Mera, Yaylak ve Kışlak Tespit — 4342 Sayılı Mera Kanunu Çerçevesinde Tahsis ve Kullanım

Mera, yaylak ve kışlak; hayvancılığın yürütüldüğü, halkın ortak yararına tahsis edilen ve kamu malı olma niteliği taşıyan taşınmazlardır. Bu taşınmazların hukuki rejimi 25 Şubat 1998 tarihli ve 4342 sayılı Mera Kanunu ile bu Kanuna atıfla düzenlenen Mera Yönetmeliği tarafından belirlenir; kadastro aşamasındaki tespit ve sınırlandırma işlemleri ise 3402 sayılı Kadastro Kanunu m.16 hükümlerine göre yapılır. Mera vasıflı arazi, özel mülkiyete konu olamaz, amacı dışında kullanılamaz, kazandırıcı zamanaşımı yoluyla iktisap edilemez ve sınırları daraltılamaz. Bu güçlü kamusal rejim; mera vasfının tespit edildiği bir taşınmaz üzerinde tarım, yapılaşma, satış ve tapu tesciline yönelik girişimlerin geçersiz sayılmasına yol açar. Aşağıdaki başlıklar; mera tanımı, tespit edilecek yerler, komisyon yapısı, tahsis kararının içeriği, tahsis amacı değişikliği ve kadastro ile ilişkisi bakımından 4342 sayılı Kanun ile 3402 sayılı Kanun hükümlerini somut olarak açıklar.

Mera, Yaylak ve Kışlak Kavramı — 4342 SK m.4

4342 sayılı Mera Kanunu’nun 4. maddesi; bu Kanun kapsamındaki kavramların tanımlarını verir. Tanımlar, Kanun’un uygulanmasında hem yönetim organları hem de mahkemeler bakımından bağlayıcı bir çerçeve çizer.

• Mera: Hayvanların otlatılması ve otundan yararlanılması için tahsis edilen veya kadimden beri bu amaçla kullanılan yerdir. Otlatma amacı, meranın hukuki niteliğini kuran esas unsurdur.
• Yaylak: Çiftçilerin hayvanları ile birlikte yaz mevsimini geçirmeleri, hayvanlarını otlatmaları ve otundan yararlanmaları için tahsis edilen veya kadimden beri bu amaçla kullanılan yerdir.
• Kışlak: Hayvanların kış mevsiminde barındırılması ve otundan yararlanılması için tahsis edilen veya kadimden beri bu amaçla kullanılan yerdir.
• Otlak (mera): Bir veya birkaç köy veya belediyeye tek başına veya ortaklaşa tahsis edilen mera olarak nitelendirilir.
• Kadim kullanım: Herkes tarafından kadimden beri bilinen ve bu Kanunun kapsamına giren yerlerdir. Kadimlik, tarihsel süreklilikte kullanımı ifade eder ve mera tespitinde belirleyici bir ölçüttür.

4342 SK m.4’ün ayırt edici sonucu şudur: mera, yaylak ve kışlaklar özel mülkiyete geçirilemez; amacı dışında kullanılamaz; zamanaşımı uygulanamaz; sınırları daraltılamaz. Bu dört yasak, meranın kamu malı statüsünün çekirdeğini oluşturur ve tapuda mera vasfıyla sınırlandırılmış bir taşınmazın özel şahıs adına tesciline karşı açılan tapu iptali davalarının hukuki dayanağıdır. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasında; mera, yaylak ve kışlak niteliğindeki taşınmazlar üzerinde ne kadar süreli zilyetlik bulunursa bulunsun kazandırıcı zamanaşımı işlemez; bu nedenle mera vasıflı yer üzerinde hukuka aykırı olarak tesis edilen özel mülkiyet tapuları iptale konu edilir.

