Hâkimin Reddi ve Çekinmesi: Tarafsızlık Güvencesi ve Süreler (CMK m.22-32)

Tarafsızlık, adil yargılanmanın temelidir. Kanun bunu iki ayrı kurumla korur: yasaklılık ve ret. Aralarındaki fark hayatidir; çünkü ret istemi süreye tabidir ve süre kaçırıldığında haklı bir sebep bulunsa dahi hâkim davayı sonlandırabilir.

İki Ayrı Kurum: Yasaklılık ve Ret

Bu ayrım, konunun anlaşılması için başlangıç noktasıdır ve uygulamada sıkça karıştırılır.

Öğretide net biçimde belirtildiği üzere; Ceza Muhakemesi Kanunu’nda hâkimin yasaklılık hâlleri, yani mutlak surette davaya bakamayacağı hâller m.22 ve m.23’te; hâkimin reddi sebepleri ve ret müessesesi ise m.24 ve devamında gösterilmiş olup, her iki durum birbirinden farklıdır.

Üçüncü satır savunma bakımından hayati önemdedir. Öğretide vurgulandığı üzere; m.25’te gösterilen sürelere riayet edilmeden ret isteminde bulunulduğu takdirde, hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşüren bir sebep bulunması hâlinde dahi hâkim duruşmayı yürütüp davayı sonlandırabilecektir.

Yani ret istemi bakımından süre, sebep kadar önemlidir. Haklı bir sebep süresinde ileri sürülmezse sonuç doğurmayabilir.

İkinci satır ise yasaklılık hâllerinin niteliğini gösterir. Bu hâller kanunda sınırlı sayıda sayılmış olup genişletilemez; buna karşılık tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebepler önceden belirlenemeyeceğinden, öne sürülecek hâllerin değerlendirilmesi reddi inceleyecek mercie bırakılmıştır.

Uyuşturucu Dosyalarında En Önemli Hüküm

CMK m.23’teki hükümlerden biri, bu dosyalar bakımından doğrudan uygulama alanı bulur.

CMK m.23/2 uyarınca; aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış bulunan hâkim, kovuşturma evresinde görev yapamaz.

Bu hüküm uyuşturucu dosyalarında somut karşılık bulur. Silodaki yazılarda görüldüğü üzere bu dosyalarda soruşturma aşamasında pek çok hâkim kararı verilir: arama kararı, tutuklama kararı, iletişimin denetlenmesi kararı, adli kontrol kararı.

İkinci satır savunmanın erken aşamada yapması gereken bir kontroldür: kovuşturmayı yürüten hâkim, aynı dosyada soruşturma aşamasında bir karar vermiş midir?

Bu hüküm bir yasaklılık hâlidir; dolayısıyla süreye tabi olan ret rejiminden farklı olarak mutlak niteliktedir ve kendiliğinden gözetilmesi gerekir.

Üçüncü satır ise silodaki yargılamanın yenilenmesi yazısıyla birleşir. Yenileme kararı verilmesi hâlinde, önceki yargılamada görev yapan hâkim aynı işte görev alamaz; bu, yenilemenin amacına uygun bir güvencedir.

Kim Ret İsteminde Bulunabilir?

Kanun bu yetkiyi yargılamanın temel süjelerine tanımıştır.

CMK m.24/2 uyarınca; Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili hâkimin reddi isteminde bulunabilirler.

Maddenin üçüncü fıkrası ise pratik bir imkân tanır: bunlardan herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.

Beşinci satır sıkça bilinmeyen bir haktır ve savunma bakımından değerlidir. Öğretide belirtildiği üzere bu zorunluluk; taraflara ret sebeplerini araştırma ve süresinde ret isteminde bulunma imkânı sağlar.

Yani heyet hâlinde çalışan mahkemelerde, karara katılacak hâkimlerin kimler olduğu önceden öğrenilebilir; bu da yasaklılık veya ret sebebi bulunup bulunmadığının değerlendirilmesini mümkün kılar.

Silodaki mahkeme yazısında görüldüğü üzere TCK m.188 kapsamındaki dosyalar ağır ceza mahkemesinde görülür ve bu mahkemeler heyet hâlinde çalışır; bu nedenle söz konusu imkân bu dosyalarda ayrıca anlamlıdır.

Süreler: En Kritik Nokta

Bu bölüm, ret kurumunun en belirleyici yönünü içerir.

