakımından muris muvazaası yolunu inceleyin.

Def’i ileri sürülünce hesap yapılmaz mı?

Yapılır. Net tereke, hesap terekesi, saklı pay ve tenkis oranı yine belirlenir; yalnızca sonuç iade değil, talebin o oran ölçüsünde reddi biçiminde doğar.

Def’i sonradan ileri sürebilir miyim?

Savunma sebepleri kural olarak cevap dilekçesinde bildirilir. Sonradan ileri sürülmesi hâlinde karşı tarafın muvafakati veya ıslah gündeme gelebileceğinden, def’i baştan dilekçeye konulmalıdır.

Def’i ile itiraz aynı şey mi?

Değildir. İtiraz hakkın hiç doğmadığını ileri sürer ve mahkemece kendiliğinden dikkate alınır. Def’i ise hakkın varlığını kabul edip kullanılmasına engel bir sebebe dayanır ve açıkça ileri sürülmesi şarttır.

Karşı dava mı açmalıyım, def’i mi ileri sürmeliyim?

Kendinizden istenen şeyi vermemek istiyorsanız def’i yeterlidir. Karşı taraftan bir şey almak istiyorsanız dava gerekir; bu hâlde tenkis süreleri yeniden gündeme gelir.

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyanız için hukuki değerlendirme gereklidir.