Köyden Mahalleye Dönüşen Yerlerde Mera Hakları (6360 Sayılı Kanun)

Köyünüz mahalle olduğunda çoğu şey değişti: muhtarlığın yetkileri, hizmetlerin kimden alınacağı, vergiler. Doğal olarak şu soru soruldu: peki mera ne oldu?

Uygulamada iki karşıt yanılgı dolaşmaktadır. Birincisi, “köy kalktı, mera da kalktı, artık serbest” düşüncesidir. İkincisi, “mahalle olduk, mera artık belediyenin, bize bir hak kalmadı” endişesidir. İkisi de yanlıştır.

Aşağıda hukuki durumun ne olduğu, hangi hakların korunduğu, muhatabın nasıl değiştiği ve uygulamada hangi sorunların doğduğu ele alınmaktadır.

6360 Ne Yaptı?

6360 sayılı Kanun ile on dört ilde büyükşehir belediyesi kurulmuş ve mevcut büyükşehirlerin sınırları il mülki sınırlarına genişletilmiştir. Bu illerde:

• Köy ve belde belediyelerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır.
• Köyler mahalle olarak, belediyeler ise belde ismiyle tek mahalle olarak bağlı bulundukları ilçenin belediyesine katılmıştır.

Kanun 12 Kasım 2012 tarihinde kabul edilmiş, uygulaması ise 30 Mart 2014 mahalli idareler seçimiyle hayata geçmiştir. Bu tarih ayrımı, mera dışındaki birçok konuda da belirleyicidir.

Ayrıca geçici 1. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca, tüzel kişilikleri kaldırılan belediye ve köylerin personeli, her türlü taşınır ve taşınmaz malları, hak, alacak ve borçları komisyon kararıyla ilgisine göre bakanlıklara, büyükşehir belediyesine, bağlı kuruluşuna veya ilçe belediyesine devredilmiştir. Devir işlemi ilk mahalli idareler genel seçimi itibarıyla uygulamaya konulmuştur.

Mera Neden Devir Kapsamında Değil?

Buradaki ayrım kavramsaldır ve sorunun özünü oluşturur.

Geçici 1. maddenin üçüncü fıkrası, köyün taşınmaz mallarının devrinden söz eder. Oysa mera, köyün mülkiyetinde değildir.

4342 sayılı Kanun’un 4. maddesi durumu açıkça ortaya koyar: mera, yaylak ve kışlakların kullanma hakkı bir veya birden çok köy veya belediyeye aittir; bu yerlerin kendisi ise Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.

Yani köyün mera üzerindeki hakkı mülkiyet değil, tahsise dayalı bir kullanma hakkıdır. Köy tüzel kişiliğinin kalkması, mülkiyeti Devlette olan bir yerin akıbetini kendiliğinden değiştirmez.

Yararlanma Hakkının Açık Güvencesi

Kanun koyucu bu sonucu tesadüfe bırakmamış, 6360 sayılı Kanun’la 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 12. maddesine bir fıkra eklemiştir.

Buna göre; bir belediyeye katılarak mahalleye dönüşen köy, köy bağlısı ve belediyelerce kullanılan mera, yaylak ve kışlak gibi yerlerden, bu mahalle sakinleri ve varsa diğer hak sahipleri, 4342 sayılı Mera Kanunu hükümleri çerçevesinde yararlanmaya devam eder.

Hükmün üç unsuru dikkatle okunmalıdır:

• "Mahalle sakinleri" — hak, eski köy halkına değil, mahallenin bugünkü sakinlerine tanınmıştır.
• "Varsa diğer hak sahipleri" — komşu köy veya belediyelere de tahsis yapılmışsa onların hakları da saklıdır.
• "4342 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde" — yararlanma serbest değildir; Mera Kanunu’nun bütün sınırları geçerlidir. Yani otlatma hakkı vardır, tarla tarımı hakkı yoktur.

Değişen Ne? Muhatap ve Yönetim

Hak ayakta kalsa da, uygulamada bazı şeyler değişmiştir. Bunları bilmek, doğru kapıyı çalmak için gereklidir.

