Mahkûm Oldum, Oy Kullanabilir miyim? Seçme ve Seçilme Hakkı (Anayasa m.67 ve 76)

Bu alanda çok yaygın bir yanılgı vardır: “mahkûm oldum, artık oy kullanamam.” Oysa Anayasa m.67/5 yalnızca ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüleri kapsar. Kurumda bulunmayan hükümlülerin oy kullanmaları bakımından anayasal bir engel bulunmamaktadır.

Anayasa Ne Diyor?

Konunun çerçevesi Anayasa’da çizilmiştir ve metin dikkatle okunmalıdır.

Anayasa m.67/1’de vatandaşların kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkına sahip olduğu; m.67/3’te on sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşının seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.

İstisna ise m.67/5’te düzenlenmiştir: “Silahaltında bulunan er ve erbaşlar ile askeri öğrenciler, taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy kullanamazlar.”

Bu hükümdeki iki kayıt belirleyicidir ve bu yazının çekirdeğini oluşturur.

Birinci satır bu yazının en önemli tespitidir. Öğretide açıkça belirtildiği üzere; düzenleme yalnızca kasten işlenen bir suçtan dolayı ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağını düzenlediğinden, ceza infaz kurumunda bulunmayan hükümlülerin oy kullanmaları bakımından anayasal bir engel bulunmamaktadır.

Yani mahkûm olmak ile oy kullanamamak aynı şey değildir. Belirleyici olan, seçim tarihinde kişinin fiilen kurumda bulunup bulunmadığıdır.

Anayasa m.67/4’ün işaret ettiği yasal düzenleme ise 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun’dur; bu Kanun’un 7. maddesinde oy kullanamayacak olanlar, 8. maddesinde ise seçmen olamayanlar düzenlenmiştir.

Kim Oy Kullanabilir?

Yüksek Seçim Kurulu kararlarında bu husus somutlaştırılmıştır ve tablo pratik olarak nettir.

Bir YSK kararında; işledikleri kasıtlı suç nedeniyle haklarında verilen mahkûmiyet kararı kesinleşen ancak henüz ceza infaz kurumuna alınmayanlar, cezanın infazına başlanılmasından sonra koşullu olarak salıverilenler ve hapis cezaları ertelenmiş olanlar bakımından oy kullanabilecekleri belirtilmiştir.

Beşinci ve altıncı satırlar uyuşturucu hükümlüleri bakımından en sık karşılaşılan durumdur. Silodaki infaz yazılarında görüldüğü üzere hükümlülerin önemli bölümü koşullu salıverilme veya denetimli serbestlikle tahliye edilir; bu kişiler fiilen kurumda bulunmadıklarından seçme hakkını kullanabilirler.

Üçüncü satır ise masumiyet karinesinin sonucudur. Suçsuzluk karinesi altında yargılanan ve henüz hakkında hüküm kesinleşmemiş kişi, seçme hakkı kapsamında oy kullanabilmektedir.

TCK m.53 Oy Hakkını Kaldırır mı?

Bu, uygulamada karışıklık yaratan bir husustur ve Anayasa Mahkemesi tarafından açıklığa kavuşturulmuştur.

Öğretide aktarıldığı üzere; kasten işlenen bir suçtan dolayı ceza mahkûmiyetinin yasal sonucu olarak TCK m.53 uyarınca belirli hakları kullanmaktan yoksun bırakılan bir kişinin oy kullanma hakkının bulunduğu; Anayasa m.67/5 uyarınca yalnızca kurumda bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağı; bunun dışında hakkında TCK m.53 tatbik edilen kişilerin seçme hakkını kullanmaktan yoksun bırakılmasının Anayasa’ya aykırı olacağı Anayasa Mahkemesi tarafından açıkça ifade edilmiştir.

Bu tespit, silodaki hak yoksunlukları tartışmasında önemli bir denge oluşturur. TCK m.53 pek çok hakkı kapsasa da, seçme hakkı bakımından ölçüt Anayasa’nın çizdiği çerçevedir.

