Mirasın Reddi: Gerçek Ret ve Hükmen Ret (Borca Batık Tereke)

Tek bir süre yok: 3 ay, 1 ay ve yine 1 ay

“Reddi miras üç aydır” cümlesi doğru ama eksiktir. Kanun ret hakkı bakımından birbirinden farklı üç süre öngörür ve hangisinin işlediğini bilmemek hak kaybı doğurur. Üçü de hak düşürücü niteliktedir; ret, yenilik doğuran bir hak olduğu için süre uzatılamaz ve hâkim tarafından re’sen gözetilir.

• TMK m.606/1 — üç ay (olağan süre). Yasal mirasçılar için süre, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe miras bırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten; vasiyetname ile atanmış mirasçılar için tasarrufun kendilerine resmen bildirildiği tarihten işler.
• TMK m.626 — bir ay. Resmî defter tutulmuşsa, defteri inceleme süresi bittikten sonra her mirasçı mahkemece bir ay içinde beyanda bulunmaya çağrılır.
• TMK m.614/2 — bir ay. Sonra gelen mirasçılar yararına ret hâlinde, kabul beyanında bulunulması için tanınan süre; bu sürede beyanda bulunulmazsa miras reddedilmiş sayılır.

Ret beyanı nasıl yapılır? TMK m.609 uyarınca ret, mirasçılar tarafından sulh mahkemesine sözlü veya yazılı beyanla yapılır; sulh hâkimi beyanı bir tutanakla tespit eder. Beyanın kayıtsız ve şartız olması gerekir — “şu mal bende kalsın, gerisini reddediyorum” şeklinde kısmi ya da koşullu ret geçerli değildir.

Kritik nokta — postaya vermek yetmez. Ret hakkının kullanılmış sayılması için ret beyanının süre içinde mahkemeye ulaşmış olması gerekir. Son güne bırakılan başvurular bu nedenle risklidir.

Ret beyanından dönmek kural olarak mümkün değildir. Yalnızca irade bozukluğu (hata, hile, korkutma) iddiasıyla iptal yoluna gidilebilir.

Hükmen ret: süre yok, ama dava var

Üç aylık süreyi kaçırdıysanız ya da borçları sonradan öğrendiyseniz kapı kapanmamış olabilir. TMK m.605/2 şöyledir: “Ölümü tarihinde miras bırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise, miras reddedilmiş sayılır.”

Yani borç bataklığındaki bir terekede miras kendiliğinden reddedilmiş sayılır; mirasçının ayrıca beyanda bulunmasına gerek yoktur. Mirasçı borca batıklığı bilmese bile hükmen reddin sonuçlarından yararlanır.

Üç aylık süre bu davada uygulanmaz. İstinaf ve Yargıtay uygulamasında, TMK m.606/1’deki üç aylık sürenin yalnızca gerçek redde ilişkin olduğu; terekenin borca batıklığına dayalı hükmen reddin bu süreye tabi olmadığı kabul edilmektedir. Mirasçılar, TMK m.610’daki aykırılık (mirası benimseme) bulunmadıkça her zaman ödemeden aczin tespitini isteyebilir.

Ancak “kendiliğinden” olması pratikte dava açılmayacağı anlamına gelmez. İki yol vardır:

• Saldırgan yol — tespit davası. Mirasçılar, terekenin borca batık olduğunun tespitini isteyerek hükmen reddin belgelenmesini sağlar. Dava alacaklılara husumet yöneltilerek açılır ve uygulamada asliye hukuk mahkemesinde görülür. Vergi daireleri, bankalar ve SGK gibi tüm alacaklıların davaya dahil edilerek taraf teşkilinin sağlanması zorunludur; eksik taraf teşkili istinafta kararın kaldırılması sebebidir.
• Savunma yolu — def’i. Bir alacaklı size karşı takip ya da dava başlatırsa, terekenin ölüm tarihinde borca batık olduğunu savunma olarak ileri sürebilirsiniz.