Mera Olarak Tespit Edilecek Yerler — 4342 SK m.5

4342 sayılı Kanun’un 5. maddesi, komisyon tarafından mera, yaylak ve kışlak olarak tespit ve tahsis edilecek yerleri dört kategoride sayar. Bu düzenleme, mera tespitinin hangi kaynak arazilerden yapılabileceğini sınırlı olarak belirler.

• Kadimden beri kullanılan yerler: Kadimden beri mera, yaylak ve kışlak olarak kullanılan yerler ile aynı amaçla kullanılmak üzere köy veya belediyelere tahsis edilen yerlerdir. Kadim kullanım, tarihsel süreklilik gerektirir; belge veya tanık beyanıyla ispat edilir.
• Devletin hüküm ve tasarrufundaki veya Hazinenin mülkiyetindeki araziler: Etüt sonucunda mera olarak yararlanılabileceği anlaşılan Devletin hüküm ve tasarrufunda veya Hazinenin mülkiyetindeki yerlerdir. Bu yerler etüt raporu ile mera tespitine konu edilir.
• Kamulaştırılacak yerler: Mera olarak kullanılmak amacıyla 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümlerine göre kamulaştırılan taşınmazlardır. Kamulaştırma bedeli özel mera fonundan karşılanır.
• Tapu kayıtlarında mera olarak görülen ve halen işgal edilen yerler: Tapu kayıtlarında mera niteliğinde iken haksız işgal altında bulunan taşınmazlar tespit ve tahsise konu edilir; işgal, mera vasfını değiştirmez.

Bu dört kategoriden birine giren taşınmaz, komisyonun etüt ve tespit çalışması sonrasında mera, yaylak veya kışlak olarak nitelendirilir. Kadimden beri kullanım kriteri uygulamada en sık başvurulan tespit ölçütüdür; kadim kullanımın tespitinde köyün kuruluş tarihi, kadastro paftaları, hava fotoğrafları, tanık beyanları ve yaşlı kişilerin bilgisi delil olarak değerlendirilir.

Tespit Tahsis Komisyonu ve Görevleri — 4342 SK m.6

4342 sayılı Kanun’un 6. maddesi, mera tespit ve tahsis işlemlerini yürüten idari komisyonu düzenler. Komisyon; illerde vali yardımcısının başkanlığında toplanan, çok üyeli teknik ve hukuki bir kuruldur. Komisyonun üyeleri sekiz kişiden oluşur:

• Vali yardımcısı (başkan)
• Bakanlık il müdürü
• Bakanlık il müdürlüğünden konu uzmanı bir ziraat mühendisi
• Defterdarlıktan bir hukukçu
• Milli Emlak Müdürlüğünden bir temsilci
• Kadastro Müdürlüğünden bir teknik eleman
• Ziraat Odası Başkanlığından bir temsilci
• Köy ise muhtar, belediye ise belediye başkanı veya temsilcisi

Orman içi, orman kenarı ve orman üst sınırında bulunan meraların tespit, tahdit ve tahsisi çalışmalarında ilgili orman teşkilatından bir orman mühendisi; toprak reformu bölgelerinde ise Tarım Reformu Teşkilatından bir ziraat mühendisi komisyona üye olarak katılır. Komisyon, mera vasıflı arazilerin fiziki, hukuki ve teknik boyutlarını birlikte inceleyerek karar üretir; kararlar valiliğin onayına sunulur.

Komisyonun yanı sıra teknik ekipler görev yapar. Teknik ekipler; komisyonun belirlediği yerlerde ölçüm, kroki, harita ve sınır tespiti işlemlerini gerçekleştirir. Kadastro ile eş zamanlı çalışmalarda 3402 sayılı Kadastro Kanunu ile 4342 sayılı Mera Kanunu arasında koordinasyon Bakanlık il müdürlüğü ile Kadastro Müdürlüğü tarafından sağlanır.

