Uzlaştırma (CMK 253-254): Uzlaşmaya Tabi Suçlar ve Süreç

Uzlaştırma, ceza yargılamasında suçtan zarar gören (mağdur) ile şüpheli veya sanığın, tarafsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla bir araya gelerek uyuşmazlığı barış içinde çözdüğü alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 253 ve 254. maddelerinde düzenlenmiştir. Klasik ceza adaletinden farklı olarak “onarıcı adalet” anlayışına dayanan bu kurum; mağdurun zararının hızla giderilmesini, şüphelinin olası bir cezadan kurtulmasını ve toplumsal barışın yeniden kurulmasını amaçlar. Uzlaştırmaya tabi suçlarda soruşturma aşamasında uzlaştırma yoluna gidilmesi zorunludur; bu yol denenmeden kamu davası açılamaz.

Uzlaştırma Nedir? Arabuluculuktan Farkı

Uzlaştırma, adli makamların denetiminde yürütülen bir yargısal işlemdir. Sıkça karıştırıldığı arabuluculuk ise özel hukuk uyuşmazlıklarına (ticari, iş, tüketici gibi) uygulanan bir yöntemdir. Kısaca: uzlaştırma ceza hukukuna, arabuluculuk özel hukuka özgüdür. Ayrıca uzlaşma, şikâyetten vazgeçmekle de aynı şey değildir; hatta uzlaşmadan önce şikâyetten vazgeçilirse uzlaşma imkânından yararlanılamaz.

Uzlaştırmaya Tabi Suçlar (CMK m. 253/1)

Uzlaştırma kapsamına giren suçlar başlıca şu gruplardan oluşur:

• Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar (kural olarak tamamı, istisnalar hariç).
• Şikâyete bağlı olsun olmasın, CMK m. 253’te açıkça sayılan suçlar: kasten yaralama (m. 86/1-2 ve m. 88; üçüncü fıkra hariç), taksirle yaralama (m. 89), tehdit (m. 106/1), konut dokunulmazlığının ihlali (m. 116), iş ve çalışma hürriyetinin ihlali (m. 117/1), basit hırsızlık (m. 141), güveni kötüye kullanma (m. 155), dolandırıcılık (m. 157), mala zarar verme (m. 151), suç eşyasını satın alma veya kabul etme (m. 165), ticari sır/bankacılık sırrı niteliğindeki bilgilerin açıklanması (m. 239, dördüncü fıkra hariç) gibi suçlar.
• Suça sürüklenen çocuklar bakımından ayrıca: mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek ya da özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlar.

Uzlaştırmaya Tabi Olmayan Suçlar

Bazı suçlar, şartları taşısa dahi uzlaştırma kapsamı dışındadır:

• Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar (TCK m. 102-105) — şikâyete bağlı olsa bile uzlaştırma uygulanmaz.
• Israrlı takip suçu — şikâyete bağlı olmasına rağmen uzlaştırma dışıdır.
• Hakaret suçu (TCK m. 125) — 7571 sayılı Kanun ile (25.12.2025) uzlaştırma kapsamından çıkarılmış ve önödeme kapsamına alınmıştır.
• Uzlaştırma kapsamındaki bir suçun, kapsam dışı başka bir suçla birlikte işlenmesi hâlinde (CMK m. 253/3) uzlaştırma hükümleri uygulanmaz.

Uzlaştırma Süreci Nasıl İşler?

Uzlaştırmaya tabi bir suçta ve dava açmaya yeterli şüphe varsa, süreç şu adımlarla işler:

Uzlaşma görüşmeleri gizlilik esasına dayanır: taraflarca yapılan açıklamalar, sonraki yargılamada lehe veya aleyhe delil olarak kullanılamaz. Birden fazla mağdur varsa, uzlaştırmanın işleyebilmesi için hepsinin teklifi kabul etmesi gerekir; biri reddederse yargılamaya geçilir.

Uzlaşma Sağlanırsa Ne Olur?

Taraflar anlaşır ve şüpheli edimini (tazminat, özür, onarım vb.) defaten (hemen) yerine getirirse: soruşturma aşamasında kovuşturmaya yer olmadığına (KYOK), kovuşturma aşamasında ise davanın düşmesine karar verilir. Edimin ileri tarihe bırakılması, taksite bağlanması veya süreklilik arz etmesi hâlinde ise durma (erteleme) kararı verilir; durma süresince zamanaşımı işlemez. Uzlaşma bir mahkûmiyet olmadığından, adli sicile (sabıka kaydına) işlenmez. Bu yönüyle uzlaşma, özellikle sabıka kaydı bulunmasını istemeyen kişiler için önemli bir imkândır.