Ölçüt tarihi şaşırmayın: ödemeden aciz, ölüm tarihine göre belirlenir. Ölümden sonra oluşan gelişmeler değil, o andaki aktif-pasif dengesi esas alınır; bu nedenle ölüm tarihi itibarıyla borç miktarının açıklığa kavuşturulması davanın merkezindedir.

Ret hakkını kaybettiren davranışlar (TMK m.610)

Bu bölüm, uygulamada en çok hak kaybına yol açan konudur. Süre içinde olsanız bile, bazı davranışlar ret hakkını ortadan kaldırır.

TMK m.610/1 — sürenin geçmesi: Yasal süre içinde reddedilmeyen miras bakımından ret hakkı düşer ve mirasçı mirası kayıtsız ve şartız kazanmış sayılır. Bunun istisnası, yukarıda anlatılan borca batıklık hâlidir.

TMK m.610/2 — örtülü kabul: Ret süresi dolmadan mirasçı olarak tereke işlerine gereğinden fazla karışan, tereke işlerinin yürütülmesi için zorunlu olanın dışında işler yapan ya da tereke mallarını gizleyen veya kendisine mal eden mirasçı, mirası reddedemez.

Somut örnek: Yargıtay uygulamasında, mirasçılar tarafından terekeye dahil bir taşınmazdaki miras hissesinin satış işlemine konu edilmesi, TMK m.610/2 anlamında tereke mallarını kendisine mal etme (mirası benimseme) sayılmış ve mirasçılar ret hakkından yoksun kalmıştır.

Ret düşünüyorsanız kaçınılması gerekenler:

• Terekeye ait taşınmaz ya da araç üzerinde satış, devir, ipotek gibi işlem yapmak,
• Tereke hesabından para çekip kişisel ihtiyaç için kullanmak,
• Terekeye ait eşyayı kendi evinize taşımak ya da satmak,
• Miras bırakanın işletmesini kendi adınıza işletmeye devam etmek.

Buna karşılık cenaze işlemleri, terekenin korunmasına yönelik zorunlu işler ve mal tespiti gibi koruyucu nitelikteki işlemler tek başına benimseme sayılmaz. Sınır “zorunlu olan” ile “gereğinden fazla” arasındadır ve somut olayda değerlendirilir — tereddütte kalırsanız işlem yapmadan önce danışın.

Ret tek seçenek değil: dört yol’un karşılaştırması

Reddi miras keskin bir araçtır: reddeden mirasçı mirasçılık sıfatını geçmişe etkili olarak kaybeder — ne mala ne borca dahil olur. Tereke aslında artıda olsaydı bu çözüm size zarar verirdi. Kanun bu yüzden dört ayrı yol sunar:

• Kayıtsız şartız kabul — tüm mal ve borçlar geçer; borçlardan kişisel malvarlığıyla sorumlu olursunuz. Bakınız: Mirasçıların Tereke Borçlarından Sorumluluğu (TMK 641).
• Ret — 3 ay (ya da borca batıklıkta hükmen ret); mal da borç da gelmez.
• Resmî defter tutma — kararı erteleyen yol: terekeyi görmeden karar vermek zorunda kalmazsınız. Bakınız: Resmî Defter Tutma ve Deftere Göre Kabul.
• Resmî tasfiye — tereke resmen tasfiye edilir, artı kalırsa size geçer. Bakınız: Mirasın Resmî Tasfiyesi (TMK 632 vd.).

Doğru sıra genellikle şudur: tereke belirsizse önce bir ay içinde resmî defter tutulmasını isteyin. Defter tutulurken miras bırakanın borçları için icra takibi yapılamaz; defter bittikten sonra size tanınan bir aylık sürede dört seçenekten birini bilerek seçersiniz. Borç durumu zaten açık ve ağırsa doğrudan ret ya da hükmen ret yolunu değerlendirin.

Bir uyarı: Reddeden mirasçının payı kendiliğinden kaybolmaz; alt soya ya da diğer mirasçılara geçer. Bu nedenle aile içinde ret kararı alınırken tüm mirasçı sıralarının birlikte değerlendirilmesi gerekir; aksi hâlde borç bir üst kuşağa ya da çocuklara kayabilir.