Tasarruf Edilebilir Kısım (Nisap) ve Saklı Pay Oranları (TMK 505-506)

Hesabın iki adımı: önce yasal pay, sonra saklı pay oranı

Saklı pay tek başına bir oran değildir; bir oranın oranıdır. Bu iki aşamalı yapı kavranmadan hesap doğru yapılamaz.

Adım 1 — yasal miras payını bul. Zümre sistemine ve sağ kalan eşin durumuna göre her mirasçının yasal payı belirlenir.

Adım 2 — TMK m.506’daki oranı uygula:

• Altsoy: yasal miras payının yarısı,
• Ana ve babadan her biri: yasal miras payının dörtte biri,
• Sağ kalan eş: altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü.

TMK m.505: Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan miras bırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Kardeşlerin saklı payı yoktur. TMK m.506’nın kardeşlere ilişkin bendi 04.05.2007 tarihli 5650 sayılı Kanun ile yürürlükten kaldırılmıştır. Kardeşlerin saklı payını “sekizde bir” olarak veren kaynaklar 2007 öncesine aittir ve artık geçerli değildir.

Örnek: Miras bırakanın eşi ve bir çocuğu var. Yasal paylar: eş 1/4, altsoy 3/4. Saklı paylar: altsoy 3/4 × 1/2 = 3/8; eş yasal payının tamamı = 2/8. Dokunulamayan toplam 5/8, tasarruf edilebilir kısım 3/8.

Net tereke: neler indirilir? (TMK m.507)

Oranlar bir miktar üzerine uygulanır. O miktar terekenin brüt değeri değil, net terekedir. En sık hata burada yapılır.

TMK m.507/1 — zaman ölçütü: “Tasarruf edilebilir kısım, terekenin miras bırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır.” Taşınır ve taşınmazlar ölüm anındaki rayiç değer üzerinden hesaplanır; ölümden sonraki değer artış ya da azalışları dikkate alınmaz.

TMK m.507/2 — terekeden indirilecekler:

• Miras bırakanın borçları,
• Cenaze giderleri,
• Terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri,
• Miras bırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri.

Formül: Net tereke = terekenin aktifleri − terekenin pasifleri. Aktif; alacaklar, taşınır ve taşınmaz mallar, banka mevduatı gibi tüm değerlerdir. Pasif ise yukarıdaki dört kalemdir.

Neden önemli? Çünkü borçlu bir terekede saklı payın sayısal karşılığı çok küçülebilir. “Babam üç daire bıraktı, saklı payım bir daire eder” hesabı, terekedeki krediler düşüldükten sonra tamamen değişebilir.

Neler eklenir? (TMK m.508 ve m.509)

Bu adım, hesabın en çok atlanan kısmıdır ve genellikle saklı paylı mirasçının lehine çalışır. Miras bırakan sağlığında mal kaçırdıysa hesap boş terekeyle yapılmaz.

TMK m.508 — eklenecek değerler: “Miras bırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tâbi oldukları ölçüde, tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir.” Hangi kazandırmaların tenkise tabi olduğu TMK m.565’te dört bent hâlinde sayılmıştır.

TMK m.509 — sigorta alacakları: Miras bırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası sözleşmesi yapması, böyle bir kişiyi sonradan lehdar tayin etmesi ya da sigortacıya karşı istem hakkını karşılıksız devretmesi hâlinde, sigorta alacağının miras bırakanın ölümü zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir. Dikkat: eklenen ödenen tazminat değil, satın alma değeridir.

Ayrıca TMK m.669 uyarınca denkleştirmeye tabi kazandırmalar da hesaba dahil edilir.

Kritik bir ayırım — ölüme bağlı tasarruflar eklenmez. Miras bırakanın tenkise tabi ölüme bağlı tasarrufları net terekenin aktifine eklenmez; çünkü bu değerler miras açıldığı anda henüz terekeden çıkmamıştır ve eklemek mükerrer sayım yaratır. Yalnızca sağlararası kazandırmalar eklenir.

Dava açılmamış kazandırmalar da hesaba girer. Saklı paylara tecavüz edilip edilmediğinin anlaşılabilmesi için, aleyhlerine tenkis davası açılmamış kişilere yapılan tenkise tabi sağlararası kazandırmaların da net terekeye eklenmesi zorunludur. Yani “sadece bir kardeşe dava açtım” demek, diğerlerine yapılan bağışların hesap dışı kalması sonucunu doğurmaz.

Sabit tenkis oranı ve pratik yol haritası

Hesabın sıralaması şöyledir:

• 1. Ölüm günündeki aktifleri belirle.
• 2. TMK m.507/2’deki pasifleri düş → net tereke.
• 3. TMK m.508, 509 ve 669 uyarınca eklenecek değerleri ekle → tenkise esas tereke.
• 4. Yasal payları ve TMK m.506 oranlarını uygula → saklı paylar toplamı.
• 5. Kalanı bul → tasarruf edilebilir kısım (nisap).

Sabit tenkis oranı. Yargıtay uygulamasında kazandırmaların, net terekenin ve tenkis oranının öncelikle ölüm tarihi itibarıyla parasal değerleri tespit edilir; tenkis bu sabit oran üzerinden uygulanır. Bu yöntem, davanın uzun sürmesi hâlinde değer değişimlerinin sonucu çarpıtmasını önler.

Aşan tasarruf kendiliğinden geçersiz değildir. Saklı payı aşan tasarruflar iptal edilmez; saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açarak tasarrufun saklı payı tamamlayacak ölçüde indirilmesini ister. Davanın işleyişi, sırası ve süreleri için: Saklı Pay ve Tenkis Davası.

Bilirkişi raporunu okurken kontrol edin: ölüm tarihi değerleri kullanılmış mı? m.507/2 pasifleri düşülmüş mü? Sağlararası kazandırmalar eklenmiş mi? Hayat sigortasında satın alma değeri mi alınmış? Bu dört soru, hatalı raporların büyük kısmını yakalar.