Uzlaşma Sağlanmazsa veya Edim Yerine Getirilmezse

Taraflar anlaşamazsa uzlaştırma olumsuz sonuçlanır ve olağan soruşturma/kovuşturma kaldığı yerden devam eder. Anlaşma sağlanmasına rağmen şüpheli/sanık edimini yerine getirmezse de yargılamaya devam edilir (CMK m. 253/19, m. 254/2). Ayrıca, teklif bir kez reddedilirse aynı dosyada kural olarak yeniden uzlaştırma süreci başlatılamaz (CMK m. 253/16).

Uzlaşma ve Tazminat Davası (Güncel Durum)

Eskiden CMK m. 253/19, uzlaşma sağlanması hâlinde soruşturma konusu suç nedeniyle ayrıca tazminat davası açılamayacağını öngörüyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi, 26/7/2023 tarihli kararıyla (E. 2023/43, K. 2023/141) bu kuralı Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmiştir. Bu iptal sonrasında (18/10/2023 tarihinden itibaren), uzlaşma sağlanmış olsa dahi, koşulları varsa ayrıca maddi ve manevi tazminat davası açılabilmesinin önü açılmıştır. Bu güncel değişiklik, uzlaşma sürecinde edim belirlenirken dikkate alınması gereken önemli bir husustur.

Uzlaştırmada Avukatın Rolü

Uzlaştırma sürecinde taraflar özgür iradeleriyle karar verir; ancak bu kararların hukuki sonuçları önemlidir. Uzlaşma teklifini kabul edip etmeme, edim miktarını belirleme ve anlaşma koşullarını değerlendirme gibi aşamalarda bir avukatın desteği, kişinin haklarını bilerek daha doğru karar almasını sağlar. Uygun bir uzlaşma, çoğu zaman beraat kadar tatmin edici ve dosyayı hızla sonlandıran bir çözüm sunabilir; bu nedenle sürecin profesyonel destekle yönetilmesi önemlidir.

Süreç Takvimi: Hangi Aşama Kaç Gün?

Uzlaştırma süreci belirsiz süreli değildir; kanun her aşama için üst sınır koymuştur. Bu takvimi bilmek, dosyanın ne zaman savcılığa döneceğini öngörmeyi sağlar.

Bir başka pratik nokta: uzlaşma teklifinde bulunulması veya teklifin kabul edilmesi, soruşturma konusu suça ilişkin delillerin toplanmasına ve koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir. Yani süreç işlerken soruşturma durmaz. Bu, uzlaşmanın “delil toplamayı geciktirme” aracı olarak kullanılamayacağı anlamına gelir.

Gizlilik ve Delil Yasağı: Sürecin Taşıyıcı Kolonu

Uzlaştırmanın işleyebilmesi, tarafların açık konuşabilmesine bağlıdır. Kanun bunu iki hükümle güvence altına almıştır:

• Müzakereler gizli yürütülür. Uzlaştırma sırasında ileri sürülen bilgi, belge ve açıklamalar taraflarca izin verilmedikçe daha sonra açıklanamaz.
• Delil yasağı. Uzlaştırma başarısız olur ve dava açılırsa, uzlaştırma sırasında failin bazı olayları veya suçu ikrar etmiş olması davada aleyhine delil olarak kullanılamaz.

Bu ikinci kural, uzlaştırma teklifini değerlendiren şüpheli açısından belirleyicidir: masaya oturmak, sonradan aleyhe kullanılacak bir kabul anlamına gelmez. Müzakerede söylenenler, uzlaşma sağlanamasa dahi dosyaya delil olarak girmez.

Müzakerelere kimlerin katılabileceği de düzenlenmiştir: şüpheli, mağdur, yasal temsilciler ile şüphelinin müdafii ve mağdurun vekili katılabilir. Yani süreç avukatsız yürütülmek zorunda değildir.

Anlaşma Sağlandıktan Sonra: Savcının Denetimi ve İki Sonuç

Uzlaşma sağlanması, dosyanın otomatik olarak kapanacağı anlamına gelmez. Cumhuriyet savcısı iki hususu denetler:

1. Özgür irade. Uzlaşmanın tarafların özgür iradelerine dayandığı.
2. Edimin hukuka uygunluğu. Kararlaştırılan edimin hukuka uygun olduğu.

