Duruşmaya SEGBİS ile Katılmak Zorunda mıyım? Hazır Bulunma Hakkı (CMK m.196)

Tutuklu sanıkların en sık yaşadığı sorunlardan biri, duruşma salonuna hiç getirilmeden ekran üzerinden yargılanmaktır. Oysa duruşmada hazır bulunma hakkı esastır; SEGBİS ile katılım zorunluluk hâline ve çoğu hâlde sanığın açık kabulüne dayanmalıdır.

Kural: Duruşmada Hazır Bulunma Hakkı

Ceza yargılamasının temel ilkelerinden ikisi doğrudan doğruyalık ve yüz yüzeliktir. Sanığın duruşmada hazır bulunması, bu ilkelerin somut karşılığıdır ve savunma hakkının çekirdeğini oluşturur.

Kovuşturma aşamasında duruşmada hazır bulunma hakkına sahip olan sanık; bazı istisnai veya zorunlu hâllerde ceza infaz kurumundan veya yargılamayı yapan mahkemeden uzakta bir yerden görüntülü ve sesli iletişim sistemi yoluyla duruşmaya bağlanarak dinlenebilir.

Buradaki sıralama önemlidir: kural hazır bulunma, istisna uzaktan katılımdır. Uygulamada bu sıralamanın tersine çevrilmesi, savunma hakkının kısıtlanması sonucunu doğurabilir.

İkinci satır bakımından CMK m.196/1 hatırlatılmalıdır: mahkemece sorgusu yapılmış olan sanık veya bu hususta sanık tarafından yetkili kılındığı hâllerde müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir.

Yani bağışık tutulma, mahkemenin resen uygulayabileceği bir usul değildir; sanığın veya yetkilendirilmiş müdafiin istemine bağlıdır. Ayrıca sanığın mahkemece sorgusunun yapılmış olması aranır.

İstinabe Yasağı: Beş Yıl Kuralı

Uyuşturucu dosyaları bakımından doğrudan uygulanan önemli bir sınırlama vardır ve bu sınırlama sıkça gözden kaçar.

CMK m.196/2 uyarınca sanık, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar hariç olmak üzere, istinabe suretiyle sorguya çekilebilir. Yani bu ağırlıktaki suçlarda istinabe yasaktır.

Uyuşturucu suçlarına uygulandığında tablo şudur:

İlk üç satır uyuşturucu dosyalarının büyük bölümünü kapsar. TCK m.188 ve m.190 kapsamındaki dosyalarda alt sınır beş yıl veya üzerinde olduğundan, sanığın istinabe suretiyle sorguya çekilmesi kanunen mümkün değildir.

Bu, savunma bakımından somut bir denetim noktasıdır. İstinabe yasağı bulunan bir dosyada sanığın başka bir mahkeme aracılığıyla sorguya çekilmesi hâlinde, usul aykırılığı ileri sürülebilir.

Sorulması Zorunlu Soru

Yargıtay uygulamasında istikrarlı biçimde vurgulanan bir usul kuralı vardır ve bu kural savunma bakımından çok değerlidir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarında; istinabe yoluyla savunması alınan sanığa mutlaka savunmasını esas mahkemesinde vermek isteyip istemediğinin sorulması gerektiği belirtilmektedir.

Aynı yönde birçok kararda şu tespit yer alır: sorgusundan önce sanığa, ifadesini yargılamayı yapan mahkeme huzurunda vermek isteyip istemediğinin sorulmaması veya sorulması üzerine duruşmadan bağışık tutulmak istemediğini belirtmesine karşın istinabe ile alınan ifadesiyle yetinilmesi, savunma hakkının kısıtlanması sonucunu doğurur.

Beşinci satır pratik bir uyarıdır. Sanığın esas mahkemede savunma yapmak istediği yönündeki beyanının tutanağa geçirilmesi gerekir; aksi hâlde bu talebin varlığı sonradan tartışmalı hâle gelir.

Bu nedenle istinabe veya uzaktan katılım söz konusu olduğunda, sanığın ve müdafiin ilk işi talebi açıkça dile getirmek ve tutanağa geçirtmek olmalıdır.