Muhtarın konumu

4342 sayılı Kanun’un 19. maddesi, muhtarları ve belediye başkanlarını mera, yaylak ve kışlakların ve sınır işaretlerinin korunmasından ve tahsis amacına uygun kullanılmasının sağlanmasından sorumlu tutmuştur. Tecavüz hâlinde durumu derhâl Bakanlık il veya ilçe müdürlüğüne bildirme yükümlülüğü de aynı maddededir.

Köy muhtarı ile mahalle muhtarının hukuki konumu aynı değildir; köy tüzel kişiliği kalktığı için mahalle muhtarının bütçesi ve tüzel kişiliği yoktur. Buna karşılık bildirim ve koruma yönündeki fiilî rolü sürmektedir.

Belediyenin rolü

Mahalle, ilçe belediyesinin bir parçasıdır. Bu nedenle mera ile ilgili birçok işlemde muhatap artık ilçe belediyesi ve İl Tarım ve Orman Müdürlüğü olmaktadır.

Mera Yönetim Birlikleri

4342 sayılı Kanun’un 19. maddesi, meraların korunması amacıyla ilgili köy ve belediyelerde Mera Yönetim Birlikleri kurulmasını öngörmüştür. Mahalleye dönüşen yerlerde bu yapının nasıl işleyeceği, uygulamada ilgili il müdürlüğünden sorulmalıdır.

Otlatma ücretleri ve gelirler

4342 sayılı Kanun’un 25. ve 26. maddeleri, meradan elde edilen ihtiyaç fazlası ürün gelirlerinin ve otlatma ücretlerinin köy sandığına veya belediye bütçesinde ayrı bir hesaba gelir kaydedileceğini ve amacı dışında kullanılamayacağını öngörür.

Köy sandığı ortadan kalktığı için bu gelirlerin belediye bütçesinde ayrı hesapta izlenmesi gerekir. Bu, mahalle sakinlerinin takip edebileceği bir husustur: mera gelirlerinin mera ıslahı dışında kullanılması kanuna aykırıdır.

Yararlanma Hakkının Şartları Nasıl Uygulanır?

4342 sayılı Kanun’un 22. maddesi, çiftçi ailelerinin meradan yararlanabilmesi için, bu yerin bulunduğu köy veya belediye sınırları içinde tahsisin yapıldığı tarihte en az altı aydan beri ikamet ediyor olmalarını aramıştır. Devletçe naklen yerleştirilenler için bu şart aranmaz.

Mahalleye dönüşen yerlerde bu şartın nasıl uygulanacağı pratik bir sorundur; zira artık “köy sınırı” değil “mahalle sınırı” söz konusudur. 6360 sayılı Kanun’un ilgili hükmü hakkı mahalle sakinlerine tanıdığından, ikamet ölçütünün mahalle bazında değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Aynı maddenin diğer kuralları da geçerliliğini korur:

• Köy veya belediye sınırları içinde arazisi olmakla birlikte tahsis kararı kapsamına girmeyen çiftçi aileleri, tahsis edilen meradan yararlanamaz.
• Başka yere yerleşme amacıyla bulunduğu yeri terk eden çiftçi aileleri yararlanma hakkını kaybeder; sürekli ikamet amacıyla geri dönmeleri hâlinde bu hak komisyon kararıyla yeniden tanınabilir.

Kırsal Mahalle Statüsü

Köyden mahalleye dönüşün doğurduğu sorunlar karşısında ara bir kademe getirilmiştir.

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’na 7254 sayılı Kanun ile eklenen ek 3. madde, belirli yerlerin kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan olarak belirlenmesine imkân tanımıştır. Uygulamaya ilişkin ayrıntılar Kırsal Mahalle ve Kırsal Yerleşik Alan Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir.

Kırsal mahalle statüsü, esas olarak vergi, harç ve bazı yükümlülükler bakımından farklı bir rejim öngörür. Bu statüye geçilen yerlerde, 6360 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesindeki bazı geçici muafiyet hükümleri uygulanmaz; onların yerine kırsal mahalle rejimi geçerli olur.