Öğretide ayrıca 298 sayılı Kanun m.8’de ayırım yapılmaksızın “kamu hizmetinden yasaklı olanlar”ın seçmen olamayacak kişiler arasında sayılmaya devam ettiği; bu durumun Anayasa Mahkemesi kararı karşısında sorun oluşturduğu ileri sürülmektedir.

Seçilme Hakkı Farklı İşliyor

Bu bölüm, yazının ikinci ve daha ağır katmanını oluşturur. Seçme hakkı ile seçilme hakkı aynı rejime tabi değildir.

Öğretide bu fark açıkça belirtilmektedir: hak yoksunlukları kural olarak cezanın infazı süresiyle sınırlıdır; ancak seçme ve seçilme ehliyetinin koşullarını düzenleyen anayasal ve kanuni hükümler incelendiğinde, kasten işlenen suç nedeniyle hapis cezasına mahkûmiyet seçilme hakkını infazla sınırlı olmaksızın engelleyebilmektedir.

İkinci ve üçüncü satırlar bu ayrımın özüdür. Seçme hakkında ölçüt fiilî durumken, seçilme hakkında ölçüt mahkûmiyetin kendisidir; bu nedenle tahliye, seçilme engelini kendiliğinden ortadan kaldırmayabilir.

Milletvekili seçilme yeterliliği Anayasa m.76’da düzenlenmiştir. Maddede belirli suçlar ayrıca sayılmış olup, somut dosyada bu listenin ve ilgili seçim kanunlarının kontrol edilmesi gerekir.

Mahalli idareler seçimleri bakımından da ayrı bir kanun bulunmaktadır; bu nedenle hangi seçim türü söz konusuysa o mevzuatın incelenmesi gerekir.

Anayasa Mahkemesi’nin Önemli Kararı

Seçilme hakkı bakımından Anayasa Mahkemesi bir sınır çizmiştir ve bu karar bilinmelidir.

Anayasa Mahkemesi; Anayasa m.76’da sayılan suçlar dışında toplam bir yıldan az hapis cezasına mahkûm olma hâlinin, milletvekili seçilmeye engel bir durum olarak öngörülmediğini vurgulamıştır.

Bu gerekçeyle Mahkeme; kişilerin kasten işlemiş oldukları suçtan dolayı bir yıldan az hapis cezasına mahkûm olmaları hâlinde dahi seçilme haklarından yoksun bırakılmalarını öngören kuralı, ilgili ibare yönünden Anayasa m.76’ya aykırı bularak iptal etmiştir.

İkinci satır uyuşturucu dosyaları bakımından da anlam taşır. Silodaki ceza tayini yazısında görüldüğü üzere kullanma dosyalarında sonuç ceza görece düşük olabilir; bu hâlde seçilme hakkı bakımından bu karar gündeme gelebilir.

Buna karşılık ticaret dosyalarında ceza aralığı yüksek olduğundan tablo farklıdır; ayrıca Anayasa m.76’daki listenin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.

Uyuşturucu Dosyalarında Pratik Tablo

Silodaki diğer yazılarla birlikte okunduğunda, dosyanın sonucuna göre tablo şöyledir.

Altıncı ve yedinci satırlar bu yazının en çok şaşırtan sonucudur. İnfazı tamamlanmış bir kişi oy kullanabilirken, seçilme hakkı bakımından engel devam edebilir.

Bu, silodaki memnu hakların iadesi yazısındaki mantıkla aynıdır: bazı yoksunluklar cezanın infazıyla kalkarken, bazıları kalkmaz ve ayrı bir karar gerektirir.

Seçilme Engelinin Kaldırılması

Bu noktada silodaki memnu hakların iadesi yazısı devreye girer ve çözüm yolunu gösterir.

O yazıda aktarıldığı üzere, yargı kararlarında yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluyla giderilebilecek yoksunluklar arasında seçme veya seçilme hakkından yoksun kılınma da açıkça sayılmıştır.