SEGBİS Zorunluluk Hâline Bağlıdır

Görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle katılımı düzenleyen CMK m.196/4 uyarınca; hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda, aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğinin kullanılması suretiyle yurt içinde bulunan sanığın sorgusu yapılabilir veya duruşmalara katılmasına karar verilebilir.

Buradaki anahtar ifade “zorunlu gördüğü durumlarda”dır. Bu, mahkemeye sınırsız bir takdir tanımaz; zorunluluk hâlinin somut olgulara dayalı, ilgili ve yeterli gerekçelerle açıklanması aranır.

Yargıtay kararlarında bu husus denetlenmektedir. Bir incelemede; sanık müdafiinin yargılamanın bütün aşamalarında SEGBİS ile savunma alınmasının yüz yüzelik ilkesini ihlal ettiğini ileri sürmesi üzerine, ilgili hükümde öngörülen zorunluluk hâlinin ne olduğuna ilişkin olaya özgü ilgili ve yeterli gerekçelerin somut olgulara dayandırılması gereği vurgulanmıştır.

İkinci satır uygulamadaki en yaygın sorundur. “Güvenlik gerekçesiyle” veya “nakil imkânı bulunmadığından” gibi kalıp ifadeler, olaya özgü somut gerekçe sayılmayabilir.

Beşinci satır ise aşağıda ayrıca ele alınmaktadır ve bu yazının en önemli ayrımını oluşturur.

Esasa İlişkin Oturumlarda Açık Kabul

Bu bölüm, savunmanın kullanabileceği en güçlü argümanı içerir.

Yargıtay kararlarında şu tespit yer almaktadır: ilk ve son savunmanın yapıldığı, esasa ilişkin delillerin toplandığı oturumlara sanığın SEGBİS yolu ile katılması, açık kabulüne dayalı olmalıdır.

Bu, tüm oturumların aynı rejime tabi olmadığını gösterir. Usule ilişkin ara oturumlar ile esasa ilişkin oturumlar arasında ayrım yapılması gerekir.

İkinci, üçüncü ve dördüncü satırlar uyuşturucu dosyalarında doğrudan uygulanır. Tanıkların dinlendiği, kriminal raporun tartışıldığı ve esas hakkındaki savunmanın yapıldığı oturumlar, dosyanın kaderini belirleyen oturumlardır.

Bu oturumlara sanığın salonda değil ekran üzerinden katılması hâlinde, açık kabulünün bulunup bulunmadığı denetlenmelidir. Kabul yoksa savunma hakkının kısıtlanması ileri sürülebilir.

Öğretide de bu yönde bir uyarı bulunmaktadır: ilgili hüküm, sanığın mahkemede hazır bulunmasının gerekmediği anlamına gelmez ve doğrudan doğruyalık ile yüz yüzelik ilkelerinden uzaklaşan bir uygulamayı emreder biçimde yorumlanamaz. Aksi bir yorum, tüm tutuklu sanıkların duruşma salonuna getirilmeksizin uzaktan katılımının sağlanması sonucunu doğurur.

Değerlendirmede Bakılan Ölçütler

Uzaktan katılımın adil yargılanma hakkını ihlal edip etmediği, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Yargı kararlarında kullanılan ölçütler şunlardır.

Duruşmada bizzat hazır bulundurulmayan tarafın; diğer tarafça ileri sürülen görüşler ve kanıtlar hakkında bilgi sahibi olup olamadığı veya bunlara yorum yapıp yapamadığı, dezavantajlı duruma düşürülmeksizin davaya etkili katılımının sağlanmasında makul bir fırsata sahip olup olmadığı ve yokluğunda gerçekleştirilen işlemin sanığın duruşmada fiziken hazır bulunmasını gerektiren bir işlem olup olmadığına göre değerlendirme yapılmalıdır.

Altıncı satır uygulamada sık yaşanan ancak nadiren kayda geçirilen bir sorundur. Bağlantı kesintisi, ses gitmemesi veya görüntünün donması gibi teknik sorunların tutanağa geçirilmesi gerekir; aksi hâlde sonradan ileri sürülmesi güçleşir.

Beşinci satır ise en somut ölçüttür. Örneğin tanığın yüzleştirilmesi veya bir belgenin sanığa gösterilmesi gereken bir işlem, fiziken hazır bulunmayı gerektirebilir.