CMK m.25, tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebeplerden dolayı ret isteminin ne zaman yapılacağını düzenlemiştir. Öğretide bu düzenlemenin, yargılamanın makul sürede bitirilmesini güvence altına aldığı belirtilmektedir.

Birinci satır ilk derece yargılamasındaki temel kuraldır ve kaçırılması hâlinde hak kaybı doğurur. Ret istemi, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar yapılmalıdır.

Dördüncü ve beşinci satırlar birlikte okunmalıdır ve önemli bir esneklik sağlar. Ret sebebi sonradan ortaya çıkar veya sonradan öğrenilirse duruşma ya da inceleme bitinceye kadar ret istenebilir; ancak bu istemin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması gerekir.

Öğretide bu yedi günlük sürenin, hakkın kötüye kullanılmasını önleyici bir güvence olduğu belirtilmektedir.

Bunun pratik sonucu şudur: yargılama sırasında ret sebebi öğrenildiğinde beklemek hak kaybına yol açar; öğrenme anının ve yedi günlük sürenin takip edilmesi gerekir.

Sebep Nasıl Olmalı?

Kanun tarafsızlığı şüpheye düşürecek sebepleri saymamış; ancak öğreti ve içtihat bir ölçüt geliştirmiştir.

Kanun gerekçesinde belirtildiği üzere; tarafsızlık konusunda kuşku yaratacak diğer nedenleri önceden belirleme olanağı bulunmadığından, öne sürülecek hâllerin değerlendirilmesi reddi inceleyecek mercie bırakılmıştır. Öğretide ise ret sebebi olarak ileri sürülen hâlin mantıklı ve objektif olması gerektiği vurgulanmaktadır.

Dördüncü ve beşinci satırlar yargı kararlarında somut örnekle desteklenmektedir. Bir kanun yararına bozma kararında; sanığın soyut nitelikteki “hâkimin gerekli araştırmayı yapmadığı” şeklindeki ifadesinin hâkimin tarafsızlığını şüpheye düşürecek nitelikte olduğunun kabulünün tabii hâkim ilkesine aykırı olduğu belirtilmiştir.

Aynı kararda, hâkimin çekinme talebinin reddine karar verilmesi gerekirken kabulüne karar verilmesi isabetsiz bulunmuştur.

Bunun savunma bakımından anlamı açıktır: ret istemi somut olgulara dayandırılmalıdır. Verilen kararlardan duyulan memnuniyetsizlik veya genel nitelikteki eleştiriler, bu kurumun konusu değildir; bunlar kanun yolu aşamasında ileri sürülür.

Öğretide ayrıca; hangi durumların tarafsızlığı şüpheye düşürecek nitelikte olduğunun, hâkimin tarafsız bir görünümde olup olmadığı ile tarafların haklarını ihlal edip etmediği veya adil yargılama ilkelerine riayet edip etmediği üzerinden değerlendirilebileceği belirtilmektedir.

Ret İstemi Nasıl Yapılır?

Usul kanunda düzenlenmiş olup esnek tutulmuştur.

Öğretide belirtildiği üzere ret istemi; dilekçeyle veya tutanak tutturmak suretiyle sözlü olarak yapılabilir.

Dördüncü satır sonradan öğrenilen sebepler bakımından zorunludur. Yedi günlük süre öğrenme tarihinden işlediğinden, bu tarihin dilekçede açıkça gösterilmesi ve mümkünse belgelenmesi gerekir.

Birinci satır ise duruşma anında ortaya çıkan hâller bakımından pratik bir imkândır. Duruşma sırasında öğrenilen bir sebep, tutanağa geçirtilmek suretiyle sözlü olarak ileri sürülebilir.

Reddedilen Hâkim Ne Yapabilir?

Ret istemi verildikten sonra sürecin nasıl işleyeceği de düzenlenmiştir.

Öğretide belirtildiği üzere; gecikmesinde sakınca bulunan hâlde, örneğin tutukluluk incelemesinde reddedilen hâkim istisnai olarak işlem yapar; ancak hâkim acil işlemler dışında tasarrufta bulunamaz ve karar veremez.

İkinci satır savunma bakımından bir denetim noktasıdır. Ret istemi verildikten sonra, acil olmayan işlemlerin reddedilen hâkim tarafından yapılıp yapılmadığı takip edilmelidir.