Mera bakımından ise belirleyici olan statü değil, 4342 sayılı Kanun’un kendi rejimidir. Kırsal mahalle olmak meranın satılabilir hâle gelmesini sağlamaz; koruma rejimi aynen sürer.

Ceza Boyutunda Doğan Tartışma

Mahalleye dönüşümün en çok tartışılan sonucu ceza hukukundadır ve dosyalarda savunma argümanı olarak ileri sürülmektedir.

Türk Ceza Kanunu’nun 154. maddesinin ikinci fıkrası, köy tüzel kişiliğine ait olduğunu veya öteden beri köylünün ortak yararlanmasına terk edilmiş bulunduğunu bilerek mera, harman yeri, yol ve sulak gibi taşınmazları zapt etmeyi, üzerlerinde tasarrufta bulunmayı veya sürüp ekmeyi cezalandırır.

Fıkranın lafzı “köy tüzel kişiliği” ve “köylü” kavramlarına dayandığından, Yargıtay’ın bir kısım kararlarında, idari olarak köy statüsünü kaybedip belediye sınırlarına dâhil olan yerlerdeki meralara yönelik eylemlerde bu fıkranın uygulanamayacağı kabul edilmektedir.

Ancak bu kabulün iki sınırı vardır:

• Konu tartışmalıdır. 6360 sayılı Kanun, mahalleye dönüşen köylerde mera haklarının 4342 sayılı Kanun çerçevesinde devam edeceğini ayrıca öngörmüştür. Bu hüküm karşısında sonucun her dosyada aynı olacağı söylenemez.
• Eylem cezasız kalmaz. İkinci fıkranın uygulanamaması, fiilin hukuka uygun hâle geldiği anlamına gelmez. Şartları varsa aynı maddenin birinci fıkrası ile idari ve mali yollar ayrıca değerlendirilir.

Bu nedenle bu argüman yardımcı bir savunma hattı olarak kullanılmalı; esas savunma, taşınmazın niteliği ve kanunun aradığı bilme unsuru üzerine kurulmalıdır.

İdari ve Mali Cephe Değişmedi

Mahalleye dönüşüm, meraya yönelik idari ve mali yaptırımları ortadan kaldırmamıştır.

• Ecrimisil. 4342 sayılı Kanun’un 19. maddesi, meraya tecavüz hâlinde 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’nun 75. maddesi uyarınca işlem yapılmasını öngörür.
• Men kararı. Aynı madde 3091 sayılı Kanun uyarınca işlem yapılmasını da düzenler. Üstelik bu Kanunda, Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerler ile menfaati umuma ait taşınmazlar bakımından başvuru süresi aranmaz.
• Islah masrafı. 4342 sayılı Kanun’un 4. maddesi, vasfı bozulan meraların eski hâline getirilmesi masraflarının sebebiyet verenlerden tahsil edileceğini öngörür.
• Yararlanma hakkının askıya alınması. Aynı Kanun’un 27. maddesi, yükümlülüklerini yerine getirmeyenlerin meradan yararlanma haklarının geçici olarak veya bir otlatma dönemi için iptal edilebileceğini düzenler.

Yani “köy kalktı, kimse ilgilenmiyor” varsayımı yanlıştır; muhatap kurum değişse de araçlar yerinde durmaktadır.

Satın Alma İhtimali Bakımından Ne Değişti?

Bu bölüm, mahalleye dönüşümün sıkça karıştırıldığı bir konuya açıklık getirir.

Mera bakımından hiçbir şey değişmemiştir. Mera Devletin hüküm ve tasarrufu altında olmaya devam ettiğinden, Hazine taşınmazı satışlarına ilişkin süre uzatımlarından yararlanamaz; satın alma başvurusu usulden reddedilir.

Hazine tarım arazileri bakımından ise mahalleye dönüşüm sonucu değiştirmez. Hazineye ait tarım arazilerinin kullanıcısına satışında hangi kanunun uygulanacağı, taşınmazın 26 Nisan 2012 tarihi itibarıyla belediye ve mücavir alan sınırları içinde mi dışında mı olduğuna göre belirlenir. 6360 sayılı Kanun’un uygulaması 30 Mart 2014’te başladığından, bu illerdeki eski köyler 26 Nisan 2012 itibarıyla belediye sınırları dışındaydı.