Tespit, Tahdit ve Tahsis Kararı — 4342 SK m.11-13

4342 SK m.11, tespit ve tahdit aşamasını düzenler. Komisyon; bölgenin ekonomik durumunu, iklim özelliklerini, toprak işleme esaslarını, arazi kullanma şekillerini ve kullanma kabiliyet sınıflarını dikkate alarak mevcut mera, yaylak ve kışlaklar ile bu amaçla kullanılabilecek diğer alanları, hayvan sulama ve geçit yerlerini tespit eder ve haritalar üzerinde gösterir. Bu tespit, hayvancılık ihtiyacı ile mera arzının somut olarak karşılaştırılmasını sağlar.

4342 SK m.12, tahsis kararının içeriğini belirler. Komisyon, 11. maddeye göre belirlenen ihtiyacı karşılayacak miktardaki mera, yaylak ve kışlaklar ile bunlarla ilgili sulama ve geçit yerlerini halkın ortak olarak yararlanması amacıyla o köy veya belediye tüzel kişiliğine tahsis eder; tahsis kararı valiliğin onayına sunulur. Tahsis kararında aşağıdaki hususlar açıkça belirtilir:

• Tahsis edilen yerin niteliği (mera, yaylak veya kışlak)
• Miktarı (dekar veya hektar cinsinden yüzölçümü)
• Sınırları (koordinat ve harita üzerinde)
• Hayvan sulama ve geçit yerleri
• Tahsis amacı
• Otlatma kapasitesi (birim alan başına düşen hayvan sayısı)
• Aile işletmelerinin büyükbaş hayvan birimi üzerinden otlatma hakkı
• Otlatabilecekleri hayvan sayısı

4342 SK m.13, tespit ve tahdit sonuçlarının ilanı, itiraz ve kütüğe kaydı süreçlerini düzenler. Teknik ekiplerin çalışma sonuçları komisyonca ilgili köy ve belediyelerin ilan yerlerinde otuz gün süre ile askıda kalır. Askı süresi içinde tespit ve tahdit sonuçlarına karşı komisyona itiraz edilebilir; komisyon yapılan itirazları altmış gün içinde karara bağlar. Kesinleşen tahsis kararları özel mera siciline kaydedilir ve tapu kaydına şerh düşülür. Askı süresi içinde itiraz etmeyen ilgili, yargı yolunu doğrudan kullanabilir; bu bakımından askı süresi içinde itiraz, yargı yoluna gitmenin ön şartı değildir.

Tahsis Amacı Değişikliği ve Ot Bedeli — 4342 SK m.14

4342 sayılı Kanun’un 14. maddesi, mera, yaylak ve kışlakların tahsis amacının hangi hallerde ve nasıl değiştirilebileceğini düzenler. Ana kural; tahsis amacı değiştirilmedikçe mera, yaylak ve kışlaktan bu Kanunda gösterilenden başka şekilde yararlanılamayacağıdır. Ancak Kanun, sınırlı olarak sayılan istisnai amaçlar için tahsis amacı değişikliğine olanak tanır.

Tahsis amacı değişikliği talepleri; Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı gibi ilgili bakanlıkların, kamu yatırımlarını yürüten idarelerin veya bu amaçla düzenlemeyi gerçekleştirecek özel/kamu kuruluşlarının başvurusu üzerine değerlendirilir. Kanun’un 14. maddesinde sayılan istisnai amaçlar genel olarak şu başlıkları kapsar:

• Enerji ve maden kaynakları ile petrol faaliyetleri için gerekli olan yerler
• Kültür ve Turizm Bakanlığının talebi üzerine turizm yatırımları için zorunlu olan yerler
• Kamu yatırımları için gerekli olan yerler
• Köy yerleşim yeri, uygulama imar planı ile yerleşim yeri olarak kullanılacak alanlar
• Toprak muhafazası, gen kaynaklarının korunması, milli park, tabiat parkı ve tarihi/kültürel varlıkların korunması alanları
• Sel kontrolü, taşkın koruma ve su rejimini düzenleyici tesisler