Müdafi ile İletişim Sorunu

Uzaktan katılımın en az konuşulan ancak en önemli sorunlarından biri, sanık ile müdafii arasındaki iletişimdir.

Sanık cezaevinden bağlanırken müdafi duruşma salonunda bulunuyorsa, ikisi arasında duruşma sırasında gizli görüşme imkânı fiilen ortadan kalkabilir. Oysa savunmanın etkili olabilmesi için sanık ile müdafiin duruşma sırasında iletişim kurabilmesi gerekir.

Birinci ve üçüncü satırlar somut taleplerdir ve duruşmada dile getirilerek tutanağa geçirilmelidir. Bu taleplerin reddi hâlinde, savunma hakkının kısıtlandığı iddiası somut bir dayanağa kavuşur.

İtiraz Nasıl Kurulur?

Bu konudaki itirazın etkili olabilmesi, zamanlamaya ve kayda bağlıdır.

İkinci satır bu itirazın kaderini belirler. Tutanağa geçmemiş bir talep, kanun yolu aşamasında ileri sürüldüğünde ispat sorunu doğurur. Bu nedenle beyanın tutanağa geçirilmesi ısrarla istenmelidir.

Beşinci satır ise istinaf dilekçesinin yapısına ilişkindir. Savunma hakkının kısıtlanması, esasa ilişkin itirazlardan ayrı bir başlık altında ve somut olgularla ortaya konulmalıdır: hangi oturuma nasıl katılındı, talep dile getirildi mi, kararda zorunluluk gerekçesi gösterildi mi.

Kuralın Kaynağı ve İstisnaları: CMK m.193

Hazır bulunma hakkının kanuni dayanağı 193 üncü maddedir ve kural açıktır: kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz. Gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir.

Maddenin ikinci fıkrası ise ilk istisnayı getirir: sanık hakkında, toplanan delillere göre mahkûmiyet dışında bir karar verilmesi gerektiği kanısına varılırsa, sorgusu yapılmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir.

Bu fıkra sanık lehine işleyen bir hükümdür. Beraat, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı gibi bir sonuç öngörülüyorsa, mahkeme sanığı beklemeden davayı bitirebilir. Dolayısıyla "duruşmaya katılamıyorum, dosya sürüncemede kalacak" endişesi her hâlde yerinde değildir. Buna karşılık hüküm yalnızca mahkûmiyet dışındaki kararlar için geçerlidir; mahkûmiyet ihtimali bulunan bir dosyada sorgu yapılmadan hüküm kurulamaz.

Kuralın diğer istisnaları

Yargıtay kararlarında, "sanık olmaksızın yargılama olmaz" kuralının istisnalarının Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 193/2, 194/2, 195, 196, 200/1 ve 204 üncü maddelerinde yer aldığı belirtilmektedir. Bu listeyi bilmek, dosyada hangi hükme dayanıldığını denetlemeyi sağlar.

Hazır Bulunma Kuralının İstisnaları

Beşinci satır uyuşturucu dosyalarında sık uygulanır ve kendi güvencesini taşır. Sanığın salondan çıkarılması hâlinde, sanık tekrar getirildiğinde yokluğunda yapılan işlemler kendisine açıklanır ve gerektiğinde tutanaklar okunur. Birlikte yargılanan sanıkların veya tanıkların dinlenmesi sırasında salondan çıkarılan sanık bakımından bu bildirimin yapılıp yapılmadığı duruşma tutanağından denetlenmelidir. Bildirim yapılmadan devam edilen bir yargılamada, sanığın o beyanlara karşı diyeceklerini söyleme ve soru yöneltme imkânı fiilen ortadan kalkar; bu husus ayrı bir savunma hakkı ihlali olarak ileri sürülebilir.

Üçüncü satır ise kapsam dışıdır. Yalnız veya birlikte adlî para cezasını ya da müsadereyi gerektiren suçlarda sanığın gelmemesi duruşmaya engel değildir. Uyuşturucu dosyalarında isnat hapis cezasını gerektirdiğinden bu hüküm kural olarak uygulanmaz; ancak dosyada yalnızca müsadereye ilişkin bir talep kalmışsa durum farklılaşabilir.

m.196’nın son iki fıkrası

Yazının yukarıdaki bölümünde 196 ncı maddenin ilk dört fıkrası ele alındı. Maddenin son iki fıkrası, tutuklu ve yurt dışındaki sanıklar bakımından ayrı hükümler getirir.