Bu husus, silodaki tutukluluk ve adli kontrol yazılarıyla da kesişir: koruma tedbirlerine ilişkin acil incelemeler bu istisnanın kapsamında değerlendirilebilir.

Ret İstemi Verildikten Sonra: m.28, m.29 ve m.31

Ret isteminin verilmesi süreci durdurmaz; kanun, istemin akıbetine ve bu arada yargılamanın nasıl yürüyeceğine ilişkin ayrı hükümler öngörmüştür. Bu hükümler bilinmezse, istemin ne zaman sonuç doğuracağı ve neyin kaybedileceği öngörülemez.

Ret İsteminin Akıbeti

İkinci satırdaki iki yasak, savunma bakımından somut bir koruma sağlar. Ret istemi oturum sırasında ileri sürüldüğünde yargılama devam eder; ancak esas hakkındaki beyanların alınması aşamasına geçilemez ve bir sonraki oturum reddedilen hâkimle açılamaz. Dolayısıyla ret isteminin zamanlaması, esas hakkındaki mütalaanın verildiği ve savunmanın esas hakkındaki beyanının alınacağı celse bakımından belirleyicidir. Ret sebebi bu aşamada ortaya çıkmışsa, istemin o celsede ve tutanağa geçirilerek ileri sürülmesi gerekir.

Birinci satırdaki ayrım da atlanmamalıdır. Kabul kararı kesindir — yani ret isteminin kabulüne karşı bir yol yoktur. Buna karşılık reddine ilişkin karara itiraz edilebilir ve itiraz üzerine verilen karar hükümle birlikte incelenir. Bunun pratik anlamı şudur: ret isteminin reddedilmesi hâlinde süreç orada bitmez, ancak sonuç hemen alınmaz; mesele kanun yolu aşamasında yeniden gündeme gelir. Bu nedenle ret isteminin ve reddine ilişkin kararın gerekçesiyle birlikte dosyada bulunması, kanun yolu dilekçesinin dayanağını oluşturur.

Kabul kararının sonucu: duruşmanın tekrarlanması

Üçüncü satırdaki kural, ret isteminin kabul edilmesi hâlinde yargılamanın nereden devam edeceğini gösterir ve çoğu zaman gözden kaçar: gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış işlemler dışında duruşma tekrarlanır.

Bunun anlamı, sürecin sıfırlanması değil ancak yeniden yapılmasıdır. Ret isteminden önce yapılmış duruşma işlemleri — tanık dinlenmesi, beyanların alınması, delillerin tartışılması — yeni heyet veya hâkim önünde yeniden yapılır. Bu, savunma bakımından iki yönlü bir sonuçtur. Olumlu yönü, daha önce eksik veya elverişsiz biçimde alınmış beyanların yeniden ele alınabilmesidir; bu nedenle tekrar edilecek duruşmaya, ilk kez yapılıyormuş gibi hazırlanılmalıdır. Olumsuz yönü ise zaman kaybıdır; tutuklu dosyalarda bu husus ayrıca değerlendirilmelidir. İstisna tutulan işlemler yalnızca gecikmesinde sakınca bulunan hâl nedeniyle yapılmış olanlardır; bu nedenle hangi işlemin bu kapsamda sayıldığı da tartışılabilir.

Bir zamanlama değerlendirmesi: Ret isteminin kabulü hâlinde duruşmanın tekrarlanacak olması, istemin ne zaman ileri sürüleceği konusunda da etkilidir. Sebep yargılamanın erken aşamasında ortaya çıkmışsa, istemin gecikmeden ileri sürülmesi hem süre kuralları hem de tekrarlanacak işlem sayısının azlığı bakımından elverişlidir. Sebep ileri bir aşamada ortaya çıkmışsa, süre kuralı gereği yine gecikmeden ileri sürülmesi gerekir; ancak bu hâlde tekrarlanacak işlemlerin kapsamı genişler. Her iki hâlde de belirleyici olan, sebebin öğrenildiği tarihin dilekçede açıkça belirtilmesidir.

İstemin geri çevrilmesi: m.31

Kanun, kovuşturma evresinde ileri sürülen ret istemlerinin belirli hâllerde esasa girilmeden geri çevrilmesini öngörmüştür.