Bunun pratik sonucu, bu taşınmazlar bakımından daha avantajlı olan rejimin uygulanmasıdır. Konu, ayrı bir yazıda ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Tahsis Kararında Değişiklik İstenebilir mi?

Nüfusu azalan, hayvancılığı gerileyen mahallelerde sık sorulan bir sorudur: tahsis edilen mera alanı ihtiyacın çok üzerindeyse ne yapılabilir?

4342 sayılı Kanun’un 15. maddesi buna imkân tanır. Köy veya belediyelerin mera, yaylak ve kışlak ihtiyaçlarındaki değişme ve gelişmeler göz önünde tutularak, tahsis kararının değiştirilmesi komisyonun teklifi üzerine valiliğin onayı ile yapılabilir.

Ancak bir süre şartı vardır: bu değişikliğin yapılabilmesi için son tahsis kararından itibaren beş yıl geçmiş olması gerekir. Bu süre, 14. maddede öngörülen tahsis amacı değişikliği bakımından uygulanmaz.

Ayrıca 4342 sayılı Kanun’un 12. maddesi, tahsis kararında ihtiyaçtan fazla çıkan kısmın, ihtiyaç içinde bulunan çevre köy veya belediyelerle hayvancılık yapan özel veya tüzel kişilere kiralanabileceğini düzenler. Kiralama durumu, tahsis edilen köy ve belediyelerin hayvan sayısına göre her beş yılda yeniden değerlendirilir.

Mahalleye dönüşen yerlerde bu hükümler uygulanmaya devam eder. Hayvan varlığı düşmüş bir mahallede, ihtiyaç fazlası alanın kiralanması ya da tahsis kararının güncellenmesi talep edilebilir. Talep, İl Tarım ve Orman Müdürlüğü aracılığıyla mera komisyonuna iletilir.

Bu, fiilen tarım yapılan alanlar bakımından da değerlendirilmesi gereken bir kanaldır: ihtiyaç fazlası tespiti, ileride arazi planlaması talebinin de teknik dayanağını oluşturabilir.

Sık Yapılan Hatalar

“Köy kalktı, mera serbest” sanmak. 4342 sayılı Kanun’un 29. maddesi, idari sınır değişikliklerinin tahsis kararlarını etkilemeyeceğini açıkça öngörür.

“Mera artık belediyenin malı oldu” sanmak. Mera hiçbir zaman köyün veya belediyenin mülkiyetinde olmamıştır; kullanma hakkı söz konusudur.

Yararlanma hakkını tarla tarımı hakkı sanmak. Hak, 4342 sayılı Kanun çerçevesinde ve otlatma esasına dayalıdır.

Ceza argümanına tek başına yaslanmak. Belediye sınırları tartışması yardımcı bir hattır ve tartışmalıdır.

Mera gelirlerinin nereye gittiğini takip etmemek. Bu gelirler ayrı hesapta izlenir ve amacı dışında kullanılamaz.

Kırsal mahalle statüsünün mera rejimini değiştirdiğini sanmak. Statü vergi ve bazı yükümlülükleri etkiler; mera koruma rejimini değiştirmez.

Hazine tarım arazisi ile merayı karıştırmak. İkisi farklı hukuki kategorilerdir ve farklı sonuçlar doğurur.

Adım Adım Süreç

1. Taşınmazın vasfını netleştirin. Mera mı, Hazine tarım arazisi mi? Tapu kayıt örneği ve mera özel sicil kaydı istenir.
2. Tahsis kararını ve tarihini sorun. Tahsis hangi tüzel kişiliğe, ne zaman yapılmış ve kesinleşmiş?
3. Muhatabı belirleyin. İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, mera komisyonu ve ilçe belediyesi.
4. Yararlanma hakkı şartlarını değerlendirin. İkamet ve tahsis kapsamı ölçütleri incelenir.
5. Kırsal mahalle statüsünü sorgulayın. Yerin bu kapsamda belirlenip belirlenmediği öğrenilir.
6. Mevcut riskleri tespit edin. Ecrimisil, men kararı veya ceza soruşturması var mı?
7. Gerekiyorsa kiralama veya toplulaştırma yolunu değerlendirin. Kullanımı hukuka uygun zemine oturtmak önceliklidir.