Bu iki şart gerçekleşmişse savcı raporu veya belgeyi mühür ve imza altına alarak soruşturma dosyasında muhafaza eder. Sonrasında edimin yerine getirilme biçimine göre iki yol ayrılır:

• Edim tek seferde yerine getirilirse — şüpheli hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.
• Edim ileri tarihe bırakılmışsa veya süreklilik arz ediyorsa — kamu davasının açılmasının ertelenmesi mekanizması işler; edim yerine getirildiğinde kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Bir kolaylık daha vardır: uzlaşma teklifi reddedilmiş olsa dahi, şüpheli ile mağdur veya suçtan zarar gören, uzlaştıklarını gösteren belgeyle en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar Cumhuriyet savcısına başvurarak uzlaştıklarını beyan edebilirler. Yani ilk anda “hayır” demek kapıyı tamamen kapatmaz.

Kovuşturma aşamasında ise şu kural işler: kamu davası açıldıktan sonra kovuşturma konusu suçun uzlaşma kapsamında olduğunun anlaşılması hâlinde, kovuşturma dosyası, uzlaştırma işlemlerinin aynı esas ve usule göre yerine getirilmesi için uzlaştırma bürosuna gönderilir. Dolayısıyla dava açılmış olması uzlaşma imkânını ortadan kaldırmaz.

Uzlaştırma teklifinin kabul edilip edilmemesine ilişkin stratejik değerlendirme, edim türleri ve karar matrisi için uzlaştırma teklifi rehberimize, şikâyetten vazgeçmenin uzlaşmadan farkı ve geçerlilik şartları için şikâyetten vazgeçme rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Uzlaştırma nedir?

Uzlaştırma, ceza yargılamasında mağdur ile şüpheli/sanığın tarafsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşarak uyuşmazlığı çözdüğü bir yöntemdir (CMK m. 253-254). Uzlaşma sağlanırsa soruşturmada kovuşturmaya yer olmadığına (KYOK), kovuşturmada ise davanın düşmesine karar verilir ve karar adli sicile işlemez.

Hangi suçlar uzlaştırmaya tabidir?

Soruşturulması/kovuşturulması şikâyete bağlı suçların çoğu ile CMK m. 253’te sayılan suçlar (basit kasten yaralama, taksirle yaralama, tehdit m.106/1, konut dokunulmazlığı ihlali, basit hırsızlık, güveni kötüye kullanma — üçüncü fıkra hariç —, dolandırıcılık, mala zarar verme gibi) uzlaştırmaya tabidir. Hakaret suçu 7571 sayılı Kanun’la (25.12.2025) uzlaştırma kapsamından çıkarılıp önödeme kapsamına alınmıştır. Ayrıca suça sürüklenen çocuklar için üst sınırı üç yılı geçmeyen bazı suçlar da kapsamdadır.

Hangi suçlarda uzlaştırma uygulanmaz?

Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar (TCK m. 102-105) ve ısrarlı takip suçu, şikâyete bağlı olsalar bile uzlaştırma kapsamı dışındadır. Ayrıca uzlaştırmaya tabi bir suç, kapsam dışı başka bir suçla birlikte işlenirse uzlaştırma hükümleri uygulanmaz (CMK m. 253/3).

Uzlaştırma süreci ne kadar sürer?

Uzlaştırmacı, görevlendirmeden itibaren 30 gün içinde işlemleri sonuçlandırmalıdır. Uzlaştırma bürosu bu süreyi her defasında 20 günü geçmemek üzere en fazla iki kez daha uzatabilir. Ayrıca taraflara yapılan teklif, 7 gün içinde yanıtlanmazsa reddedilmiş sayılır (süre 7531 sayılı Kanun ile üç günden yedi güne çıkarılmıştır).

Uzlaşma sağlanırsa sabıka kaydına işler mi?

Hayır. Uzlaşma bir mahkûmiyet değildir; tarafların anlaşmasıyla sürecin sona ermesi anlamına gelir. Bu nedenle uzlaşma sonucu adli sicile (sabıka kaydına) herhangi bir bilgi işlenmez. Uzlaştırma bürolarında yalnızca gizli ve istatistiksel kayıtlar tutulur.

Uzlaşınca ayrıca tazminat davası açılabilir mi?

Eskiden uzlaşma sağlanması hâlinde tazminat davası açılamıyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi 26/7/2023 tarihli kararıyla (E. 2023/43, K. 2023/141) bu kuralı iptal etmiştir. İptal sonrası (18/10/2023’ten itibaren), koşulları varsa uzlaşma sağlanmış olsa dahi ayrıca maddi ve manevi tazminat davası açılabilmesinin önü açılmıştır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, ayrıntılı değerlendirme için güncel mevzuat esas alınarak uzman bir avukattan hukuki görüş alınmalıdır.