CMK m.31 — Geri Çevirme Hâlleri

Dördüncü satır bu maddenin en dikkat çekici yönüdür. Geri çevirme hâllerinde, reddi istenen hâkim kendi reddi hakkındaki kararın verilmesine katılır; tek hâkimli mahkemelerde ise kararı bizzat kendisi verir. Bu, genel kuraldan ayrılan bir düzenlemedir ve maddenin dar uygulanmasını gerektirir. Öğretide de bu hükmün hatalı biçimde geniş uygulanmasının sorun oluşturduğu belirtilmektedir. Bu nedenle geri çevirme kararı verildiğinde, kararın hangi bende dayandırıldığı ve o bendin şartlarının gerçekleşip gerçekleşmediği ayrıca denetlenmelidir.

Buradan çıkan pratik sonuç, dilekçenin nasıl yazılacağını belirler. (b) bendi sebep ve delilin birlikte gösterilmesini aramaktadır. Bu nedenle ret dilekçesinde yalnızca "tarafsız davranılmadığı" gibi bir değerlendirme yeterli değildir; hangi somut olgunun bu sonuca yol açtığı ve bunun dosyanın hangi sayfasından, hangi tutanaktan veya hangi karardan anlaşıldığı gösterilmelidir. Aksi hâlde istem, esasa hiç girilmeden geri çevrilir. (a) bendi bakımından ise yazının yukarıdaki bölümünde anlatılan süre kuralları belirleyicidir; sebebin ne zaman öğrenildiğinin dilekçede açıklanması, bu bende karşı da bir cevap oluşturur.

Son olarak çekinme bakımından bir bağlantı: hâkim tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler ileri sürerek çekindiğinde, merci çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir; uygun bulunması hâlinde davaya bakmakla başka bir hâkim veya mahkeme görevlendirilir. Bu hâlde de gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yapılan işler hakkında yukarıdaki 29 uncu madde hükmü uygulanır.

Hâkimin Kendiliğinden Çekinmesi

Tarafsızlık yalnızca talep üzerine değil, hâkimin kendi iradesiyle de korunabilir.

CMK m.30 uyarınca; hâkim yasaklılığını gerektiren sebeplere dayanarak çekindiğinde merci, bir başka hâkimi veya mahkemeyi davaya bakmakla görevlendirir. Öğretide belirtildiği üzere bu tür durumlarda merciin, hâkimin dayandığı sebebin hukuka uygunluğunu denetleme imkânı bulunmamaktadır; kanun koyucu yasaklılık hâline dayanan çekinmede hâkimin kararına güvenmeyi tercih etmiştir.

Buna karşılık hâkim tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler ileri sürerek çekindiğinde, merci çekinmenin uygun olup olmadığına karar verir. Çekinmenin uygun bulunması hâlinde davaya bakmakla bir başka hâkim veya mahkeme görevlendirilir.

Bu ayrım, yukarıda aktarılan yargı kararıyla birleşir. Tarafsızlık şüphesine dayanan çekinme taleplerinde merci bir denetim yapar; soyut gerekçelere dayanan çekinmenin kabulü hukuka aykırı bulunabilir.

Öğretide, görev yasağı hâllerinin bulunduğu durumlarda hâkimin kendiliğinden çekinmesi gerektiği de belirtilmektedir; bu, tarafların talebine bağlı olmayan bir yükümlülüktür.

Ret Kararının Sonuçları

İstemin kabulü veya reddi, yargılamanın seyrini farklı biçimlerde etkiler.

Dördüncü satır sıkça karşılaşılan bir sonuçtur ve süre denetiminin önemini bir kez daha gösterir. Süresinde yapılmayan bir ret istemi, ileri sürülen sebep incelenmeksizin reddedilebilir.

Beşinci satır ise sürecin sonraki halkasını gösterir. Ret isteminin reddi hâlinde konu tamamen kapanmaz; tarafsızlığa ilişkin iddialar, silodaki istinaf yazısında ele alınan kanun yolu aşamasında da ileri sürülebilir.

Üçüncü satır ise yasaklılık hâllerinin niteliğinden kaynaklanır. Bu hâller mutlak olduğundan, tespit edilmeleri hâlinde hâkimin davaya katılamayacağı kesindir; takdire bağlı bir değerlendirme söz konusu değildir.

Bu Kurum Nasıl Kullanılmalı?

Dürüst bir değerlendirme gereklidir: ret kurumu bir savunma taktiği değil, tarafsızlık güvencesidir.