CMK m.196/5 ve m.196/6

Beşinci fıkradaki iki kayıt önemlidir. Birincisi sorgunun yapılmış olması şartıdır: sorgusu henüz yapılmamış sanık bakımından bu fıkraya dayanılamaz. İkincisi, karar yalnızca hazır bulundurulmasına gerek görülmeyen oturumlar için verilebilir; esasa ilişkin beyanların alındığı, tanıkların dinlendiği veya hükmün açıklandığı oturumlar bu kapsamda değerlendirilmemelidir. Tutuklu sanıklar bakımından bu fıkraya dayanılarak verilen kararlarda, hangi oturumun neden "gerek görülmeyen" sayıldığı somut olarak gösterilmelidir.

Zorla getirme kararı ve sonuçları

Birinci fıkranın ikinci cümlesi çoğu zaman gözden kaçar: gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir. Kanun burada iki aşamalı bir değerlendirme öngörmüştür; önce gelmeme nedeninin geçerli olup olmadığı belirlenir, ardından zorla getirme gündeme gelir.

Bu nedenle mazeretin duruşmadan önce ve belgeyle bildirilmesi belirleyicidir. Sağlık nedeniyle gelinemeyecekse rapor, yurt dışında bulunuluyorsa giriş-çıkış kaydı, aynı gün başka bir duruşmada bulunulacaksa ilgili mahkemenin celbi dosyaya sunulmalıdır. Mazeret bildirilmeden gelinmemesi hâlinde yalnızca zorla getirme kararı değil, koşulları varsa yakalama emri de gündeme gelebilir. Buna karşılık mazeretin geçerli sayılmasına rağmen zorla getirme kararı verilmişse, bu karar ayrıca itiraza konu edilebilir.

Uyuşturucu dosyalarında sık görülen bir durum: Sanık başka bir dosyadan ceza infaz kurumunda bulunuyorsa, mahkemenin durumu Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi üzerinden tespit etmesi ve buna göre hazır bulundurma ya da görüntülü-sesli iletişim yolunu işletmesi gerekir. Kurumda bulunan bir sanık hakkında "gelmedi" gerekçesiyle işlem yapılması, gelmemenin geçerli nedeni bulunduğu için yerinde olmaz. Bu husus duruşma tutanağından ve kurum yazışmalarından denetlenebilir.

Çok Sanıklı Duruşmalarda Durum

Uyuşturucu dosyalarının önemli bir bölümünde birden fazla sanık bulunur ve bu, uzaktan katılım bakımından ek sorunlar doğurur.

Çok sanıklı dosyalarda sanıkların bir kısmı salonda, bir kısmı ekran üzerinden duruşmaya katılabilir. Bu durum, savunma hakkı bakımından eşitsizlik doğurabilir.

İkinci satır uyuşturucu dosyalarında doğrudan sonuç doğurur. Bir sanığın diğerini işaret ettiği beyanlar bu dosyalarda sık görülür; yüzleştirme gereken bir durumda uzaktan katılım, savunmanın etkinliğini zayıflatabilir.

Bu nedenle beyan çelişkisi bulunan oturumlarda sanığın salonda bulunma talebinin, gerekçesiyle birlikte dile getirilmesi gerekir. Talep, soyut bir istek olarak değil, yüzleştirme ihtiyacına dayandırılarak sunulmalıdır.

Yokluğunda Yargılama ile Karıştırılmamalı

Uzaktan katılım ile sanığın hiç bulunmadığı yargılama farklı hâllerdir ve farklı sonuçlar doğurur.

Yargıtay kararlarında; duruşmadan bağışık tutulma talebi olmaksızın, başka bir suçtan hükümlü bulunan sanığın duruşmaya getirilmeksizin veya uzaktan katılım sağlanmaksızın yokluğunda yargılama yapılarak hüküm kurulmasının, savunma hakkının kısıtlanması niteliğinde ve bozma sebebi olduğu belirtilmiştir.