Bu tablo, silodaki ilgili yazının özetidir. Seçilme hakkı bakımından engelle karşılaşan kişiler için izlenecek yol, o yazıda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Bu nedenle siyasi faaliyette bulunmayı veya bir göreve aday olmayı planlayan kişilerin, engelin dayanağını ve kaldırılma yolunu önceden değerlendirmesi yerinde olur.

Kurumda Oy Kullanma Usulü

Oy kullanma hakkına sahip olan tutuklular ve taksirli suç hükümlüleri bakımından usule ilişkin bir hatırlatma gerekir.

YSK kararlarında belirtildiği üzere, seçmen kütükleri kesinleştikten sonra kütükte kaydı bulunmayan seçmenlerin oy kullanamayacakları göz önüne alınmaktadır. Bu nedenle kayıt işlemlerinin takibi önem taşır.

Altıncı satır ailelerin yapabileceği somut iştir. Kurumda bulunan yakının seçmen kaydının bulunup bulunmadığının önceden takip edilmesi, seçim gününde yaşanabilecek hak kaybını önler.

Siyasi Faaliyette Bulunma Hakkı

Anayasa m.67/1 üç hakkı birlikte sayar: seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ile halkoylamasına katılma.

Bu üçüncü hak, ilk ikisinden ayrı bir alan oluşturur ve kendi mevzuatına tabidir. Siyasi partilere üyelik ve parti içinde görev alma bakımından ilgili mevzuatın ayrıca incelenmesi gerekir.

Bu ayrım, siyasi alanda faaliyet göstermeyi düşünen kişiler bakımından baştan yapılması gereken bir tespittir. Her üç hak için ölçütler farklı olduğundan, birindeki durum diğeri için sonuç doğurmayabilir.

Silodaki dernek yazısında görüldüğü gibi burada da genel kural aynıdır: her alanın kendi mevzuatı vardır ve ayrı ayrı incelenmelidir.

Siyasi Parti Üyeliği: 2820 Sayılı Kanun m.11

Yukarıda üçüncü hak olarak siyasi faaliyette bulunma hakkına değinildi ve "ilgili mevzuatın ayrıca incelenmesi gerekir" denildi. Bu mevzuat 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’dur ve üyelik engelleri 11 inci maddede sınırlı sayıda sayılmıştır.

Kural. On sekiz yaşını dolduran, medeni ve siyasi hakları kullanma ehliyetine sahip bulunan her Türk vatandaşı bir siyasi partiye üye olabilir.

2820 s.K. m.11 — Üye Olamayacaklar

Uyuşturucu suçları bu sayımda ismen yer almaz. Bu, yazının yukarıdaki bölümlerinde anlatılan bazı alanlardan belirgin biçimde ayrılan bir noktadır: dernek yöneticiliği gibi alanlarda kanun uyuşturucu suçlarını doğrudan sayarken, siyasi parti üyeliğinde engel ceza miktarı üzerinden kurulmuştur. Dolayısıyla belirleyici olan suçun adı değil, (b-3) bendindeki beş yıl eşiğidir. Sonuç cezanın bu eşiğin altında kalması hâlinde bu bent bakımından engel doğmaz; eşiğin üzerinde kalması hâlinde ise doğar. Bu tespit, silodaki ceza tayini ve infaz yazılarında anlatılan indirim ve nitelendirme tartışmalarının bu alanda da doğrudan sonuç doğurduğunu gösterir.

Birinci bendin de ayrı bir işlevi vardır. Kamu görevlisi statüsündeki kişiler bakımından yasak, mahkûmiyetten bağımsız olarak statüden doğar. Bu nedenle memuriyeti devam eden bir kişi bakımından siyasi parti üyeliği, ceza dosyasının sonucundan bağımsız biçimde zaten mümkün değildir. Buna karşılık yükseköğretim elemanları için kanun açık bir istisna getirmiştir.