Tahsis amacı değişikliği kabul edilen mera, yaylak ve kışlaklar bakımından talep sahibi; komisyonca belirlenen ve o taşınmazdan elde edilecek yirmi yıllık ot geliri tutarındaki bedeli özel mera fonuna öder. Ot bedeli; toprak muhafazası, sel kontrolü, ağaçlandırma, erozyon kontrolü ve gen kaynaklarını koruma alanları gibi Kanun’da özellikle sayılan bazı kamu yararı yönü baskın hallerde alınmaz. Turizm merkezleri ile kültür ve turizm gelişim bölgeleri kapsamında kalan meraların tahsis amacı değişikliği işlemlerinde uygulanacak istisna Kanun ve ilgili mevzuatta açıkça gösterilmiştir.

Kural olarak tahsis kararının kesinleşmesinden itibaren beş yıl geçmedikçe tahsis amacı değişikliği yapılamaz. Ancak m.14’te sayılan istisnai amaçlar bakımından bu beş yıllık süre aranmaz. Tahsis amacı değişikliği kararı özel mera siciline kaydedilir; taşınmaz Hazine adına tescil edilir ve tahsis amacına uygun biçimde kullanılmak üzere talep sahibi idare veya kuruluşa tahsis olunur. Belirlenen amaca aykırı kullanım tespit edilirse; taşınmaz tekrar mera olarak tahsis edilmek üzere geri alınır ve tahsis edilen amaca uygun kullanım sağlanmadığı için ödenen bedel iade edilmez.

Kadastro ile İlişki — 3402 SK m.16

3402 sayılı Kadastro Kanunu m.16, kadastro çalışmasında kamu mallarının tespitini düzenler. Bu maddenin B fıkrasına göre; mera, yaylak ve kışlak, otlak, harman ve panayır yerleri gibi paralı veya parasız kamunun yararlanmasına tahsis edildiği veya kamunun kadimden beri yararlandığı belgelerle veya bilirkişi veya tanık beyanı ile ispat edilen orta malı taşınmaz mallar sınırlandırılır, parsel numarası verilir ve bunlar özel siciline yazılır. Kadastro çalışmasında mera, yaylak ve kışlak tespiti, 4342 SK ile bütünleşik bir süreç halinde yürütülür.

3402 SK m.16’nın son fıkrası, kamu mallarının hukuki güvencesini pekiştirir: orta malları, hizmet malları, ormanlar ve Devletin hüküm ve tasarrufu altında olup da bir kamu hizmetine tahsis edilen yerler ile kanunları uyarınca Devlete kalan taşınmaz mallar, tapuda kayıtlı olsun olmasın kazandırıcı zamanaşımı yolu ile iktisap edilemez. Bu hüküm, mera vasıflı arazi üzerinde hangi süreli zilyetlik bulunursa bulunsun mülkiyet iddiasında bulunulamayacağının açık yasal dayanağıdır. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi ile mera-kadastro uyuşmazlıklarında yetkili kılınan diğer daireler yerleşik biçimde bu doğrultuda karar üretmektedir; mera niteliği tespit edilen taşınmaz özel şahıs adına tescil edilmişse tapu iptali ve orta malı olarak sınırlandırma yolu açıktır.

Kadastro tespit tutanağının düzenlenmesi aşamasında ilgililerin ilan ve itiraz hakları saklıdır. 3402 SK m.11 uyarınca kadastro tespit tutanaklarının askı ilanı otuz gündür; askı süresi içinde kadastro mahkemesinde dava açılabilir. Askı süresi geçtikten sonra 3402 SK m.12/3 uyarınca on yıllık hak düşürücü süre işler; bu süre içinde tespite karşı ancak sınırlı sebeplerle dava açılabilir. Ancak mera vasfına ilişkin uyuşmazlıklarda kamu düzeni yönü baskın olduğundan; kamu tarafından açılan davalar bakımından zamanaşımı ve hak düşürücü süre işlemez ve mera vasfının yeniden tespit edilmesi mümkündür.

Sıkça Sorulan Sorular