Beşinci satır uyuşturucu dosyalarında sık karşılaşılan bir durumdur. Başka bir dosyadan cezaevinde bulunan sanığın, bu dosyadaki duruşmalara ya getirilmesi ya da usulüne uygun biçimde uzaktan bağlanması gerekir; yokluğunda yargılamaya devam edilemez.

Ailelerin bu noktada yapabileceği somut bir iş vardır: yakınının başka bir dosyadan cezaevinde bulunduğunu ve bu dosyadaki duruşmalardan haberdar olmayabileceğini müdafi aracılığıyla mahkemeye bildirmek. Bu bildirim, duruşmalardan haberdar olunmaması nedeniyle doğacak hak kayıplarını önleyebilir.

Kontrol Listesi

Üçüncü ve dördüncü satırlar Yargıtay uygulamasının doğrudan yansımasıdır. Sorunun sorulmaması veya talebe rağmen istinabe ifadesiyle yetinilmesi, savunma hakkının kısıtlanması olarak değerlendirilmektedir.

Yedinci ve sekizinci satırlar ise uyuşturucu dosyalarında en çok işleyen itirazdır. Delillerin tartışıldığı ve esas hakkındaki savunmanın yapıldığı oturumlara uzaktan katılım, sanığın açık kabulüne dayanmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Duruşmaya katılmak hakkım mı?

Evet. Kovuşturma aşamasında sanığın duruşmada hazır bulunma hakkı esastır; bu, doğrudan doğruyalık ve yüz yüzelik ilkelerinin somut karşılığıdır. Uzaktan katılım istisnadır.

Uyuşturucu dosyasında istinabe ile sorgu yapılabilir mi?

CMK m.196/2 uyarınca alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istinabe yasaktır. TCK m.188 ve m.190 kapsamındaki dosyalarda alt sınır bu eşiğin üzerinde olduğundan istinabe ile sorgu mümkün değildir.

İstinabe ile ifade verdim, esas mahkemede de verebilir miyim?

Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarında, istinabe yoluyla savunması alınan sanığa mutlaka savunmasını esas mahkemesinde vermek isteyip istemediğinin sorulması gerektiği belirtilmektedir. Bu soru sorulmamışsa savunma hakkının kısıtlanması gündeme gelir.

SEGBİS ile katılım zorunlu mu?

CMK m.196/4 uyarınca hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda uzaktan katılıma karar verilebilir. Zorunluluk hâlinin somut olgulara dayalı, ilgili ve yeterli gerekçelerle açıklanması aranır.

Her oturuma SEGBİS ile katılabilir miyim?

Yargıtay kararlarında, ilk ve son savunmanın yapıldığı ve esasa ilişkin delillerin toplandığı oturumlara SEGBİS yoluyla katılımın sanığın açık kabulüne dayalı olması gerektiği belirtilmektedir.

Salonda bulunmak istiyorum, ne yapmalıyım?

Talebinizi duruşmada açıkça beyan edin ve tutanağa geçirilmesini isteyin. Tutanağa geçmemiş bir talep, kanun yolu aşamasında ileri sürüldüğünde ispat sorunu doğurur.

Bağlantı sorunu yaşadım, önemi var mı?

Evet. Etkili katılım ölçütü bakımından önem taşır. Bağlantı kesintisi, ses veya görüntü sorunu gibi teknik aksaklıkların derhâl bildirilip tutanağa geçirilmesi gerekir.

Avukatımla görüşemiyorum, ne yapabilirim?

Sanık uzaktan bağlanırken müdafi salondaysa gizli görüşme imkânı fiilen ortadan kalkabilir. Ara verilerek görüşme imkânı tanınması veya salona getirilme talebi duruşmada dile getirilip tutanağa geçirilmelidir.

Bağışık tutulma nedir?

CMK m.196/1 uyarınca mahkemece sorgusu yapılmış olan sanık veya bu hususta yetkili kılınan müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir. Bu, mahkemenin resen uygulayabileceği bir usul değildir.

İtirazımı nerede ileri sürmeliyim?

Öncelikle duruşmada dile getirilip tutanağa geçirilmeli; ardından istinaf dilekçesinde savunma hakkının kısıtlanması ayrı bir başlık altında somut olgularla ortaya konulmalıdır.