İlgili Konular ve Kaynaklar

Sıkça Sorulan Sorular

Köyümüz mahalle oldu, mera tahsisi geçersiz mi oldu?

Hayır. 4342 sayılı Kanun’un 29. maddesi, köy, belediye veya diğer mülki idare sınırlarında yapılacak değişikliklerin mera, yaylak ve kışlaklara ilişkin tahsis kararlarını etkilemeyeceğini öngörmüştür.

Meradan yararlanma hakkımız devam ediyor mu?

Evet. 6360 sayılı Kanun ile 5393 sayılı Kanun’a eklenen fıkraya göre, mahalleye dönüşen köy ve belediyelerce kullanılan mera, yaylak ve kışlak gibi yerlerden mahalle sakinleri ve varsa diğer hak sahipleri 4342 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde yararlanmaya devam eder.

Mera belediyeye mi devredildi?

Hayır. Mera köyün mülkiyetinde olmadığından devir kapsamında değildir. Mera Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır; köy veya belediyenin hakkı tahsise dayalı kullanma hakkıdır.

Artık mera satılabilir mi?

Hayır. Mahalleye dönüşüm meranın hukuki statüsünü değiştirmez. Mera özel mülkiyete geçirilemez ve Hazine taşınmazı satışlarına ilişkin düzenlemelerden yararlanamaz.

Yararlanma hakkı bize tarla tarımı hakkı verir mi?

Hayır. Hak, 4342 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde ve otlatma esasına dayalıdır. Merayı sürüp ekmek bu hakkın kapsamında değildir.

Muhatap artık kim?

Mera işlemlerinde muhatap İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ile mera komisyonudur; koruma ve bildirim bakımından ilçe belediyesi ve muhtarlık rol oynar.

İkamet şartı nasıl uygulanıyor?

4342 sayılı Kanun’un 22. maddesi tahsisin yapıldığı tarihte en az altı aydan beri ikamet şartı arar. Hak mahalle sakinlerine tanındığından, bu ölçütün mahalle bazında değerlendirilmesi gerekir.

Mera gelirleri nereye gidiyor?

4342 sayılı Kanun uyarınca mera gelirleri ve otlatma ücretleri köy sandığına veya belediye bütçesinde ayrı bir hesaba gelir kaydedilir ve amacı dışında kullanılamaz.

Kırsal mahalle olursak mera rejimi değişir mi?

Hayır. Kırsal mahalle statüsü esas olarak vergi, harç ve bazı yükümlülükleri etkiler. Mera bakımından 4342 sayılı Kanun’un koruma rejimi aynen sürer.

Mahalleye dönüştüğü için meraya tecavüz suçu oluşmaz mı?

Yargıtay’ın bir kısım kararlarında, köy statüsünü kaybeden yerler bakımından TCK m.154/2’nin uygulanamayacağı kabul edilmektedir. Ancak konu tartışmalıdır; 6360 sayılı Kanun mera haklarının devamını ayrıca öngörmüştür ve eylem her hâlde cezasız kalmaz.

Ecrimisil ve men kararı hâlâ uygulanır mı?

Evet. 4342 sayılı Kanun’un 19. maddesi uyarınca 3091 sayılı Kanun veya 2886 sayılı Kanun’un 75. maddesi çerçevesinde işlem yapılabilir. Ayrıca kamu malları bakımından 3091’de başvuru süresi aranmaz.

Hazine tarım arazimiz var, mahalleye dönüşüm onu etkiledi mi?

Hangi satış rejiminin uygulanacağı, taşınmazın 26 Nisan 2012 itibarıyla belediye ve mücavir alan sınırları içinde mi dışında mı olduğuna göre belirlenir. 6360 uygulaması 30 Mart 2014’te başladığından, bu illerdeki eski köyler o tarihte sınırlar dışındaydı.