Yukarıda aktarılan yargı kararı bu ayrımı ortaya koymaktadır. Soyut gerekçelerle ileri sürülen taleplerin kabulü tabii hâkim ilkesine aykırı bulunmuştur; yani kurum, dosyanın başka bir hâkime gitmesini sağlamak amacıyla kullanılamaz.

Üçüncü, beşinci ve altıncı satırlar bu bölümün özüdür. Kararlardan duyulan memnuniyetsizlik ret kurumunun konusu değildir; bunlar için silodaki istinaf ve temyiz yazısında ele alınan kanun yolları vardır.

Birinci satır ise ihmal edilmemesi gereken hâldir. Yasaklılık hâlleri mutlak olduğundan, tespit edildiğinde derhâl ileri sürülmeli ve tutanağa geçirtilmelidir.

Bu ayrımın korunması, kurumun etkisini de korur. Gereksiz taleplerle yıpratılan bir kurum, gerçekten ihtiyaç duyulduğunda ciddiye alınmayabilir. Bu nedenle talebin somut olgulara dayandırılması, hem o dosya hem de kurumun geneli bakımından önem taşır.

Kontrol Listesi

İkinci satır uyuşturucu dosyalarında en somut kontroldür. Bu dosyalarda soruşturma aşamasında çok sayıda hâkim kararı verildiğinden, kovuşturmayı yürüten hâkimin aynı dosyada daha önce karar verip vermediği baştan tespit edilmelidir.

Altıncı ve sekizinci satırlar ise süre denetiminin özüdür. Ret kurumunda süre, sebep kadar belirleyicidir; süresinde ileri sürülmeyen haklı bir sebep dahi sonuç doğurmayabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Hâkimin reddi ile yasaklılık aynı şey mi?

Hayır. Öğretide, yasaklılık hâllerinin CMK m.22 ve 23’te sınırlı sayıda sayıldığı ve genişletilemeyeceği; ret müessesesinin ise m.24 ve devamında düzenlendiği ve bu iki durumun birbirinden farklı olduğu belirtilmektedir.

Soruşturmada karar veren hâkim davaya bakabilir mi?

CMK m.23/2 uyarınca aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış bulunan hâkim, kovuşturma evresinde görev yapamaz.

Kimler ret isteminde bulunabilir?

CMK m.24/2 uyarınca Cumhuriyet savcısı; şüpheli, sanık veya bunların müdafii; katılan veya vekili ret isteminde bulunabilir.

Hâkimlerin isimlerini öğrenebilir miyim?

Evet. CMK m.24/3 uyarınca ret isteminde bulunabilecek kişilerden herhangi biri istediği takdirde, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.

Ret istemi için süre var mı?

Evet. Ret istemi, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar; istinaf ve temyiz aşamalarında ilgili raporların üyelere açıklanıncaya kadar yapılmalıdır. Diğer hâllerde inceleme başlayıncaya kadar istenebilir.

Sebebi sonradan öğrendim, ne yapmalıyım?

Ret sebebi sonradan ortaya çıkar veya öğrenilirse duruşma ya da inceleme bitinceye kadar ret istenebilir; ancak bu istemin, sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması gerekir.

Süreyi kaçırırsam ne olur?

Öğretide, sürelere riayet edilmeden ret isteminde bulunulduğu takdirde tarafsızlığı şüpheye düşüren bir sebep bulunması hâlinde dahi hâkimin duruşmayı yürütüp davayı sonlandırabileceği belirtilmektedir.

Her gerekçe ret sebebi olur mu?

Hayır. Öğretide ret sebebinin mantıklı ve objektif olması gerektiği belirtilmektedir. Yargı kararlarında, soyut nitelikteki genel ifadelerin tarafsızlığı şüpheye düşürecek nitelikte kabul edilmesinin tabii hâkim ilkesine aykırı olduğu ifade edilmiştir.

Ret istemi nasıl yapılır?

Öğretide belirtildiği üzere ret istemi dilekçeyle veya tutanak tutturmak suretiyle sözlü olarak yapılabilir.

Reddedilen hâkim karar verebilir mi?

Öğretide, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde reddedilen hâkimin istisnai olarak işlem yapabileceği; ancak acil işlemler dışında tasarrufta bulunamayacağı ve karar veremeyeceği belirtilmektedir.