Üyeliğe kabul ve ret

Kanun’un 12 nci maddesi, engel hâli bulunmayanlar bakımından da mutlak bir hak tanımaz. Buna göre; siyasi parti üyesi olmaya kanuna göre engel hâli bulunmayanların üyeliğe kabul şartları parti tüzüklerinde gösterilir. Tüzükte üyelik için başvuranlar arasında dil, ırk, cinsiyet, din, mezhep, aile, zümre, sınıf ve meslek farkı gözeten hükümler bulunamaz.

Maddenin devamı pratikte belirleyicidir: siyasi partiler üye olma istemlerini sebep göstermeksizin de reddedebilirler. Ancak üyeliğe kaydını isteyenin, istemini reddeden teşkilatın bir üst kademesine, parti tüzüğünde gösterilen şekilde itiraz hakkı vardır ve itiraz üzerine verilen karar kesindir. Dolayısıyla bu alanda iki katman vardır: kanuni engel ve parti iradesi. Kanuni engelin bulunmaması üyeliğin kabul edileceği anlamına gelmez; buna karşılık ret hâlinde tüzükte gösterilen iç itiraz yolunun kullanılması mümkündür.

Dört alanın ölçüt karşılaştırması

Yazının bütününde ele alınan alanlar bir arada görüldüğünde, aynı mahkûmiyetin farklı alanlarda neden farklı sonuç doğurduğu anlaşılır.

Aynı Mahkûmiyet, Farklı Ölçütler

Tablodan çıkan sonuç şudur: uyuşturucu dosyası bulunan bir kişi bakımından en ağır rejim dernek yöneticiliğinde, en esnek rejim ise seçme hakkında işler. Arada kalan iki alanda ise belirleyici olan sonuç cezanın miktarıdır. Bu nedenle ceza dosyası aşamasında yapılacak planlama, yalnızca infaz süresini değil bu hakların tamamını etkiler. Sonuç cezanın beş yılın altına indirilmesi siyasi parti üyeliği bakımından; bir yılın altına indirilmesi ise başka alanlarda eşik değiştirir. Hangi hakkın öncelikli olduğu kişiden kişiye değiştiğinden, savunma stratejisi belirlenirken bu tercih baştan konuşulmalıdır.

Sonuç olarak üç hak birbirinden ayrı ölçütlere tabidir: seçme hakkında ölçüt kurumda bulunma, seçilme hakkında mahkûmiyetin niteliği ve miktarı, siyasi parti üyeliğinde ise hem statü hem de beş yıllık ceza eşiğidir. Bir alanda engelin bulunmaması, diğerinde de bulunmadığı sonucunu doğurmaz.

Tartışmalı Alan

Bu konu, öğretide eleştiri konusu yapılan bir alandır ve bunun belirtilmesi tabloyu tamamlar.

Öğretide; kurumda hükümlü bulunup da suçun niteliği ve cezanın ağırlığına göre seçme hakkına kısıtlama getirilmemesi gerekenlerin oy kullanma haklarının engellenmemesi gerektiği ileri sürülmektedir.

Aynı yönde, oy kullanma yasağıyla ilgili genel bir düzenleme yerine somut yasal düzenleme yapılmasının isabetli olacağı; kamu hizmetinden yasaklı olanlar hakkında herhangi bir somutlaştırma yapılmaksızın seçme hakkının kısıtlanmasının doğru olmadığı belirtilmektedir.

İkinci satır bakımından öğretide, ilgili hükmün Anayasa Mahkemesi kararı karşısında sorun oluşturduğu ve mevzuatta uyum sağlanması gerektiği ifade edilmektedir.

Bu tartışmanın pratik değeri şudur: bir engelle karşılaşan kişi bakımından yalnızca kanun metnine bakmak yeterli olmayabilir; Anayasa Mahkemesi kararları ve anayasal çerçeve de birlikte değerlendirilmelidir.

Kontrol Listesi

İkinci satır bu yazının özüdür ve en yaygın yanılgıyı düzeltir. Seçme hakkı bakımından belirleyici olan mahkûmiyetin varlığı değil, seçim tarihinde kurumda fiilen bulunulup bulunulmadığıdır.

On ikinci satır ise seçilme hakkı bakımından çözüm yolunu gösterir. Silodaki ilgili yazıda ele alındığı üzere, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı bu yoksunluğu gidermek üzere düzenlenmiş bir kurumdur.

Son olarak bu yazının silodaki yeri belirtilmelidir. Burada ele alınan haklar, diğer sicil yazılarında anlatılan meslek ve görev engellerinden farklı bir nitelik taşır: seçme ve seçilme, kişinin siyasi topluma katılımına ilişkin temel haklardır.

Bu nedenle bunlara ilişkin kısıtlamalar dar yorumlanır ve anayasal çerçeve içinde değerlendirilir. Anayasa Mahkemesi’nin hem seçme hem seçilme hakkı bakımından verdiği kararlar bu yaklaşımı ortaya koymaktadır.

Pratik sonuç ise şudur: mahkûmiyetin varlığı tek başına bu hakların kaybedildiği anlamına gelmez. Her hak için ölçüt farklıdır ve somut durumun bu ölçütlere göre değerlendirilmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Mahkûm oldum, oy kullanabilir miyim?

Anayasa m.67/5 yalnızca ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüleri kapsar. Öğretide belirtildiği üzere, kurumda bulunmayan hükümlülerin oy kullanmaları bakımından anayasal bir engel bulunmamaktadır.

Cezaevindeyim, oy kullanabilir miyim?

Anayasa m.67/5 uyarınca taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy kullanamazlar. Taksirli suçtan hükümlü olanlar bu istisnanın dışındadır.

Tutukluyum, oy kullanabilir miyim?

Tutuklu hükümlü değildir. Suçsuzluk karinesi altında yargılanan ve henüz hakkında hüküm kesinleşmemiş kişi seçme hakkı kapsamında oy kullanabilmektedir.

Koşullu salıverildim, oy kullanabilir miyim?

YSK kararında; mahkûmiyeti kesinleşen ancak henüz kuruma alınmayanlar, koşullu olarak salıverilenler ve cezaları ertelenmiş olanlar bakımından oy kullanabilecekleri belirtilmiştir.

TCK 53 uygulandı, oy hakkım gitti mi?

Hayır. Anayasa Mahkemesi, kurumda bulunma hâli dışında TCK m.53 tatbik edilen kişilerin seçme hakkını kullanmaktan yoksun bırakılmasının Anayasa’ya aykırı olacağını açıkça ifade etmiştir.

Seçme ile seçilme hakkı aynı mı?

Hayır. Seçme hakkında ölçüt kurumda bulunma iken; öğretide belirtildiği üzere kasten işlenen suç nedeniyle hapis cezasına mahkûmiyet, seçilme hakkını infazla sınırlı olmaksızın engelleyebilmektedir.

Cezam bitti, aday olabilir miyim?

Seçme hakkı bakımından engel kalkar; ancak seçilme hakkı bakımından engel devam edebilir. Bu husus Anayasa m.76 ile ilgili seçim kanunları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Bir yıldan az ceza aldım, seçilme engeli var mı?

Anayasa Mahkemesi, Anayasa m.76’da sayılan suçlar dışında toplam bir yıldan az hapis cezasına mahkûm olma hâlinin milletvekili seçilmeye engel olarak öngörülmediğini vurgulayarak aksi yöndeki kuralı iptal etmiştir.

Seçilme engeli kaldırılabilir mi?

Yargı kararlarında, yasaklanmış hakların geri verilmesi yoluyla giderilebilecek yoksunluklar arasında seçme veya seçilme hakkından yoksun kılınma da sayılmıştır. Bu yol için 5352 m.13/A şartları aranır.

Cezaevindeki yakınım oy kullanacaksa ne yapmalıyım?

Seçmen kütüklerinde kaydın bulunması gerekir; kütükler kesinleştikten sonra kaydı bulunmayanların oy kullanamayacağı belirtilmektedir. Bu nedenle kayıt durumunun önceden takip edilmesi yerinde olur.